fríggjadagur 17. januar 1992síða 22

Síða 22 Nr. 11 — 17. januar 1992 Jóannes Rasmussen 29/2-1912 — 5/1-1992 Jóannes Rasmussen var sum kletturin. Eingin kundi renna hann um koll. Likamliga og anda- liga var hann sterkur sum fáur. Men eisini tann harðasti kletturin máast. Hóast sterkur so hevði Jóannesi verið eitt sindur móður ta allar- seinastu tíðina, men tað var ein skelkur, at hann sunnumorgunin 5. jan- uar brádliga andaðist. At Jóannes vaks upp á Háskúlanum hevði av- gerandi ávirkan á hans- ara lív. Tað vóru tvey evni, sum hevdu hans- ara áhuga: náttúrufreðin og føroyska málið. Faðir- in, Rasmus, sum var plantufreðingur, var eis- ini sera kenur innan jarð- freði og skrivaði fleiri greinir um hetta evnið, og jarðfreðin var so tað, ið Jóannes valdi sum yrki. Men stríðið fyri móðurmálinum stóð hjarta hansara eins nær og jarðfreðin. Á háskúl- anum gingu ungdómar úr ellum landinum, sjálvt frá teimum fjar- skotnastu plássunum í Feroyum komu ung at ganga á háskúla. Frá hesum ungu fólkunum hevur Jóannes hoyrt bygdamál úr ellum Fer- oyum og hetta má vera grundin til, at hann kendi so mong sjáldsom orð, sum als ikkk verða nýtt longur. Tá vit tosaðu um onkran tekst, ið skuldi skrivast, so kundi hann koma fram við onkrum tílíkum orði, eg ongantíð hevði hoyrt áður og segði bara „kennir tú ikki hatta, tað er heilt vanligt orð<. Tey 5 árini, Jóannes arbeiddi sum skriv- stovumadur á Skipafe- lagnum komu honum væl við seinni, hevur hann sagt. Hann lærdi alt um skrivstovuhald og fyrisiting. Tað var honum so avgerandi, at alt, eisini tað formliga, skuldi vera í ordan. Hann gekk ein vetur á Askov háskúla, sama há- skúla, sum pápi hansara hevði gingið á 1896—98 og so gekk leiðin til Keypmannahavnar, har hann eftir lokið stu- dentsprógv fór at lesa jarðfreði. Tá hann varð liðugur, fór hann so skjótt sum til bar — í 1951 — heim- aftur til Feroya. Hann fór nú av álvara undir stóra verk sítt: at gera eitt nágreiniligt, jarð- freðiligt kort yvir Feroy- ar. Arbeiðið var so smátt byrjað frammanundan saman við góða vininum Arne Noe-Nygaard, pro- fessara, sum doyði í fjør. Hann gjerdi sera neyvar kanningar av tí fasta til- farinum, sum Feroyar eru gjørdar av. Ynski hansara var at kunna gera ein fullkomnan tverskurð upp gjøgnum alla fláaskipanina, frá tí elsta, sum er Suðuroygg- in upp til tað yngsta, sum er Norðuroyggjar- nar. Av tí at Suðuroygg- in lá so langt burtur frá hinum sterru oyggjun- um, var tað ein trupul- leiki at fáa samband teirra millum. Jóannes fann loysnina: hann nýtti kolalindirnar í Suðuroy, Mykinesi, Tindhólmi og Vágunum til at knýta Suðuroynna saman við hinum oyggj- unum og so bar til at seta allar oyggjarnar saman jarðfreðiliga. Saman við Jóannesi var næstan alla tíðina Andrias Hejgaard, sáli, sum tá las jarðfreði í Keypmannahavn. Sjálv- ur kom eg uppí í 1955, meðan eg gekk í stu- dentaskúla í Havn. Vit tríggir fylgdust síðan hvert einasta summar, saman við skiftandi donskum og føroyskum lesandi. Hinir feroysku studentarnir vóru Rolf Guttesen, Sólbjern Ja- cobsen og Michael Matras. Hesi årini frå 1955 til uml. 1964 standa fyri mær sum tey stuttligastu, mest åhugaverdu og læruriku í mínum lívi. Jóannes var so vitugur, vitandi og fullur av tonkum og hugskotum og hann var gávumildur, tá galt um at geva vitan frá sær. Arbeiðið at fylgja ávís- um homrum oyggj úr oyggj var drúgvt og stundum trupult, men hetta strævna arbeiðið fekk ein enda og í 1969 kom so kortið út i stødd- ini 1:50.000 saman við tekstbindi, ið gjølliga greiddi frá ellum viður- skiftum Føroya jardfrødi vidvikjandi. Í fimti-årunum var stórur áhugi fyri at seta rættuliga kolavinnu á gongd. Spurningurin var, hvussu nógv kol var til. Eldri tel vóru sera ymisk, tey elstu søgdu uml. 14 mill. tons, nekur yngri 150 mill. tons og uppaftur aðrar metingar lógu um 50 tons. Jóann- es fór undir eina ná- greiniliga kanning av hesum spurningi og m.a. læt hann seg lesa niður í bergið á fleiri stoðum vestantil á Suðuroynni fyri at máta tjúkdina á kolalindunum. Hann staðfesti, at tann at- komiliga kolanegdin er uml. 12 mill. tons. Hetta var mett at vera ov lítið til at stór kolavinna kundi setast í gongd. Í 1955 varð Feroya Náttúrugripasavn sett á stovn av einum samdum løgtingi. Hetta var verk Jóannesar. Grundarlag- id undir framsyningun- um var stora fuglasavn- ið, sum Petur og sonurin Niels å Botni høvdu gjørt, plantusavnid hjå Rasmus Rasmussen og grót- og steinsløg, sum Jóannes sjálvur hevði savnað. Jóannes varð sjálvandi leiðari av savn- inum og hann sat einsa- mallur vísindamaður til 1980, tá hann segði hetta starvið frá sær. Tá jarðfreðiliga kortið var liðugt, fór Jóannes undir eina aðra stóra uppgávu. Hann vildi kortleggja havbotnin kring Føroyar. Fyrst kom eitt kort yvir hav- botnin ut å 100 metra dýpi og i 1977 kortið, ið vísti botnin út á 200 metra dýpi. Endamálið var at skapa eitt grund- arlag undir komandi jarðfreðiligum rann- sóknum á og undir hav- boininum. Um tað mundið var áhugin fyri at kanna hesi viðurskifti enn á byrjunarstigi. Danmarks geologiske Undersegelse setti ein mann burturav at gera seismiskar kanningar og seinni hevur hetta vund- ið upp á seg. Jóannes fekk eisini savnað eina rúgvu av leysum stein- um upp av botninum. Steinarnir vórðu kann- aðir og greinir skrivaðar um, hvat teir kundu siga um ísgongd og tílíkt, sum eg ikki skal fara út í æsir við her. Viðurskiftini undir seinastu ístíð uppi á landi hevði eisini áhuga Jóannesar og saman við Gunni Jørgensen ferðað- ist hann kring oyggjar- nar fyri at kanna istidar- fyribrigdi og i Fróð- skaparriti løgdu tey bædi fram eitt kort, id sýndi, hvussu ísurin hevði gingið á teimum ymsu steðunum í Feroy- um. Í 1980 og 81 var Jóannes aftur í gongd við stórum tiltaki. Hesa ferð við dýpdarboring- unum í Vestmanna í 1980 og í Lopra í 1981. Í Vestmanna komu teir 660 m niður og m.a. funnu teir har kolalind- ina úr Suðuroy aftur, hóast hon var sera tunn á tí staðnum. Boringin í Lopra gekk nógv longur niður. Jóannes vónaði at koma niður um basalt- fláirnar, so greiði kundi fáast á, hvat okkara undirlendi er. Teir komu meira enn 2 km niður, 2178 m, men tilfarið var alla tíðina basalt, so spurningurin, hvat er undir basaltinum er enn ósvaraður. Úr boriholin- um kom nakað av gassi upp og gav sostatt eina ábending um, at gass og olja var við Feroyar. Sum altíð, tá Jóannes hevði gjørt eina rann- sókn, syrgdi hann fyri, at arbeiðið varð gjert liðugt og eitt arbeiði var ikki liðugt fyrr enn frá- greiðing var skrivað og almannakunngjred. Hann og Arne Noe-Ny- gaard útgóvu eina bók um hesar boringar har ymiskir serfreðingar skrivaðu hver um sítt evni. Jóannes plagdi altíð at siga, at um ein granskari ikki skrivar og greiðir frá sínum arbeiði, er tað einki vert. Sjálvur skrivaði hann nógv, fleiri bøkur og ein hóp av greinum. Um Jóannesar leiklut, tá Fróðskaparfelagið og seinni Fróðskaparsetrið vórðu stovnað hevur Jóan Pauli Joensen greitt væl frá í minning- argrein og skal eg tí ikki nema við tað. Verja av feroysku náttúruni var eitt hjarta- mál hjá Jóannesi. Hann sat leingi í Yvirfriðingar- nevndini, frá tí, hon var stovnað í 1971 til hann legði frá sær vegna ald- ur. Hetta var og er eitt rættuliga ótakksamt ar- beiði, tí friðngarmynd- ugleikarnir verða av mongum roknaðir sum ein kleppur, ið bert forð- ar fyri vinnuligum fram- burði her á landi. At náttúrufriðing er arbeiði fyri framtíðina og fyri eftirkomarar okkara, eru tað tó alsamt fleiri sum duga at skilja. Politiskt vildi Jóannes ikki setast í bás og hverjum flokki ella flokkum hann atkveddi fyri, veit eg ikki, men stevnumiðið frá jóla- fundinum í 1888 »at før- oyingar skulu ganga fram í øllum lutum« gjørdi hann til sitt mål og hann virkaði so dyggiliga fyri hesum, sum fáur annar. Sum nevnt stovnaði Jóannes Føroya Nát- túrugripasavn í 1955 og hann var til tað seinasta virkin á stovninum. Hann var til arbeiðis hvenn einasta dag og fylgdi við í ollum, ið fyri- fórst á savninum og hann segði til, um okk- urt var, honum ikki dámdi. Men fyrst og fremst var hann ráðgev- in, ein altíð kundi fara til og leita sær góð ráð frá, umframt mangt prátið um jarðfreðilig ella onn- ur evni. Hann giftist í 1942 við Ingeborg og tey fingu 5 bern. Persónliga havi eg ó- metaliga nógv at takka Jóannesi fyri: vegleið- ing, góð ráð og dyggan stuðul, tá á stóð og mangar hugnaligar og skemtiligar letur. Eg og vit ell á Náttúrugripa- savninum fara at sakna Jóannes, henda sjåld- sama mannin, sum var so gávuríkur. Hann gróv ikki talentirnar niður, men læt tær arbeiða. Hann verður mintur við virðing og takksemi. Jóannes Jóhansen AKA ——— —— EH— A —— —