leygardagur 13. juni 1992síða 19

Eee, i É| Nr. 110 — 13. juni 1992 Ein uppgerð vid | glansbiløt Herbjørg Wassmo: Husini vid blindu glasveranduni. Liv Joensen tyddi. Utgevari Årting 220 kr. Tá ið eg fyri nøkrum árum síðani á fyrsta sinni las „Húsini við blindu glas- veranduni« eftir Herbjørg Wassmo, hevði eg ta somu kensluna av skyld- skapi, tú kanst fáa, tå tú fyrstu ferð ferðast gjøgn- um Skotland: alt er eitt sindur eðrvísi, og kortini so meinlíkt eins egna. Tann ytri karmurin um bókina er fimtiárini á eini oyggj í Norðurnorra. Og tað er næstan sum at síggja eina eitt sindur broytta spegilsmynd av Føroyum. Her eru øll eyð- kennini frá okkara fimti- árum: vesældómur, ar- beiðsloysi, bókaloysi, átrúnaðarligar sektir. Sjálvt detaljurnar ganga aftur — eitt nú tað at hev- uðsviðskeri upp á breyð er siroppur ella sukur. Og skyldskapurin gongur djypri — til tað kalda for- vitnið og ta ófrættakendu tegnina. Hevuðspersónurin i bókini er gentan Tora. Hon er, tå søgan tekur vid, um at gerast hålv- vaksin, á mótinum millum barndóm og tað at vera vaksin. Saman við mamm- uni Ingrid og fosturpáp- anum Henriki býr hon í eini neyðarsligari íbúð í tí sonevnda Túsundheimin- um, einum fyrrverandi ríkmannahúsi, har nú nógvar familjur leiga. Um- framt Toru hitta vit í bók- ini ein hóp av persónum. Av teimum eru mostir hennara, Rakul, og maður Rakul, Símun, týðiligast lýst. Georg Brandes segði á sinni, at uppgávan hjá bókmentunum var at taka spurningar upp til krit- iska viðgerð. Undir hesum búði ein bókmentalig hugsan, sum í okkara stavnhaldsleysu tíð tykist avoldað: hetta at bók- mentir, við at varpa ljós á misbrot og slóða fyri upp- lýsing, kundu gera itøki- ligt, samfelagsligt gagn. Henda fyrsta skaldsegan hjá Herbjørg Wassmo er kortini nettup ein bók av hesum slag. Hevundurin viðger í henni tvey vanda- mál í norska samfelag- num. Annað evnið er tað fyribrigdið, at norskar gentur undir krígnum komu fyri barn við týsk- um hermonnum. Í tí sjálv- rættvísa erskapinum, sum tykist at hava valdað bókaummæli í Norra aftan á kríggið, máttu hesar »tyskara- gentur< taka á seg skyld- ina fyri týsku innrásina og tær ræðuligu gerðir, fígg- indin framdi. Hitt hevuðs- evnið í bókini hjá Wassmo er fyribrigdið incest ella blóðskomm — í hesum feri tað at ein stjúkpápi mis- brúkar dóttur sína kyns- liga. Tað er tað, Herbjørg Wassmo hevur valt at gera við hesi bók: at finna eina hetju millum samfe- lagsins minstu, í einum tvífalt ej'a trifalt forfjón- aðum og undirkúgaðum samfelagsbólki. Víst sær hon viðhvert við eygunum á nøkrum av hinum per- sónunum í bókini. Men mest sær hon við eygun- um á Toru. Við at vísa fram tilveruna úr Torusa sjónarhorni ger høvundur- in å so måttmiklan hått lesaran medvitnan um støduna hjå hesum bytis- barni, at tå — eftir at tú hevur lagt bókina frá tær — eina letu í hvussu er upplivir heimin við Torusa eygum. Á henda hátt spreingir hevundurin minst tvær fasadur. Onnur er hugtak- ið »tad sameinda, tjóð- skaparliga, mótfascist- iska Norra<. Hin er glans- myndin stað idylliska hjúnalagið<. Aftan fyri tær finna vit, eðrumegin tann óndskap og tað dirvisloysi, sum fekk fjøldina at klippa hárið av Ingrid, mammu Toru, og hinumegin harðskapin og tað kryplaða kynslívið hjá Henriki. Fíggindin virkar innan fyri býarmúrin. Tann klóki Sigurd Hoel mundi m.a. hugsa um slík fyribrigdir, tá hann á sinni skapti hugtakið >nazism- en i vore hjerter«. Ein heldur turrisligur enskur høvundur plagdi — tá hann onkuntíð loyvdi sær at brúka lit- pensilin — at rópa hesa skriving »purpurbrotini«. Tú finnur ikki mong slík brot í skaldseguni hjá Herbjørg Wassmo. Henn- ara skriving er undarliga nakin, prunkleys, realist- isk. Her er næstan alt skorið burtur uttan tað, tú sær, hoyrir, luktar og sansar. Summastaðni eru í bókini kompakt lyrisk pettir, sum skapa ein dám av poetiskum troystar- loysi. Lesarin upplivir til- veruna uttan av berajóli, úr einum gjósandi nátt- húseinsemi. Ein meira ekta og sonn lýsing av pubertetseinseminum hjá eini gentu hevur ikki til henda dag verið til á fer- oyskum. Síða 12 Henda nakna realisman hjá Wassmo ger, at teir positivu máttirnir í bókini hjá henni koma at standa í sjónskum relieffi. Her verdur fyrst og fremst hugsad um Rakul og Sim- un, lærarinduna Gunn og so tey nykomnu hjúnini við tí dula og dumba son- inum Frits. Serliga týðilig er lýsingin av Rakul, tí barnleysa konubrotinum. Hugtakandi er frásegnin um ferðina inn á oynna Breiland, við tí grípandi brotinum inni í handlin- um, har tann múgvandi Rakul — tá hon sær, at hennara fátæka systur hevur forelskað seg í ein- um serligum slag av kjóla- toyi — keypir nakrar metrar av tí og gevur henni: Tora var lamsligin. Hon visti ikki, hvat ið hon skuldi gera av hondunum á sær, sjálvt um ongin hugdi at henni ella sá út til at leggja nakað í, hvar ið hon legði tær. Tað var, sum um tað vaks nak- að skínandi vakurt út úr veggjunum og upp úr gólvinum. Kom flúgvandi niður úr loft- inum og legði seg niður yvir tær. Sum um allur heimurin var úr glasi. Tað bar ikki til at rera seg, ikki til at stíga eitt fet, tí so hevði alt kunnað brotnað. Hon feldi skýmingina í rúm- inum sum bummull rundan um kroppin. Rakul umboðar — við sínum sjálvbjargni, síni styrki og sínum sjatolli, ið er eitt tekin um peninga- ligt sjálvstýri — eitt nýtt, ella fræið til eitt nýtt, kvinnuligt medvit. Vit, sum minnast hesa tíðina, minnast eisini, at slíkar kvinnur vóru til, langt áðrenn kvinnurerslan tók seg upp av nýggjum. Samstundis er Rakul, saman við Símuni, Gunn og Fritsi, partur av utopi- ini hjá Toru. Longslinum eftir einum pápa, eftir tryggleika, vinskapi, og eftir einum portri inn i listar- og békmentaheim- in. Samanumtikið hevur tú soleiðis eina kenslu av, at Tora stendur á einum vegamóti, har onnur leiðin førir til myrkur, hin til ljós. Inn í myrkrið førir tann skelkandi yvirgang- ur, sum fosturpápin frem- ur móti Toru. Ljósið er umboðað, fyri ein part av teimum góðu menniskjun- um í bókini, fyri ein part symbolskt, eitt nú í stjørnuni, sum kemur til sjóndar í illveðrinum á ferðini til Breilands: Tá! Mitt ímillum vitan og land, hegt uppi í tí óða himmalinum, sá Tora eina einsliga, blaktrandi stjørnu í tjúknini. Tað var eitt undur! Ein boðan um broyting. Eitt tekin... Framtíðin hjá Toru er ivasom. Men skaldsegan hjá Wassmo peikar móti frígering og er ein upp- gerð við patriarkalsk virð- ir. Hóast hon er djúpt moralsk, er í henni eingin teori og eingin prædika. Har er bara tað reina upp- livilsið. Hon er sostatt bæði eitt listarverk og ein uppalandi tekstur. Lív Joensen hevur týtt »Husini við blindu glas- veranduni< — við somu rúmligu málkenslu og = sama idiomatiska sum hon vísti, tå hor Í i i setti »Midaqq Smo; eftir egyptan Na Mahfouz. Bókin er I t í ? av eini trilogi, har bekurnar eita Hitt du rúmið og Húðari- himmal. Bókin uppiborið at fáa no; lesarar, ikki minst í I um, har vit enn d fjálga um glansbílet Hanus Andreas: Ikki ráð at ferðast uttanlands? Hví ikki royna FJALSGARÐ ? Kr. 360,- fyri samdegurið Kr. 550,- fyri vikuskiftid Kr. 1.800,- fyri vikuna Ikki er at dråla — bíleggið NÚ! ve AE FH FJALSGARÐUR 690 Oyndarfjørdur Tlf. 44522 - Fax 44570