fríggjadagur 13. november 1992síða 15

Tíðindablaðið mNr.217- 13. NOVEMBER 1992 Eigur veruleikin ongan góðan? Mamman rópar úr vind- eyganum til smábarnið: >Nú kemur tú inn beinan- vegin, ella skal eg knúsa beinini undan tær!< Pápin lurtar til beinleið- is sending úr løgtinginum og gerst í gðini: >... og koli og brenni. Teir skuldu verðið koyrdir gjøgnum skællaran, heila skræpan!< Sjómaður um penga- mafia-bossarnar aftan á svarta týsdagin: > Teir áttu at fingið fótin so hart í reyvaringin, at teir fóru í ringrás um knøttin!« Føroyingar duga at taka ul. Nyggjar målsligar myndir verda smidadar i heilum. Sum eidismadur- in segði: >Tað klára vit sum ein heitan hunda- lort!« Mong vøkur orð verða nýtt viðvíkjandi at varð- veita hina føroysku ment- anina. Tíverri er tað, sum hava fólk misskilt okkurt. Sum halda tey, at hin før- oyska mentanin er nakað, sum er fjalt í orðabókum, í fornsøguni, á skjala- søvnum og á forngrípa- goymslum. Ikki er so. Ein fólksins mentan er fyrst av øllum og mest av øll- um fólksins gerandisdag- ur. Øll vita vit, at Føroya land er statt í ymsum kreppum. Í politiskari kreppu, í fíggjarligari kreppu, í tilfeingiskreppu. Sjálvt sjúkligt-optimist- iskir politikarar vita av hesum — tí umheimurin hevur gjørt okkum tað greitt. Vit hava fingið harraboð, og noyðast at... Men eru vit ikki eisini í HØVUDSVINNINGUR: Nýgerð eila umvæling av mentanarligari kreppu? Blunda vit ikki yvirfyri veruleikanum, um vit halda, at hin politiskt styrda menningin av okk- ara mentan er fyrsta floks, samstundis sum alt hitt politiskt styrda liggur i skeljasori? Hetta eigur í hvussu er at verða kannað. Tí — um vit eru í holt við at blaka okkara mentan fyri borð. so skulu vit ikki rokna við at fáa nakað varskó frá út- heiminum. Øllum er kunnugt, at skal okkara ídnaðarlív vera kappingarført, noyð- ast skip og virki at vera nútímans utgjørd. Og skal einum handli ella kram- búð vera lív lagað, má vøruútboðið vera fyrsta floks og av nýggjasta slagnum, eisini samanbor- ið við handlarnar í út- heiminum Og tað sama við ment- anarlívinum — bert um tað er up-to-date, hevur tað góða hielsu! Í øðrum londum hava tey góðar royndir við at kanna støðuna innan lista- heimin, fyri at fáa eina á- bending um, hvussu fólk- sins mentanarliga stødi er. Sagt verður, at bert um listaheimurin er íðin og frælsur, bert tá mennist >tjóðarinnar sál<. So lat okkum hyggja eitt sindur nærri. Til døm- is innan okkara bóka- mentan. Mentanar- politikararnir lata væl at. Hagtølini síggja frålik út. Aldri áður eru prentaðar so nógvar bøkur. Men spyr tú tað unga fólkið, vísir tað seg, at mest sum eingin tímir at lesa før- Jermelra kamart/rimi' oyskar bøkur. Tann sein- asta bókin var hon, ein noyddist at lesa á H.F. Tær eru »for drøjar«, altíð um okkurt afturi í søguni. Og málið! — tað er so »rOt«-føroyskt, at ongin orkar fyri tí. Man kennir seg ikki aftur. Okkara kk-SMS - erð líkist mest num grótbrou tá ið hon verður beskrivað á tr6dskaparsetur-lør- oyskum — o.s.fr. Og hinvegn: Hann, ið skrivliga brúkar gerandis- føroyskt, verður í stundini ålopin av teim »røtfør- oysku« og útspiltur og ákærður fyri at royna at forkoma einum móður- máli, sum ongin mamma dugir at tosa. I dag má sannast, at tey rotføroysku hava sigrað. Tíverri er bókmentanar- liga avleiðingin hon, at »operationen iykkedes, men patienten døde«. Hevur hetta óhepna mentanarliga avleiðing. Fjøldin fjalir seg, aftrar seg fyri at fara upp í dag- sins kjak, vælvitandi at hon verður kolldømd og gjørd til rukku - hon sigur, men måtanum hon sigur tad uppå. Krav- ið um rótfgroyskan mål- burð hevur sligið — við- víkjandi fjølmidlunum — bædi fjøld og modernadar bókmentir á nevid. Og hevur beint fyri einari mentanarpolitiskari and- støðu. mjúka plat paralx av øllum ei Hvussu stendur til vid málningalistini, sum tær offisiellu Føroyar altid hava hug at reypa av. Hvussu stendur hon seg HBVUÐSVINNINGUR: Olympus Trip AF S-2 Hent, lítið og lætt v/ sjålv- stillandi focus og oðrum hentleikum frá Tlf 19820 - Postsmoga 1058 FR-110 Tórshavn ikki av tí sum úttrykk fyri støðuna innan dagins føroyska mentan? Mær tykir, at okkurt bendir å, at her eisini er kreppa. i Dagsins málningar — tað mesta yndislig landslag, bygdir í sól og sirmi, heilt uttan bilar, parabolir og knústar fløskur. Ella bátar við kei, sum spegla sær í sjónum, kem- iskt reinsaðir fyri fiski- menn við diskusprolaps- um og æðraknútum. Ella fjøll í sól og i mjørka — í stili við tey postkortini, ferðafólk dámar so væl. Myndir, ið eins væl kundu verið mál- aðar í fyrru øld! Málningarnir vísa einki um, at okkurt er broytt síðani 1856 — á landi, á sjónum og í okkara heys- um Ein málningur — >úti á Reyni í Havn< Ld. — mál- aður 1992, líkist honum málaður í 1892. Ommur í buksubrókum sleppa ikki við. Á dagsins málningum er Sundalagið enn ódálk- að. Dagsins portrett vísa ikki, at Føroyar hava heimsmet í at skræða nervatablettir í seg. Ein- asta abstrakta listin, tú sært, eru ferðsluskeltini. Landið hevur ein ment- anarpolitikk. Gevur stuðul ul ymiskar bókagrunnar, gevur skattalætta, gevur pening ul bygging av listaskálum, keypir máln- ingar til at prýða ymsar stovnar og skrivstovur, kontrollerar beinleiðis og óbeinleiðis fjølmidlarnar og fremur ein ávísan mál- burð, ein ávísan máln- ingahátt, vikublaðsmáln- ingin. Í teoriini er hetta kanska í lagi. Men av ti at lista- fólkið sjáldan og aldri síggjast ella hoyrast í fjøl- miðlunum, elvandi til kjak um samfelagsviður- skiftini, um »livskvali- tet<, lívsetikk, livsmoral 0.S.fr. — so fær ein ill- gruna um, at mentanarlív- ið kanska er álopið av onkrari sálarligari salmo- nellubakteriu. Ti í útheiminum eru listafólk og journalistar altíð á odda, tá ið tað snýr seg um at hava eima standandi samfelagsdebat. Her á okkara klettum heldur mest sum heila baduljan kjaft. Og er hetta mentanarlig skomm! Manna millum er eitt standandi kjak um tað, ið fyriferst í samfelagnum. Ikki á fr6dskapar-føroysk- um, men á gerandismáli. Og er tað meira sigandi og beinrakið og avdúk- andi, enn tað >professio- nell< tíðindafólk tora at leggja fram. Ein fær ill- gruna um, at heftiplástur mest av øllum verður brúkt til mussaskødid hjá tíðindamonnum. Listafólkini eru tigandi. Hví? Sleppa tey annars ikki at halda fram við at dekorera og pynta stovnar og advokat- og reiðara- HØVUBSVINNINGUR: Harris Quadro 24 tað nyggjasta nýggja dartið við møguleika fyri at fáa 4 ferðir rakta talið — um ein vil, frá SØ” THOMAS DAM # 11403 skrivstovur? Bókmentafólkið heldur fram við at skriva á einum máli, sum eingin av fríum vilja fer í holt við — og sum bert er ein plága fyri H.F.-ungdómin Tað, sum átti at verið hin mentanarliga stættin í Føroyum, intelligensan — listafólkið, rithøvundar- nir, akademika: skulalærararnir — er at líkna vid ein vælfóðraðan papageyk, ið sigur tað, hann hevur lært. Hina liv- andi, føroysku mentanina finnur tå ikki i Nordur- landahúsinum, har ein lítil samkoma lurtar eftir ein- um føroyingi, ið hevur lært seg at spæla Mozart uppá violin. Nei, tú finnur hana á grillbarrini, etandi pomfrittir og grillkylling, medan bandspælarin fyri full drøn sigur: Hvat held- ur tú um føroyingar, Før- oyar! amir, Tønnes Mikkelsen KEYPSAMTØKAN Sida 15 #8 OR Ur,