mikudagur 3. mai 2000síða 9

Húsin (Kabinet) Húsin er kassin, har allur tól- búna›urin er í, til dømis mó›urbor› og streymveit- ing. Flestu teldur fær man bæ›i sum bor›telda (desk- top), har húsin er liggjandi, og sum ein standandi telda (tower). Sum oftast er ongin munur á hvussu hesi sni› eru útgjørd. Ta› er bert ein prak- tiskur spurningur hvar teldan fær sta›i› har hon skal brúk- ast. Mó›urbor› (Motherboard ella bundkort) Mó›urbor›i› er ein stór printpláta, sum liggur í botninum í húsanum í einari bor›teldu. Á mó›urbor›in- um er gerilin (processor), samband vi› breytina (bussen), arbei›sminni (ram) og samband vi› flestu eks- ternu eindirnar, so sum har›- disk, disklastø›, prentara og modem. Geril (Processor ella CPU) Gerilin er heilin í telduni, sum st‡rir og vi›ger› øll dáta. Hvussu skjótur og stór- ur, gerilin er sum er í telduni, hevur stóran t‡dning hvussu skjót teldan er og hvat hon kann brúkast til. Tó skulu vit minnast at ein skjótur geril, ikki einsamallur er einst‡›- andi vi› — men ta› er ein fortreyt fyri — at teldan er skjót og gó›. Hvat teldan kann er eitt torgreitt saman- spæl millum allar teir eink- ultu lutirnar, sum eru í teld- uni og ta› forrit man brúkar. Til IBM-kompatiblar teld- ur (sí seinastu grein) finnist ein ørgrynna af ymiskum gerlum. Tú kann í einari l‡s- ing lesa, at ein telda er út- gjørd vi› einum gerili sum eitur Intel Pentium III 500 MHz. Tali› 200 er klokku- tídd (clockfrekvens) ella skjótleikin mált í megahertz. Mega merkir millión og Hertz er eindin fyri tídd. Vit kunnu samanlíkna klokku- frekvensin vi› klokkuarmin í einum bornholmaruri. Hann svaggjar kanska 1 fer› í se- kundi›; ta› kallar vit ein svaggjtídd uppá 1 Hertz, vanliga stytt Hz. Intel er virki› sum freamlei›is geril- in og Pentium III er slagi› av gerlinum. Tú kann eisini finna teldur í dag, sum hava ein eldri geril, sum til dømis Intel Pentium II. Ta› finnist ein annar geril á markna›inum, sum vi› tí›ini er at finna í nógvum teldum, og næstan líka van- ligur sum Pentium gerilin frá Intel, og ta› er AMD K6-II, sum vit kunnu samanbera vi› Pentium II gerilin. Eldri teldur vi› 386 ella 486 gerlum skal man halda seg vekk frá, tí tí›in er farin frá hesum gerlum. Ta› sum er avgerandi fyri skjótleikan er klokkutíddin. Tess hægri MHz tal tess skjótari er gerilin og harvi› teldan. Ta› koma javnan skjótari gerlar á markna›in. Í løtuni er 500 ella 600 MHz ta› mest vanliga. Til Power-Macintosh, sum vit umrøddu seinast, finnast ikki so nógvir gerlar. Tann mest vanligi er PowerPC G3. Breyt (Bus) Breytin er innanh‡sis sam- skiftisskipanin hjá telduni. Breytin syrgir fyri at flyta dáta millum ymisku lutirnar á telduni — til dømis millum geril, arbei›sminni› og har›- diskin. Orkan og skjótleikin á breytini er eisini avgerandi fyri, hvussu skjótt teldan ar- bei›ir. Til IBM-kompatiblar teld- ur eitur tann mest vanliga breytin PCI-breytin (PCI- bussen). Ta› finnast a›rar breytir sum til dømis ISA, men PCI-breytin er nógv tann skjótasta. Ein serlig breyt er sum kallast AGP- breytin, sum serliga er ætla at flyta grafisk dáta til og frá grafikkortininum (sí seinni), og tá skal grafikkorti› ver›a serliga ætla til hetta slagi av breyt. Hvør av hesum nevndu breytum hava síni serligu stikk, so ongin vandi er at taka feil. Til seinast kunnu vit nevna SCSI-breytina, sum bert ver›ur brúkt í serligum førum. Vanliga eru ongi stikk til hetta slagi› av breyt. Power-Macintosh brúkar bert breytina PCI. Minni Ein telda hevur fleiri ymisk sløg av minnum. Tey sum hava stórst t‡dning eru minni› ella arbei›sminni› — vanliga kalla RAM — og har›diskurin — vanliga stytt til HD. Støddin á hesum bá›- um dátagoymslum ver›ur máld í MB (megabyte) og GB (gigabyte). Ta› er sera umrá›andi at kenna munin millum hesi bæ›i minni, tí tey hava hvør sín t‡dning fyri telduna. Tann størsti munurin á hesum bá›um dátagoymslum er at tá tú sløkkir telduna ver›ur alt sum er í RAM sletta›, me›- an har›diskurin ikki ver›ur sletta›ur. Har›diskur Vanliga sigur man at har›- diskurin er ytra goymslan hjá telduni — sjált um har›disk- urin er bygdur í sama húsa sum til dømis arbei›s- minni›. Øll forrit og allar telduskipanir sum tú leggur inn á telduna ver›a vanliga goymd á har›diskinum. Har›diskurin goymir alt sum tú leggur á hann til tú bi›ur um at ta› skal slettast — mótvegis arbei›sminninum, sum missir sínar goymslur, tá teldan ver›ur sløkt. Har›diskurin skal ver›a ríkiliga stórur, fyri at hava pláss fyri teimum forritum tú ætlar at brúka. Menningin gongur tann vegin at forrit blíva størri og størri. Tá tú skal velja har›disk, kann tú róliga velja ein sum er í størra lagi eftir tíni meting, serliga um tú ætlar at arbei›a vi› margmi›lum (multi- media). Ein vanligur har›- diskur í dag liggur um 10-15 GB. Í flestu teldum er ta› als ongin trupuleiki at seta ein har›disk í afturat, um ta› seinni vísir seg at ver›a ov líti› pláss. Arbei›sminni RAM’i› (Random Access Memory) er innara goymsl- an hjá telduni. Tá tú startar eitt forrit, ver›ur forriti› lisi› frá har›diskinum inn í arbei›sminni›. Her liggur 16 Nr. 7 · hósdagur 4. mai 2000 · 74. árgangur K@T@-horniÝ Spurnakassin Spurningur: Hey KT-horni›! Okkara grannalag hevur eina felagsantennu til sjón- varp. Eg kundi hugsa mær at vita um ta› ber til at húskini kunnu fáa internetsamband um hesa felagsantennu. Ta › er jú solei›is at ka›alar liggja í hvørt hús, so ta› útrei›sluna sleppa vit undan, um ta› ber til. Úr grannalagnum Thorman Kruse svarar: Ta› ber væl til at taka ni›ur Internet frá fylgisveinum eins og anna› datasamskifti - herundir sjónvarp. Men fyri at kunna gera hetta er ney ›- ugt at hava røttu útger›ina. Tá spurt ver›ur um ta› letur seg gera at taka Internet ni›ur umvegis vanliga fe- lagsantennuskipan til sjón- varp er svari› kortini nei. Hetta letur seg ikki gera. Digitali datastreymurin í eini sónvarpsrás ver›ur í móttak- aranum umgjørdur til eitt analogt sjónvarpssignal og sendur út eftir felagsantennu kervinum. Hetta er sonevnt brodcast, har sami streymur ver›ur sendur til øll. Um Internet skal móttak- ast frá fylgisveini, má mót- takarin fyrst hava samband vi› ein veitara. Hetta kann t.d. vera hjá TeleTech. Sí›ani má samband fáast vi› ein uttanlands veitara sum vil beina fer›sluna sum mót- takarin bi›ur um, upp til ein fylgisvein. Sí›st men ikki minst má mótakarin hava móttøkuútger› til at kunna taka tann fylgivein sum ann- ar veitarin n‡tir, og sum er sett til sama teldukerv sum sambandi› til fyrsta veitar- an. Til ber nú at n‡ta sonevnt b‡tt-samband (split-traffic) har kvittanar pakkarnir ver›a sendir til fyrsta veitara me›an ta›, sum heinta ver›- ur kemur frá ø›rum veitara. PANEL Hava tit ein spurning um telduútbúna (HW) ella ritbúna (SW), hvat tit hava rætt og loyvi til ella okkurt heilt anna›, kunnu tit senda tykkara spurning til spurnarkassan. Í panelinum at svara spurn- ingum hava vit serkøn fólk at heita á. Sendi› spurningin til: sid@sosialurin.fo Hesafer› svarar Thorman Kruse, sum rekur fyritøkuna TeleTech, sum fæst vi› at veita kundum internetloysnir. Tema: Teldukeyp 4. partur – Hvat er hvat í einari teldu? Í seinasta bla› umrøddu vit hvat vit skulu leggja til grund tá vit velja hvørja teldu vit skulu keypa. Hesafer› fara vit at umrø›a allar lutir sum teldan er sett saman vi› og koma vi› rá›um um hvat skal keypast. 1. Skermur 4. Lok til húsan 7. Fløgustø› 10. Kort at seta í telduna 2. Knappabor› 5. Mús 8. Disklastø› 11. Arbei›sminni (RAM) 3. Har›diskur 6. Húsi 9. Mó›urbor› 12. Geril K@T@-horniÝ Nr. 7 · hósdagur 4. mai 2000 · 74. árgangur 17 F A R O E S E T E L E C O M Tinghœsvegur 3 ¥ Postrœm 27 ¥ 110 T—rshavn Tel. 30 30 30 ¥ Fax 30 30 31 T-postur: ft@ft.fo Heimas’Ýa: www.tele.fo E L E K T R O N ...ein livandi leiklut í kunningarsamfelagnum Staravegur 5 www.tt.fo > > > Tlf.: 317620 Fax: 317699 Vit hava stórt úrval av: Teldum EDV-tilhoyri Printarum Scannarum Forritum Telduspølum Fartelefonum > > > > Telefax Skrivstovumøblum Marknagilsvegur 77 Postsmoga 177 ¥ FO 110 T—rshavn Tel. 31 88 13 ¥ Fax 31 33 74 T-postur: fh-sth@post.olivant.fo Heimas’Ýa: http://sth.olivant.fo SKEIÐTÆNASTA HANDILSSKÚLANS * STH útbúgving, eftir- og víðariútbúgving á Føroya Handilsskúla forriti› so me›an ta› ver›ur brúkt. Ta› er ymiskt hvussu stór tey ymisku forritini eru, men teldan arbei›ir best um ta› er ríkiligt av plássi í arbei›sminninum, bæ›i til sjálvt forriti› og til tey dáta sum tú skal arbei›a vi›. Ta› mest vanliga slagi› av arbeio›sminni er SDRAM (synkron dynamisk RAM). Um teldan er eitt sindur eldri, brúkar hon kanska EDO RAM. Munurin er at EDO RAM hevur 72 bein, me›an SDRAM hevur 168 bein. Tær flestu teldurnar í dag ver›a seldar vi› 64 MB arbei›sminni, men ta› kann ver›a ein fyrimunur at hava 128 MB. Sum oftast er ta› ongin trupuleiki seinni at økja um arbei›sminni›, men best er at spyrja um ta› er møguligt á›renn teldan ver›ur keypt. Disklastø› Disklastø›in ver›ur brúkt til at flyta dáta til ella frá telduni vi› disklum. Ta› ber eisini til at taka trygdaravrit av dáta á disklar. Ein diskil tekur vanliga 1,44 MB. Ta› finnast a›rir flytbarir mi›lar vi› størri orku enn disklar. Vit kunnu her nevna Zip- ella Jazz-driv, sum byggja á somu tøkni sum disklastø›in, men hava nógv størri orku. Disklarnir til hesi driv taka millum 100 MB og 1-2 GB. Fløgustø› Allar teldur hava í dag eina fløgustø›, sum er eitt driv sum kann rúma stórar mongdir av dáta — upp til 640 MB (sí seinni). Videoskipanin Videoskipanin er teldu- skermurin og eitt grafikkort. Skermurin hevur samband vi› grafikkorti›, sum situr í húsanum, antin á PCI- breytini ella AGP-breytini (sí omanfyri). Grafikkort Grafikkorti› st‡rur myndun- um á skerminum. Ta› er gra- fikkorti› sum avger hvussu nágreiniligt myndin skal vís- ast, og hvussu nógvar litir skermurin skal vísa. Hvussu nágreinilig myndin skal vísast, vanliga siga vit upp- loysing hjá myndini, er tengt at hvussu nógv punktir (pixels) myndin er uppbygd av. Tann upploysn sum oftast gevur besta úrslit á einum 17 tumma skermi, er 1024*768. Grafikkorti› er útgjørt vi› sínum egna arbei›sminni. Støddin á hesum arbei›s- minni hevur t‡dning fyri hvussu stóra upploysn og hvussu nógvar litir skerm- urin kann vísa. Ta› mest vanliga í dag er 8 MB arbei›sminni á grafikkortin- um, men nógv forrit — ser- liga spøl — krevja munandi meira. Flestu grafikkort eru í dag akselerera›i, vi› ta› at tey hava sín egna serliga geril (processor) á grafikkortin- um. Hetta merkir at forrit kunnu koyra vi› størri fer›, uttan at gerilin hjá telduni ver›ur órógva›ur so nógv. Skermurin Skermurin er ta› mest t‡dn- ingarmikla sambandi› til telduna. Tú brúkar nógavr tímar framman fyri skermin og tí hevur ta› t‡dning at skermurin er gó›ur. Ikki allir skermar eru líka vi›kvæmir fyri bleiktran. Um tú vil royna, um ein skermur er gó›ur nokk til tín, skal tú hyggja eitt sindur vi› sí›una av skerminum solei›is at tú sær skermin uttast í sjónarringinum (har er eyga mest vi›kvæmt fyri bleiktran). Um tú tá sær at skermurin bleiktrar, er hann ikki gó›ur nokk til tín. Hetta kan sum nevnt ver›a tí at grafikkorti› ikki er gott nokk, ella at ta› ikki er stilla rætt. Ta› er ikki altí› at skermurin sum ehvur feilin. Fyri at tú ikki skal blíva troyttur í eygunum av at hyggja á skermin, má tú ansa eftir at hann ikki bleiktrar. Bleiktranin kemur av at skermurin skiftir mynd so og so ofta hvørt sekund, sjálvt um myndin ikki broytist. Hetta kallast frekvensur (vertikal scanningsfrekvens) og ver›ur mált í Herz (Hz). Jú hægri frekvens tess minni bleiktran hevur skermurin. Ta› er grafikkorti› sum av- ger frekvensin, men skerm- urin skal eisini ver›a fyri- reika›ur til tann ávísa fre- kvensin. Helst ikki undir 80 Hz. Skermurin skal hava eina passandi stødd. Flestu teldur ver›a í dag seldar vi› einum 17 tumma skermi. Forritini ver›a í dag meira og meira grafisk, vi› smáum ímynd- um (ikon) og myndum. Ein 19 tumma skermur er í dag ikki so nógv d‡rari og eigur tú tí at hugsa um henda møguleika, tá tú keypir n‡ggja teldu. Ta› hevur eisini t‡dning at man kann stilla ljósstyrki, kontrast og fokusering, og skermurin skal kunna vipp- ast og snarast, solei›is at man kann sleppa undan spigilsmyndum og endur- skini. Skermstrálur Ein telduskermur sendur út eina ávísa mongd av mag- netiskum strálum. Um tú vil tryggja teg mest møguligt móti hesum strálum, skal tú keypa ein skerm, sum heldur ein av standardunum fyri lágstráling. Tann strangasti av hesum standardum eitur TCO95 (fyrr TCO92), og tann næststrangasti er MPR2. Í samband vi› skermstrál- ingar eiga vit at nevna, at ta› eru gjørdar nógvar kanning- ar av møguligum ska›aárin- um, til dømis fosturtøku- vandan. Men higartil hevur ta› ikki veri› møguligt at skjalpróva nakran ávísan heilsuska›iligan vanda. Ein annar máti at sleppa undan strálingum er at velja ein LCD-skerm (flatan skerm). Ta› eru tvey sløg av LCD-skermum, DSTN ella TFT. DSTN-skermarnir eru teir bíligaru, men frekvens- urin á hesum skermun er ov seinur, og skermurin kann ikki brúkast til fleiri marg- mi›la forrit so sum spøl vi› meira. TFT skermarnir hava ongar serligar vansar í mun til ein vanligan skerm, uttan ta› at teir eru væl d‡rari. Støddin á einum DSTN- og TFT-skermi er sum oftast eitt sindur minni enn á ein- um vanligum telduskermi. Men ta› øki sum brúkiligt er nógv størri enn á einum van- ligum skermi. Til dømis kunnu vit siga at ein 14 tumma TFT skermur svarar næstan til ein 17 tumma van- ligan skerm. Farteldur hava allar LCD- skermar. Í næstu viku fara vit at hyggja at ymiskari eykaút- ger› sum vit kunnu keypa til telduna. sid@sosialurin.fo kelda: www.fs.dk Vi›merking til telduor›: Vit hava frætt frá einum lesara, i› fílist á at vit ikki hava naka› veruligt føroyst or› fyri pakka›ar fílur. Hann mælir til at vit nevna tær tøvdar fílur. Vit lata hetta standa opi›, og bera bo›ini ví›ari til lesaran. Eitt anna› fremmant or›, i› er nógv frammi í hesum døgum er or›i› multimedia, sum ver›ur sagt tá ein arbei›ir vi› myndum, ljó›i og teksti samstundis. Vit hava sett okkum í samband vi› Fró›skaparsetri›, og fingi› at vita at hetta á føroyskum kann nevnast margmi›il, so hetta or›i› ver›ur sjálvsagt n‡tt í komandi K.T.-hornum. Lesarar eru sjálvsagt væl- komnir at senda okkum uppskot ella vi›merkingar um n‡ggj or›. Send eitt teldubræv til: kthornid@sosialurin.fo Arbei›sminni – RAM Har›diskur TFT-flatskermur