hósdagur 8. apríl 1993síða 18

# Síða 18 Nr. 68-—8. APRIL 1993 Fóroysku eningastovnarnir hava havt: Ov nógv frælsi -Lógtingið hevur lagt ein stóran part av ábyrgdini fyri føroysk- um peningapolitikki á fóroysku peningastovnarnar. Hesir hava í $0-unum víst, at teir ikki hava kunnað livad upp til hesa á- byrgd. Framyvir eigur ábyrgdin at liggja hjá landsbankanum, sum má tryggjast møguleikar fyri at gera seg galdandi sum centralbanki. Hetta kann gerast við at danska kredittformidl- ingslógin verður tillagað fóroysk viðurskifti og sett í gildi í Føroyum skrivar Jonhard Eliasen í seinasta nummarinum av blaðnum Fjølni. Hann lesur búskaparfróði í Arhus. Vit prenta ÓA O & áhugaverdu grein hansara í fullum líki. Pengapolitikkur og pengapolitiskir myndugleikar Pengapolitikkur parturin av er tann ukkinum, sum myndug leikarnir royna at åvirka kreditstreymar við. Roynt verður við pengapoliukkin um at åvirka gjaldforið (hikviditeutin) i samfelag num sum heild, rentuna og um tað yvirhøvur skal vera lætt og bíligt at lána pening ella ikki T Teir pengapoltusku myndugleikarnir 1 KOMNUM fram demokrauskum londum sigast vanliga at vera 1) parlamenuð, sum við lóggávu seur grund 11 treytir tyri, hvussu långeving og lån tøka skal fara fram, og sum letur vald til at nýta penga politisk amboð til 2) stjórn og 3) centralbanka. I Føroyum er stødan meira fløkt vid tad, at tveir lóggevandi myndugleikar hava gjørt seg galdandi fólkaungið og løgtingid Við heimastýrislógini eru føroyingar bundnir til at vera í moneteran union við Danmark. Hetta hevur m.a. ført vid sær, at føroyskir myndugleikar ikki hava havt møguleika fyri at de- ella revaluera >ta foroysku krénuna«. Eisini målsøkid »bankar leggja mæ kr XO ? 1500? x6 + TOR 4 al 0 SAT > SØD ere - $4 8 og sparikassar« er efur heimastýrslógini ríkismál Løgung og landsstýri hava tí ikki beinleiðis kunnað ein ið føroyskum peninga tovnum boð í við lóg gávu) um at minka um út lánsvirksemi teirra, tá ið umstødurnar talaðu fyri emum slíkum ultaki Men hóast målsøki0 bankar og spartkassar hevur verið umsiid a myndugleikum so hevur Danmarks Nautið nalbank ikki regulerað virk donskum semið hjá føroysku pen ingastovnunum, soleiðis sum hann hevur gjørt tað yvir fyri donsku peninga stovnunum. Teir føroysku peningastovnarnir hava havt nógv stórri frælsi við víkjandi virksemi teirra enn aðrir peningastovnar í rík inum, Pengapolitiskt sjålvrædi Løgting og landsstýri hava innan karmarnar av heima stýrislógini havt ræði yvir sterkum peningapoliuskum amboðum. Løgungid hevur nýtt hetta valdið ul at gera Før oyar ul ein lokaðan kapital marknaða. Hetta er fyrst og fremst gjørt við uyggingar lógunum frá 40-unum (Tryggingarsambandið) og 1967 (Livstryggingin) og Vedhaldsskyldur hjå føroyskum bankum rentuskattalógini frå 1953 Við uwyggingarlógunum er pengaflutningur úr Før ovum blivin hindradur við tað, at føroyingar ikki hava havtloyviulattekna trygg ingar uttanfyri Førovar, og ti tey føroysku tryggingar feløgimi, sum hava havt emarætt ul at taka imou hesum gjøldum, hava hildi0 peninginum í Førovum Fryggingarpeningurin er beindur i utlån i Føroyum og iføroysku peningastovn arnar Rentuskattalógin eisini forðað tyr kapitalut flutningi. Hetta ti at rentur av peningi hjá føroyingum í donskum bankum o.l. hava verið skattaðar sum vanlig inntøka, meðan rentur av peningi í føroyskum pen Ingastovnum hevur hava verið Skattaðir líuð og læu. Før oyskir peningastovnar hava við hesum havt lætt við at vinna kappingina ímóti donskum 0.ø. figgjarstovn um um føroysku innlånarar- nar. Vid uyggingarlógunum og rentuskattaskipanini (S0- leiðis sum hon var háttað fram ul 1991) hevur for- oyska lóggávuvaldið givið føroysku peningastovnún- um stórt vald yvir peninga- vidurskiftunum í Føroyom sum heild. Samstundis hevur løg- 1 000 kr > 000 000 00 000 + #0 á ' LE! su ' ungið ikki givið frå sær veruligt vald ul landsstýrið ella aðrar føroyskar útinn andi almennar myndug leikar ul at regulera virk semið hjá peningastovnun um. (Hetta hevur í øllum førum verið stóðan áðrenn apríl 1992, tá ið tann nýggja landsbankalógin og ser útlán andsbankans blivu vidtikn jogin um INN Og Sigast kann, at føroysku peningastovnarnir hava verið tydningarmiklasti út innandi pengapoliuski myndugleikin< í Føroyum í uOim fram ul 90-ini Abyrgd peninga- stovnanna Hetta vald er land peninga- stovnunum 1 Ú tugv, at hesir ikki bert høvdu virkis- buskaparligar málsetningar fyri virksemi sínum, men at teir eisini lagaðu virksemið til heildarbúskaparligar málsetningar. Føroysku peningastovn- arnir hava i hesum sam- bandi ført fram, at teir vid skynsemi og åbyrgd hava røkt heildarbuskaparligu å- hugamål Føroya. Hetta sjónarmiðið hevur mangan verið frammi í 80-unum í sambandi við orðaskiftið um landsbankan og hevur serliga verið grundgeving fyri, at ein úunnandi al- s6 87 … í Donsk virðisbrov hjá foroyskum bankum og sparikassum mennur pengapoliuskur landsbankin Is ikki var neyðugur stovnur sum Tad, at teir stóru bankar- ni oleiði vóru = ímót { g av landsbank Í ført við h inkin IKK h enn Í næstå iD ár fu i indsbankal bleiv vidukin — sær ut ul at kunna fara í gongd við at loysa tær uppgávur honum eru ætlaðar Spurningurin er nu, um landsbankin er neyðugur — ú um tað er so, at peninga stovnamir sjålvir hava kunnað og viljað ullagað fíggjarvirksemið ul heildar- buskaparligar málsetning- ar, skuldi ikki verið neyðugt við landsbankanum fyri eitt nú at regulera virksemið hjá vanligu = peningastovnun um. Sagt eitt og gjørt nakað anna Hyggja vit at gongdini í 80- unum má tíverri ásannast, at peningastovnamir ikki hava virkað fyri búskapar- ligari javnvåg. Tvørtur- imo. Samstundis sum mangul å fastbúgvandi arbeidskraft og lutfalsliga stór gjalds- javnahall longu tidliga i 80- unum gjørdu seg galdandi, øktu peningastovnamir um útlán síni í stórum. Vøksturin av innlendska eftirspurninginum, sum hervid gjørdist veruleiki, virkaði ikki fyri minkandi gjaldsjavnahalli. Á talvuni sæst gongdin viðvíkjandi útlánum hjá føroyskum peningastovnum, gjalds- javna v.m. Her sæst, at tað ikki bert vóru bankarnir, sum vóru sinnaðir fyri at >blíva stórir< — eisini spari- kassarnir vildu vera við. Teir flestu leiðararnir í føroysku peningastovnun- um vóru mitt í S0-unum samdir um, at: tað ov stóra Birgir Danielsen maður og fyrrverandi ung- nevndarformadur i Sjó- vinnuDunkanum nevur x , , , VErið ein tann stérsti ticfað + ; molstløcumacurin mol VITKSCMIOo og Fjáldsjavna lið fyrst og fremst skyld st ov góðum lånimøgu Men tå 13 hesir menn høvdu hesa uppfatan av orsøk og virknada, hvi virk aðu teir so ikki fyri einum minni gjaldsjavnahalli við at minka um útlán síni? Hví lótu bankar og sparikassar í 1986 og '87 ikki vera við at selja ein stóran part av donsku virdisbrøvum sínum fyri at lána enn mein pening ut i Føroyum? Hvi lótu bankarnir frå 1985-89 ikki vera vid at hjålpa før- oyingum at taka enn fleiri valutalán og forhondslán frá donskum realkredit- stovnum við at veðhalda fyri hesi lán? Hetta skuldu teir jú kent seg bundnan til at gera, eftir sum — peningastovnamir, sum teir sjålvir søgdu, »vid skynsemi og åbyrgdarfult røktu tann samfelagsbú- skaparliga táttin av pen- ingastovnayrkinum<. Svarið til nevndu spum- ingar er, at stuttskygdir virkisbúskaparligir = mál- setningar hava vigað tyngri í sambandi við avgerðir hjá peningastovnunum enn at- lit teirra til búskapin sum heild. Peningastovnarnir hava í 80-unum fyrst og fremst lagt seg eftir at vinna so nógvan pening sum møguligt (upp á stutt sikt), at vinna marknadarpartar Og — so barnsligt hetta enn ljóðar — at blíva so stórir sum møguligt. Uttan iva hevði føroyski búskapurin í dag verið betur fyri, um peningastovnamir í S0-unum høvdu samarbeit! H i