hósdagur 19. august 1993síða 14

Síða 14 Nr. 155 — 19. AUGUST 1993 Lettland Orð: Sonja Schneider Myndir: Jánis Buls og Sonja Schneider Tann 4. maí 1990 tók Lett- land seg burturúr táverandi USSR, men spurningurin er nú: Ger tað tað lættari hjá teimum? Hetta lítla landið, við meira enn 40 minnilutum og 23 poliuskum flokkum, hvussu skal tað megna at savna allar bólkarnar? Hvat skulu tey savnast um? Nóg- vastaðni er meiraenn helvt in av íbúgvunum russar, í sinan tíð tvingsilsfluttir tl Lettlands, samstundis sum tusundtals lettlendingar vóru flutur í útlegd ul $1- binu og aðrastaðni í Sov- jett. — Hvat skulu hesir russ ar savnast um? Russiska uppruna sín ella lettlend skan samleika (identitet)? Feir eru ikki allastaðni væl sæddir millum letdending ar, tað er heilt vist, um lett lendingar, sum búgva í landslutinum Latgale, har bara 13% eru lettlendingar, hvat skulu tey savnast um? Spurningarnir eru nógvir og ógvuliga samansetur Fátækradómi í summum landslutum, kanska serliga í vestara paru av landinum, og arbeiðsloysi, saman við ollum teim tjóðskaparligu, átrúnaðarligu og mentunar ligu ivamålunum, hava fingið — lettllendingar at venda sær ul Nordurlond, serliga Sveríki (Lettland er gamalt svenskt land), ul tess at royna at leita aftur til røtur sínar og vita, hvorji eyðkenni eru eftir hjá teim um, efur at hava verið undir tvungnari ávirkan eystan- efur í 50 år. Men resignati- Ónin er stór, tí at stødan er so fløkt. Tey eru ikki nógv, sum orka at fáast við at greiða spurningarnar ella at leita sær eldhuga frá Norð- urlondum. Byggilist Fremmandir = valdsharrar eru komnir og farnir alt upp gjøgnum Lettlands søgu. Svíar, polakkar, danir, týsk- arar og russarar hava skiftst at ogna sær landið. Hetta hevur sett sín týðiliga dám á arkitekturin. Um alt landið finnast gamlar borgir og slott, summi varðveitt og umvæld, onnur í leivdum Eina nátt gistu vit á borg ini Edole, sum var bygd i 13. eld. Efur langan og strævnan dag og drúgt orða skifu um kvøldið, fóru vit út móu midnåu ul borgina Afturat okkum var eitt ann að ferðalag á borgini og gIsu, SO vil vóru em SÚ fólk Meginparturin av nåtuni fór tiskil við at standa i biðirað uttanfyri tað eina vesið at fáa vaskað tað ring asta dusuð av sær, áðrenn vit skuldu hava upplestur uttanfyri = borgina morgun Slotuð í Rundale er eitt tað mest framúrskarandi ba- rokk- og rokokoslotud i Lettlandi. Tað varð bygt í árunum 17 marsetur hjá Kurlandsher- toganum Baron. Hertuga- næsta 336-40 ul sum- dømid Kurland-Zemgale var tá polskur undirstatur Efur fyrra heimsbardga varð slottið nýtt ul skúla og íbúðir, og undir øðrum heimsbardaga — lagurbyg- ningur. I 1972 varð farið i gongd vid eina umfatandi restaurering, sum er í gongd enn í dag. Men valdsharrarnir í Leu- landi tey seinastu 50 árini havaikki ríkað byggilistina, ikki uttan so, at tær dámar betong fram um alt annað. T.d. er útsýnið yvir Gamla Byin í Riga, sum er eitt sla raffenland fyri arkitektar, oyðilagt av risastórum be tongháhúsum Tá ið vit komu til markið ul Latgale, stóðu nøkur fólk úr ti lítlu bygdini Feimani og bíðaðu efur okkum. Tey høvdu breitt teppi út á búin og "borðreit" við te, kok um og ost. Tey høvdu bid- að leingi eftir okkum, vit vóru ov sein, sum ikki eina- ferð. Tey sungu og spældu latgalskan fólkatónleik fyri okkum og fingu okkum at dansa saman við teimum, at fáa hita í kroppin aftur Nýtt frælsi Í býnum Daugavpils, har vit m.a. høvdu pallborðsfund við evninum Samleiki eru um 60% russar, um 10% lettlendingar og aðrir min- nilutar, tjekkar, polakkar, jødar o.a Daugavpils liggur i landslutinum Latgale, har tey hava sitt egna mål, lat- rar vi hØvdu (Framhald)... galiskt. Tað almenna málið er to latviskt, og eingin und- rvising er á latgaliskum Foreldrini tosa ofta latgal- iskt sínámillum, men lat- viskt ella russiskt við børn- ini A hesum fundinum høv- du áhoyraramir serliga nógvar spurningar til Ernu Osland, sum umboðaði ný- norskt mál og vildu vita, hvussu tann poliuska stødu- takanin í Noregi er ul tey bæði málini, nýnorskt og bókmál. Hvussu við skúl um, bókassvnum og fjøl miðlum? Hvussu er rættar- stødan? Kanst tú skriva eitt alment rt á nýnorskum? Hava ut arbeidsgevarar, sum tosa og skriva á ný norskum? Likheiun í støduni, sum nýnorskir høvundar eru i, Tíðindablaðið (371) mótvegis teim, sum skriva á bókmáli, fekk latgalararnar at leita eftir onkrum brúk- barum loysnum fyri tey, sum skriva á latgaliskum Men sum tann ungt Os- kars Seiksts, yrkjan og ling- vistiklesandi úr Latgale helt fyn á fundinum, at tað fyrsta, sum mátti gerast, var at læra russarnar latviskt. Spurningurin = viðvíkjandi latviskum/latgaliskum må loysast seinni Bædi å hesum fundinum og ødrum fundum kendist tyduliga, at lettlendingar hava verið undir sovjetusk- ari "skuling”. Teir lýstu fundimir vórðu ikki altid tað, teir vóru ætlaðir at verða. Frítt orðaskifti er framvegis rættiliga ókent hjá mongum, og í Daug- avpils húsjaðu tey á síni egnu, um okkurt varð hildið at vera ov provokerandi, meðan tey bara tagdu og svaraðu einki, um vit norð- urlendingar søgdu okkurt, fyri tey, provokerandi. Eisini í býnum Kuldiga, ein framúr vakur býur, sum bæði mentunarliga og byg gilistarliga hevur varðveitt síni latvisku eyðkenni, ken dist sensururin. Evnið í Kuldiga var Gomul moral skipan kontra nýtt frælsi, og pallborði luttakararnir í num vistu ikki reiðiliga, hvussu teir skuldu fyrireika seg. — Øll fyrireiking før fram i bussinum, ti skráin var ikki heilt fastløgd, tå ið vit komu. Fundurin snúði seg mest um frælsi at skriva. Hjá lett- lendingum vóru spurning- amir Hvønn boðskap hevur tú? Hverja læru bekennir tú teg ul? sum er tað givið, at eitthvert bókaverk, fakligar sum fagrar bókmenur, mát- tu hava eina dogmatiska linju Danin Hans Ouo Jørgen- sen loypu hvøkk á f6lk, tå ið hann segði, at skaldskapur “jo endelig ogsá kunne op- fattes bare som kunst." Ein sjálvsagdur setningur hjá okkum, men óhoyrdur hjá teimum. Í dag Lettland er fult av trøum. Allastaðni er skógur. Kort- int hava teir onga framleið- slu úr viði, og hetta undrar okkum hvgnn einasta dag, ti vit vóru runt í øllum Lett landi, so at siga, og alla- staðni var sjálvsáddur skóg ur. Høg trø, sum hava vaks- 10 leingi, ikki såddir skógir ul vinnuframleiðslu Oljaer mangulvgra í Lett | i 4 j