fríggjadagur 8. oktober 1993síða 18

Síða 18 Nr 191 8. OKTOBER 1993 Kreppan í fóroyska samfelagnum hevur rættuliga vakt áhuga millum útlendingar. Vit hoyra næstan dagliga um fólk, sum siga sína hugsan um viðurskiftini í Fóroyum. Útvarpið og danska sjónvarpið hava sinastu tíðina tosað um eina kanning, sum danski Martin Paldam hevur gjórt um Føroyar. Paldam er m. a. kendur fyri at hava búskaparfróðingurin, dr. økon. gjórt nógvar kanningar av búskapinum i tilafturskomnum londum, eitt nú í Suðurameri- ka: - Flestu Martin Paldam er 50 ára gamal og hevur sein astu 18 ánni arbeitt vid lærda háskúlan í Árhus, er útbúgvin buskaparfrødingur og er eisini dr. økon Hann heldur ikki, at føroyska kreppan enn er komin í hæddin. Skuldin er longu triggjar ferðir stórri , ønn hjá teimum la tínamerikansku londunum, sum fyrst í áttauárunum komu í kreppu. Ella fyri at lýsa hetta eitt sindur betur, sigur Paldam - so er skuld in fýra ferðir størn enn tann danska var, tå Dan mark var komið út á egg ina Aljtóða kreppan byrjar Altjóða = skuldarkreppan byrjaði í 1982, tá Meksiko boðaði frå, at landið ikki longur megnaði at gjalda skuldina. Hetta varð byrja nin ul stórar gjaldstrupul- leikar Resuna av áttatíáru num vóru nógv lond merkt av gjaldstrupulleik- um, og Danmark var eisini væl á veg út í eitt skuldar- munnu halda, bankamenn eru serliga gløggir, óten fyrst í 80 unum - Men nú síggja vit, at ein av teimum — Størstu skuldarbyrdum er í Føroy um, sigur Paldam Hvussu stór skuldin er og hvussu stór hon er, um danir skulu gjalda hana sæst í talvum niðanfyri. Náttúrutilfeingi fyri skuld Paldam sigur, at tann látír amerikanska gjaldskrepi an tók seg upp, tå flein lå tinamerikansk lond, sum Argenuna, Meksik« og Brasilia ikki longur kundu røkja sinar skyldur Londini skyldaðu 60 70% av brutttotjóðarúrtek uni (BTU) Hesi lond hava ein lít an uttanríkishandil, so gjaldsbyrðan, í mun ul út flutningin lá heilt uppi á 400% Tær skerjingar sum neyðugar hava verið at gjørt, hava vanliga ført ul fall i BTU (bruttotj6darur tøku) per íbúgva í eini 10 ár. Upp á stutta tid hevur verið stórt fall í reallønini Q. s. fr. Harafturat hava nógvar at vælklæddir og væltosandi varnir og framskygdir. So er kortini ikki. Gløggskygni er tíverri ein mangulvøra allastaðni í heiminum - eisini í bankaheiminum, sigur hann m. a. í samróðu við Tíðindablaðið Sostalin: endursamráðingar verið um at umleggja skuldina Tað hevur síðan ført tl, at rentan er minkað, og lánini eru longd, soleiðis, at år ligu avdrøgini eru vorðin minni. Afturat hesum hava nógv lond gjørt skuldar- konverteringar, soleiðis at fyritðkur og útvinnings rætundi ul nátúruulfeingi er laun, i stadin fyn skuld Talan hevur eisini verið um Skuldarefurgeving, men bert í teimum vón leysastu førunum, og eftir at londini eru farin gjøgn um stórar niðurtúrar Skuld Danmarkar Í 1983/84 hevdi Danmark ema skuldarbyrðu upp á 45%. Hetta var ein stór upphædd fyri hvønn búgva. Við dagsins prísum hevði hetta svarað ul 70.000 krónur fyri hvorja familju. Tá Danmark hevur ein stóran uttanrikishandil 35%, var lutvíst lættari at bera skuldina. Men kortini var ein líul vøkstur í 10 ár, sigur Paldam - og tað var ongantíð afturgongd, leggur hann afturat Hetta var drúgt, men nú hevur Danmark eitt stórt gjaldsjavnayvirskot, og skuldarbyrðan fellur framvegis. Hon er nú und ir 40% Við aldarskifuð verður hon, um alt gongur sum tað skal, niðn á teimum 20 30%, sum hava verið tey normalu< seinastu 100 árini. Føroyska skuldin -Óhugnaliga- heg Føroyar hava gjøgnum S0'ini uppbygt eina >yvir- raskandi« stóra skuld, sig ur Paldam Skuldarbyrðan náddi i 1992 upp á ikki minni enn 165%. Av ti at Føroy ar er eitt líuð land, sær tal ið ikki stórt út í krónum og oyrum, heldur Paldam Ti hvat eru 8 mia millum vinir? Tað er jú nakað tað sama, sum prísurin á ein um eskadnilu jagaraflog- fari ella nakrir hundrað metrar av motorvegi Men fyn hvønn føroying er hetta 175.000 krónur. Tað er mein enn 1/2 milllión per familju, so tað er eitt Føroyska uttanlandsskuldin umroknað per føroying og per dana Per 1/1-1993 Samlað skuld Vánalig skuld Fyri føroyingar Per familju 620.000 455.000 1.600 1.200 Tá vit umrokna tølini sæst eittt nú at hver føroyingur fær 20.000 krónur árliga frå Danmark - við blokkstudlinum. Tað merkir, at hver dani letur 200 krónur um árið, fyri at hver føroyingur skal fáa 20.000 krónur. Fyri danir Per persón (umroknað) Per familju 5.600 4.200 Tíðindablaðið Rokningina fáa tey. ið ikki hava valrætt Martin Paldan: Jú floktar stuttskygdari verða avgerðirnar I pol óhugnaliga høgt tal Árlig gáva - Sama livifót Aftur at skuldini er tað ein ið kallast ella blokkstudulin úr Danmark postur, »årlig er upp å svarar ul - sum tað sæst i at hver donsk fa 7 krónur, ør førovsk fam 70.000 krónur um talvu 1 milja fyn at þv ilja fær Tevur Fyrri partur: aska skipanin er, tess mark Førovum slaka mull tard Í »gåvu« um árið Hatta er ein trupul spurningur at svara, heldur Paldam. - Nógvar teoriir finnast um hatta, men saman um tik, so kunnu vil Siga, at her eru søgulig bond, og at tað bert kostar einstaka dananum eitt sindur« at geva løroyingi num »cina rugvu Vit danir hava av eini ella aðrari orsøk góðukið at ríkisfelagsskapurin merkir, at førvyingar og grønlendingar skulu hava eim lhivífót, sum ikki er ødr Mangan er loysnin, at lata onkran, sum ikki hevur val- rætt gjalda. Soleiðis verða tað framtíðar ættarlidini, ið fáa rokningina. Nógvar truplar politiskar avgerðir kunnu verða loysar, um greitt er, at ein triði partur skal gjalda. - Vit danir hava av eini ella aðrari orsók góðtikið, at rík- isfelagsskapurin merkir, at fóroyingar og grønlendingar skulu hava sama livifót, sum danir.