leygardagur 9. oktober 1993síða 14

Danmark má geva Tidindabladid = - -= Martin Paldam, búskaparfróðingur dr. ) Og heldur økon, trupulleikarnar í føroyska samfelagnum vera so stórar, at tey nógvu og stóru lánini, sum føroyingar annars verða noyddir at taka. fara at køva alt virksems í landinum: Kapitaliseraða virðið av blokkstuðlinum upp á eina milli- ard er umleið 12 - 14 milliardir. Letur Danmark fóroyingar fáa helvtina av hesum nú - einar 6 - 8 milliardir krónur, kann før- ovska samfelagið kuma upp undan aftur, sigur Martin Paldam m. a. í samrødu við Tíðindablaðið Sostalin: | Per 1/1 Føroyska uttanla — | ndsskuldin umroknað per føroying og per dana 1993 tal Fyn føroyingar | Fyri danir | imia | | (umroknað ——— - + 4 — — —— 4 —— — 4 | | Per persór | Per familju Per persó | Per familju | Samlað skuld | 8 175.000 | 620.000 | 1.600 | 5.000 Vånalig skuld | 6 130.000 | 455.000 | 1.200 | 4.200 | | Ale gåva l 20.000 70.000 200 4 700 | + Tá vit umrokna tølini sæst eittt nú at hver føroyingur fær 20.000 krónur árliga frå Danmark við blokkstudlinum Tað merkir, at hvør dani letur 200 krónur um árið, fyri at hver føroyingur skal fáa 20.000 krónur Vit halda í dag fram við prátinum við danska búskaparfroð- ingin og dr. økon Martin Paldam, sum hevur kannað før- oysku kreppuna Hann fekk hugskot- id til kanningina, eftir at hann heyði verið á einum seminari á Roskilde Universitets Center, sum føroysk lesandi skipaðu fyri Hann helt hesi viður- skifti vera so Ømeta- liga spennandi fyri ein buskaparfrøding at kanna Tað sum undrar hann mest, er hví tað brádliga fór at ganga so óguliga skjótt skeiva vegin fyrst í SOunum. Hann sigur, at frá 48 - 80 var einki at finnast at í føroysku fíggjarverðini, men so gekk altt galið. Hann held- ur hetta vera sera logið, ti Føroya er tá eitt nútíðar samfelag, við vælupp- lýstum, skilagóðum fólki. - Hevdi tað vend í Bolivia, Sambía ella øðrum landi, har meginpartunn av fólkinum ikki dugir at lesa ogskriva, kundu tú skilt, at valdsharrarnir kundu oytt samfelagsvirðini á henda hátt, men føroyska dømid ' er en gåta, heldur hann. Tann parturin av okk- ara skuld, sum mest hevur verið tosað um, er farið til infrastrukturn Marun Paldam heldur, at hóast vinningurin av hesum i- løgum mangan man vera Minni, enn rentan, so miss a vit ikki øll virðini. Men, heldur hann - tað eru uttan iva bygdar alt ov nógvir tunnlar, vegir, havnir 0. s. fr. Tí heldur hann, at ein partur av hesi skuld kann nevnast >góð skuld«. kanska helvtin. Hin helvun er so »vånalig skuld«. Víðari sigur Marun Paldam, at ein líka stórur partur av teimum átta mill- ardunum er fann ul at stuðla fiskivinnuni. - Tað er gjørt upp á nógvar mát- ar, sum samanlagt hava givið eina alt ov stóra fisk- vinnu og nógvar skeivar í- løgur. Hetta hevur aftur bond við sær eina ovur- veiðu, so at tað nú skulu ganga 4 - 6 år við ov litl- um fiskiskapi. Politiskt dominerað fiskivinna Her leggur Paldam aftur at, tað eisini er kent í ødr- um londum, at fiskimenn hava víst aftur, fiski- vinnufrødingum, tá teir hava ávarað um ovurveid- u. Teir eru lagðir undir at vera »skrivibordsfilosof- ar<, sum als ikki hava skil fyri fiski - hava ikki pissað í saltvatn. Hugburðurin er, at ein ærligur fiskimadur má hava loyvi til at fiska, at tað er nóg mikið av fiski 0. s. fr. Paldam sigur, at í Føroyum hevur fiskivinn- an verið poluskt dominer- að. Fiskimenn eru ikkki bert slopnir at fiska, men hava eisini fingið stóran stuðul ul at útbyggja vinnuna. Hava íkki lurtað So kunnu vit Spyrja, hvussu hevði staðið ul, um tað almenna als ikki heyði stuðlað fiskivinnuni. - Tað er heilt greitt, at útreiðslumar til ovurvøkst- urin i fiskivinnuni hava gjørt mein skaða enn gagn. Hetta førdi vid sær ein langan og ógvusliga hákonjuktur. Saman um ukið heldur Martin Paldam, at einar tvær av teimum áua milli- ardunum vit skylda, eru rationell skuld. Resun er nýu ul fiskivinnuiløgur við negativari forrenung Vit vita at samanlagda skuldin er 8 mia kr. Vit kunnu ti meta við rundum llum, at »tann vánaliga skuldin< er 6 mia krónur, og at tann >góða skuldin < er 2 mia kr. Paldam heldur at sum altíð, tá tað gongur galið í flein ár, so hava åvaringar verið at hoyrt. Her hugsar Paldam um frágreiðingar- nar frá Ráðgevandi Nevnd forsætisråharrans. = Hann hevur eisini hoyrt, at fleiri føroyingar hava sagt og skrivað tað sama. Hesar á varingar hava flestu teirra ið staðið hava við ábyrgdi ni hoyrt, men ikki ukid ul eftirtektar - og hví man tað vera, spyr Martin Paldam Sera fløktur politikkur Hugsa vit um føroysku poliukararnar, sigur Pal- dam. - So kunnu vit spyrja um teir hava sýnt >myop- iskan atburð< - verið stutt- skygdir, ella hava teir roknad við, at teir altid kunnu avpressa danskar skattgjaldarar at bjarga landinum? Neyvar granskingar av føroyskum politikki kunnu kanska greiða hest ungini, men órvað hava allir lut- takarar í hesum hugsað ymiskt. Men okkurt kunnu vit koma fram til: Poliuska lívið í Føroy- um er sera fløkt. Nógvir poliuskir flokkar eru og munurin er ofta hårfinur Slík viðurskifu krevja uu pul poliusk kompromis Stuttskygni verður sett í hásæti i eini slíkari skipan. Fleiri føroyskir politikarar hava verid so fegnir um at klárað støduna í dag, at teir als ikki hava hugsað nóg nógv um framtíðina. Paldam heldur tað stutt sagt vera møguligt, at pol- iukaramir hava í nógv størn mun vend politikar- ar heldur enn statsmenn. Eisini hevur hann hoyn nógvar eygleidarar siga, at tað poliuska apparatid ma €lr , p r i hevur dominerad embætis apparatinum á ein heilt annan hátt, enn í Danmark og aðrastaðni. Um hetta er rætt, heldur hann - so er avgerðarháttunn ógvuliga »myotiskur« Ohugnalig hugsan Hin = frågreidingarmøgu- leikin er minni tespiligur, og truplari at prógva. Her er brúk fyri góðum tidind- afólki og samfelagssøg- umonnum, sum eru ser- frødingar í samrøduteknik- ki, nærlesing av keldu 0. Í Her nevnir Paldam eisini, at av og á eru frå sagnir, sum vit kunnu for tolka. Eitt nú tå føroyski poliukarin segði, at dansk- ir bankastjórar komu til Føroyar sum grashoppur (helst fyri at lena eftir pengunum, sum teir høvdu verið so býtur at lænt før- oyingum). Hetta helt hann vera låturligt. Tad er púra greitt, at slik åttalilsi fáa stóran pressudekning í Danmark og gera ungini enn truplart. Og Paldam afturat: Eg veit eisini, at nógv i Danmark, sum hava ein >óbehagiligan< mis- tanka um, at ein líul revur eisini hevur verið við í leggur spælinum. Hann gingið runt og teskað: >Skít verð- ur við tí - dankararnir fáa trupulleikarnir = kortini...<. Onkur hevur kanska verið uppaftur óndari og sagt, at tað hava teir eisini gott av! | Hvør frågreidingin so er tann rætta, so heldur Martin Paldam, at bæðir partar koruni hava lært nakað av hesum. Fyribils eru nógvar persóndroyt- ingar farnar fram í Føroy- um - og nú hava tit ein annan løgman, sum fer til Danmarkar vid hatunum i hondini. Enntá eina kvinnu, leggur hann aftur at- ógvuliga sympauskt. Lánveitarar hava hugsað stutt Hvussu hava lánveitararnir hugsað? Hví hava teir lænt so nógvar pengar ul ein so »dubiøsan debetor«, kunn- u vit spyrja. Tad åhuga- verda er eisini, at nógva ferðin uppeftir í føroysku Skuldini er farin í gongd, aftan á stóru altjóða krepp- una, har bankarnir lærdu at vera varnir. Vóru teir so gløggir, at teir sóu, at danski staturin hefu fyri føroysku skuld- ma? - Eg veit, sigur Pal- dam - at danskir løgfrød- ingar hava tosað um, um staturin er bundin ul at gera tað. Hetta halda tó teir flestu. Men løgfrødin varð ikki roynd. Við avtal- uni 28. mai 1993 hevur danska stjórnin lovað landsstýrinum at taka yvir kreditor-krøvini fyri gll uttanlandslánini. So um eini 2 ár fara Føroyar at skylda dønum einar fimm