mikudagur 9. mars 1994síða 14

Síða 14 Nr. 47 —9. MARS 1994 Tíðindablaðið { sosíalurin } Føroyar-Bornholm Danska stjårnin hevur fhes- um døgum kroyst sonevnda »kvotamålid« inn å okkum. Uppruna-ålitid er 16 sum skilst orðað i høvudsheitin- um av »okkara egnu« K jart- ani Hoydal, Hjalta i Jákups- stovu og einum donskum skrivstovumanni, Peter Andersen. Hesin sami And- ersen sigst eisini vera flog- vitið aftanfyri eitt samsvar- andi álit fyri Bornholm — ein skipan, ið fiskimenn vilja vera við hevur koyrt vinnuna har um koll. Svarið hesir fiskimenn fingu frá sínum myndugleikum kann bert tulkast soleiðis: >Okk- ara útrokningar eru rættar, og tá tað ikki hevur gingið so sum ætlað, má tað vera vinnuni, ið okkurt er galið við!< — Men fiskimenninir góvust tó ikki, og kravdu at fiskifróðingar komu við teimum út á fiskileið, so teir við egnum eygum kundu uppliva sínar feilmetingar av toskastovninum. Tað vóru nakkalangir fiskifrød- ingar, ið stigu á land aftur á Bornholm. Núeru teir spak- ir og tala um at grundarlagið undir metingunum helst ikki var nóg álítandi. — Men hvat hjálpir tað nú vinnan á Bornholm longu er farin meira og minni í sor? Teir eru eisini fáir — um nakar — av okkara trolara- monnum, ið hava álit á, at royndir við vaðskítatrolar- anum >Magnus Heinason< geva réttu mynd av ti, ið livir á Føroya-leidini — ser- stakliga á djúpri vatni. Men Hjalti í Jákupsstovu vildi sum skilst heldur hava eitt glæsiligt Nóatún enn eitt nútímans fiskirannsóknar- skip. Borðið fangar Hóast eingin í løgtinginum og enn minni vinnan sjálv tekur undir við >kvotaskip- anini<, so sigur danski for- sætismálaráðharrin: >Borðið fangar, tí longu áðrenn Bygnadamevndin hevði lagt fram sítt álit vátt- aðu bæði landsstýrið og løgtingid, at álitið frá nevndini skuldi fremjast!< Við ødrum orðum sigur hann: >Egskíti á, hvat tykk- ara fólkavaldu meina og halda. Titskulu gera so sum Kjartan Hoydal, Hjalti í Jákupsstovu og Peter And- ersen siga — basta!< Í hesum døgum binda vit okkum sostatt til eina skip- an, ið vinnan sjálv, ja, alt Føroya fólk — Bygnaðar- nevndin og Tinganes tó undantikið — metir kemur at verða okkum til 6bøtiligan skaða. >Sjálvdestruktión í orðsins sanna týdningi< skírir John Smith diktatið kunna avdúka frå Bygnadarnevndini í ein- ari áhugaverdari grein um sama mál í Sosialinum 22. februar. Vitan er týdningarmikil — tydningarmeira er at vita, hvussu tú veitst Tað er sjálvandi týdningar- mikið at hava holla vitan, men týdningarmeira er at vita, hvussu tú veitst — Ser- stakliga um tin »vitan« skal fremjast í verki. Eitt mugu í hvussu soerøll, ið bert hava fylgt so toluliga við í fjøl- miðlunum seinastu tíðina, ásanna: Vitanin hjá limun- um í Bygnaðarneyndini stavar ikki frá vinnuni sjálvari. Áhugavert heyði ti verið at frætt, hvussu Kjart- an Hoydal, Hjalti í Jákups- stovu og Peter Andersen vita — L.d.: Á hvørjar egnu, ftøkiligu vinnuligu royndir og lívsroyndir annars teir hava grundað sítt diktat til føroysku tjóðina. Ein nevnd fyri og onnur eftir mannað við >kontór- krakkamonnum« verður í hesum døgum sett at loysa vinnukreppuna í landinum. Flestir teirra hava sonevnda „hægri útbúgving<, men lítlar og ongar royndir frá ti vinnu, teir skulu loysa trup- ulleikarnar hjá. Við hvert verður onkur vinnulívsmaður fyri sýns skuld tikin við »uppå ráð< ein og annan >samráðingar- túrin< til Keypmannahavn- ar, Oslo ella Moskva, men so er eisini tað mesta sagt. Tó, einaferð varð vinnan sjálv biðin um at loysa eitt átrokandi vinnumál, ið Tinganes ikki megnaði at smoyggja niður yvir hana (í sambandi við býtið av land- grunninum millum teir ym- isku veiðuhættirnar). Vinn- an loysti málið eftir nøkrum fáum døgum. Um at spæla blindabukk og >vita best< Skulu vit hava vón um at koma úr tí kreppu, vit eru í, er ein hin fremsta treytin at vit nú halda uppat við at spæla blindabukk — tvs. fjala avgerðir á byrgd aftan fyri einhvønn flokk, nevnd, ráð, stovu, stovni, felag osfr. Hetta eru skipanir. Ein skipan kann sum kunnugt hvørki hugsa ella skapanak- að - bert menniskjurnar kunnu tað. Tí mugu vit ser- stakliga í hesum fyri landið so altavgerandi máli draga fram í ljósið tær menniskj- ur, ið standa aftan fyri >kvotaálitið< og somuleiðis tær, ið á ymiskan hátt mynda hugsanir og royndir, ið bera á annan bógv. Bert eitt drúgvt orðaskifti mill- um hesar báðar partar vil veruligu grundirnar/hugsjónirnar aftan fyri tær ymisku fram- setingarnar og sostatt skapa møguleikar at rudda slóð fyri skilagóðum loysnum. At henda tilgongd (pro- sess) sjálvandi átti at verið framd, áðrenn tað endaliga álitið varð skrivað, sigur seg sjålvt. Men enn er ikki ov seint, tí sum skilst skal skip- anin í hvussu so er lutvíst endurskoðast í september — og tað ber eisini til at seta einagðrvísi mannaða »Byg- nadarnevnd«. Til sammetingar: Tad er nú einaferð ikki skipanin EA. ella skipið >Sea Shepard<, men menniskjan Watson, ið heldur seg hava einkarætt at »vita best« um hvalastovnarnar, eins og tað heldur ikki er skipanin Fiskirannsóknarstovan ella vaðskítatrolarin >Magus Heinason<, men menniskj- an Hjalti í Jákupsstovu, ið metir seg hava einkarætt at svita best< um toska-, hýsu- og upsastovnarnar. ; Ein hópur av menniskjum á hesum klettum eru so av- gjørt ikki samdar við Wat- son ella Hjalta í Jákups- stovu. Arkitekturin aftanfyri handilskvotaskipanina Hvør, ið er veruligi arkitekturin aftanfyri hand- ilskvotaskipanina er kanska verri at skilja, men fyri mær at síggja má tað vera Jacq- ues Delores ella onkur av hansara nærmastu medar- beiðarum, nú fram er kom- ið, at ES, sum ein av treyt- unum fyri norskan lima- skap, krevur at skipanin við umsetiligum handilskvot- um skal fremjast í Noreg. Peter Andersen er sostatt í mínum hugaheimi bert ein ES-grindasveinur og Kjart- an Hoydal má so aftur vera ørindasveinurin hjá Peter Andersen. Tó, aftanfyri alt hetta løgna spælið hómi eg eitt hættisligt maktgirndar- skrímsl. ES og náttúrutilfeingi heimsins Innan ES er náttúrutilfeing- ið í dag sum kunnugt meira og minni niðurdálkað og „útbrent<, samstundis sum råvøruveitingin úr Menn- ingarlondunum er mink- andi og stødugt meira kost- sínum skjótt vaksandi íbúgvatali — tað er talan um milliardir menniskju — sjálvi tørva (og vilja eisini góðska) egna tilfeingi. ES hevur tí í dag fyri neyðini nýggj rík >yvirskots<-til- feingislond sum Noreg, Føroyar, Ísland og Grøn- land, tvs. lond har náttúru- tilfeingið er nógvar ferðir Kvotamálið og ES stórri enn tørvurin hjá í- búgvunum. Tilsamans er í- búgvaratalið í hesum norð- urlondum jú ikki størri enn í einum av teimum meðal størru byunum í ES. ES hevur nógvar ferðir meira fyri neyðini ómeta- liga ríka náttúrutilfeingi Noregs, Íslands, Grønlands og Føroya, enn hesi lond hava tørv á at gerast limir í ES! Búskaparligt trýst og gularøtur Høvdu vit í Europa fyri 50 60 árum síðani havt eina skipan sum dagsins ES, so høvdu nevndu nordurlond vegna teirra ríka tilfeingi beinanvegin verið »innlim- að< í ES við kanónum. Í dag forðar tíbetur fram- komna heimstilvitskan slíkum, tó at henda tilvitska enn ikki so mikið moralskt framkomin, at hon megnar at forða fyri at nýtt verður búskaparligt trýst (tollmúr- ar, avgjøld osfr.) á ikki- limalondini. Hin vegin stendur so okkum í boði í býti við okkara tilfeingi ein ES-gularót við heitinum: »Fria atgongd til ríka ES- marknaðin<. Men hvør tað verður, sum i framtidini veruliga kemur at jagla gularótina i seg, ja, tad er so aftur ein spurning- ur um hvussu »umsetiligar« vit gera kvoturnar. Hvi vil ES hava um- setiligar handilskvotur? Kendi setningur Darwins >The survivel of the fittest« (tann sterkasi yvirlivir) er óivað mest rámandi svarið uppá henda spurningin. Hóast Darwin her fremst hugsaði um dýrini og als ikki um >umsetiligar hand- ilskvotur<, so er tað júst tað dýriska í menniskjunáttúr- uni, ið kemur til sjóndar í kvotuskipanini: Skipanin skal borga fyri at >tey úr- valdu« — tvs. tey snúðilig- astu og búskaparliga sterk- astu — veruliga fáa tað rásarúm teimum tørvar at fremja »friu kappingina«. Vid øllum nordurlondum íES skulu sostatt vingreivar í Spanien, Portugal og Ital- en og ídnaðarrisar í Týsk- landi, Bretlandi og Frak- landi hava somu rættindi at keypa fiskikvotur sum t.d. fiskimaðurin í Honnings- våg, Klaksví, Akureyri og Sisimiut. Hetta samsvarar eisini við >ES-grundlógina< og fyri tann saks skuld eisini við sjálvari kjarnuni í boðskap- inum um fría kapping. Vit koma helst í næstum at fáa lyfti um onkra >ser- skipan< við ES, men snig- vegirnir eru altíð nógvir og okkara tjóðarmura er sum kunnugt gruggut. Gongur tí sum ES og danir vilja, verða vit — so fávitskutir og und- irbrotligir vit jú eru — um stutta tíð »lirkadir og lump- aðir inn í ES<, sum Erlendur sáli so ofta plagdi at taka til. At tað teirra millum, ið stóðu við jarnbrotinum og »lirkaOu«, vóru hansara partamenn, hevði hann tó neyvan hugsað sær. Hvussu álítandi eru stovnsmetingarnar hjá fiskifróðingunum? Bæði her og í Noregi havi eg upplivað hvussu fiski- frødingar ferð eftir ferð full- komuliga feilmeta fiska- stovnarnar. Slíkt er sjálv- andi sera óheppið, serliga tá hugsað verður um avleið- ingarnar av hesum fyri tey mongu, ið eru knýtt at vinn- uni. Veitst tú hvussu grundar- lagið fyri stovnsútrokning- arnar verður fingið til vega og kennir tú tær >hypotes- ur<, ið útrokningarnar ann- ars byggja á, so kanst tú heldur ikki annað enn undr- ast yvir tær mestsum full- vísu framsetingamar um stovnsstøddir, ið fiskifrød- ingar yvirhøvur leggja fram. Teir vita fullvæl at tað teir áttu at havt sagt var, at allar metingar mugu takast við størsta fyrivarni og at »røttu« tølini eins væl kunnu vera helmingurin sum tað dupulta. Nú teljist eg ikki millum teirra, ið trúgva at vit hava »nidurfiskad« toska-, hýsu- Orðaskifti ella upsastovnin. Við ú flota, vit hava, hóttir fiski- skapurin í sjálvum sær ong- an stovn og undir ongum umstødum nær námind í mun til hvat náttúrufyri- brigdi sum broytingar í hita- lagnum, streymviðurskift- unum, planktonframleiðsl- uni osfr. kunnu hava við sær. Nakað heilt annað er, at vit sjálvi hava niðursorlað korallskógirnar á grunn- unum, typt Hvannasund og Haraldssun, broytt náttúr- liga áarfrárenslið (SEV) osfr. og á tann hátt kanska oyðilagt nógv stórri part av lívsgrundarlagnum hjá ynglinum enn nakar yvir- hevur torir at gita um. Hvar var rødd fiskifrødinganna, tá alt hetta fór fram? Er umberingin kanska, at her er talan um vistfrødi (Øøko- logi), id er ein nyggj vis- indagrein, id illanokk hevdi sæð dagsins ljós, tá okkara mætu fiskifræðingar fingu síni prógv? Um at bróta upp úr nýggjum >Skal nýtt kykna upp má gamalt doyggja« sigur eitt orðatak. Einstein segði tað sama eitt sindur ødrvisi: >Skulu vit loysa ein trupul- leika mugu. vit hugsa gør- vísi enn vit hugsaðu, tá trupulleikin varð skaptur<. Við ødrum orðum: Vit mugu gravleggja teir hugs- unarhættir vit vandu okkum til í 80'unum. Hvussu tá bróta upp úr Framhald á síðu 19