týsdagur 2. august 1994síða 16

Síða 16 Ein av okkara mætastu målsnillingum, sum Før- oyar hava fostrað, er Christian Matras. Í Mál- tingi, bind 1, sum mál- stovnur Fróðskaparseturs gevur út, skrivar Jóhan Hendrik W. Poulsen, professari, sera áhuga- verd orð um målrøktar- mannin Chr. Matras, bæði sum týðara og yrkj- ara. Ætlanin skal ikki verða at tríva í tað, sum Jóhan Hendrik skrivar, tí tað verður ov drúgt. T.d. kann nevnast, at Christi- an — saman vid M. A. Jacobsen — gjørdi tað Føroysku-Donsku orda- bókina, sum kom út al- ment i 1928. Sjålvur tek- ur Chr. Matras soleiðis til orða um Mikkjal Dánjalsson á Ryggi — sambært nøkrum Menta- fólkum: >Hetta, sum lagt er á okkum, at búgva før- oyskt mál út til at vera eitt gott amboð, at gera eitt talað mál eisini til eitt lærdómsmál og til eitt mål, sum ført er fyri at nevna alt, sum nútíðin ber inn á okkum, við før- oyskum orðum“<. Hetta hevur Mikkjal hugsað um. Og eg festi meg við orðini >hetta, sum er lagt á okkum«. Chr. Matras sjålvur var framúr til at smíða nýggjyrð, (Le. nýggj orð). Hann smæðist ikki við at nýta útlendsk orð, ser- liga frødi- og yrkaorð, tá ið stílur og fatan krevja tað. Er føroyskt orð ikki fyri hendi, nýtir hann fremmandaorðið. Vit kunnu taka okkurt dómið úr rúgvuni, sum Chr. Matras hevur smíðað: livfrødi fyri biologi; lív- frødingur fyri biolog; sålarfrødi fyri psykologi: sålarfrødingur fyri psyko- log, og so framvegis. Havid ti í huga: at før- oyskt er høvudsmålid i landinum, og ikki danskt. Hóast føroyskt og danskt eru nær skyld mål, eru føroyskt og islendskt ikki minni. Vit, sum eru góð við málið, eiga tí ikki at lata okkum verða ør- kymlað av donskum mál- burði. Vandin lúrir alla- staðni, tí tað eru mál- menn í dag, sum hava lyndi til at troka góð før- oysk orð av elstaði, og í staðin hýsa donskum- týskum orðum. Danska málið hevur til allar tíðir havt lyndi til at troka burtur føroysk orð. At danskir lærarar í Føroy- um geva frálæru á hægri skúlastigi í føroyskum skúlum, bøtir als ikki um støðuna viðvíkjandi før- oyska málinum. Heldur áttu teir at tikið annað skinn um bak og syrgt fyri at tosa føroyskt. Ti- verri venda teir føroysk- um máli bakið, og nýta Nr. 143 — 2. AUGUST 1994 | ÉN [TOO TEDE EO ” donsk ord, ístaðin fyri at taka eftir góðum føroysk- um málburði. Til dømis helt eg tað vera hugstoytt, tá ið eg las sera áhugaverdu grein hjá André Niclasen, stu- dentaskúlalærara, sum stendur í Måltingi, bind 4, har André tekur kvørkratak um góð før- oysk orð, sum Chr. Matras so meistarliga hevur evnað. Skulu vit framvegis innihýsa donskum orðum í okkara føroyska målurtagardi, so verður illa statt. Tad ræð- ur um, at vit veruliga tíma at varðveita føroyskt mál. Vit gerast fáment, tí alt fleiri flyta av landin- um. Latið okkum tí held- ur standa sum ein og verja garð móðurmálin- um at frama. Hóast André og eg eru ikki á einum máli í øll- um, hann skrivar, so eri eg samdur við honum. tá hann sigur, at vit nærum hava verið kvald í ís- lendskum orðum. Og tað hevur André sjálvsagt sín fulla rætt í. Hann umboð- ar meirilutan av teimum. sum siga sína hugsan um føroyskt mál. Tað nýggjasta og sjónskasta av øllum er, at Fróðskaparsetrið — uttan at hava vent sær til fjøld ina — beinleidis hevur stolið orð úr islendskum máli. Til dømis eitt orð sum glara. Hetta orðið er beinleiðis stolið úr ís- lendskum. Og kortini upplýsir Orðafar, (eitt blað, sum seturstovan á Fróðskaparsetrinum gevur út), at hetta snotu- liga orðið glara hevur Jó- han Hendrik W. Poulsen smíðað. Eg haldi, at Fróðskap- arsetrið átti at verið so mikið meira úti um seg alment, at lesarin fær høvi at siga sína hugsan. Målid er fyri øll, og ikki bert nakrar åvisar harrar å Fróðskaparsetrinum, sum skulu mynda mål okkara. Blødini yðja í villum í dag. Tað er mangan, tá tú lesur í teimum, at tú hevur fingið steinar fyri breyð. Hóast blødini royna at vanda sær um málið, haldi eg, at Dimmalætting hevur vandað sær mest og best um málið. Og tað er gleðiligt. Utvarið hevur eisini vandað sær væl um mál- ið: hóast tíðindamenn út- varpsins javnan taka upp í saman aftur orð og setn- ingar, sum heldur kundi verið ósagt. A baksíðuni í Tíðinda- blaðnum Sosialinum hin 22. juli stóð skrivað, at nýggjur súkkluverkstaður Hugstoytt er at síggja útlendsku skeltini skrivar Róðin Thomsen var latin upp í Havn, við stórum skelti oman fyri hurðina: Bike Service við Bjarna Poulsen. Her síggja vit enskt og før- oyskt tvinnað saman Hetta er einki annað uttan dráp fyri føroyskt mál. Orðið bike merkir súkkla. og service tænasta. Mítt uppskot til hetta heitið kundi verið: Súkkluverk- staðið við Bjarna Poul- sen. Man kanska hevur onkur annar eitt betri uppskot. Á somu gongugøtu er eitt skelti komið at standa fyri heiti á matstovu: Rio Bravo. Hygg at mjólkar- bilinum, vid rædandi, skelkandi stavum á báð- um síðunum, har tað stendur: Kløver Mælk. Í lýsingum í bløðunum havi eg givið mær far um orðið: pædagogur. Orðið er ófaroyskt. Og nú í seinastu bløðunum hevur sama orð staðið skriva petagogur; æ vorðið e og d vorðið t. Hetta er sum at sópa dustið undir gólv- teppið. Minnist meg ræti. hevur sendingin Orða- Í bókin í útvarpinum., sun jóhan Hendrik, síðan á Í heysti í 1969, hevur skip- að fyri, skotið upp orðið handlærari fyri petagog men tað hevur valla fing- ið ta góðu undirtøku mill- um manna, tí hava fólk heldur valt at tíkið við tí vánaliga málburði. Hvussu við orðum sum Faroe Seafood, Faroe Travel, Atlantic Airways, Faroe Stone, Faroe Waters, City Restaurant, ella Dekk Service, Super Hetta bert fyri at nevna nøkur dómi úr rågvuni I Hvalba hoyrði eg einaferð ein Óvita, sum spældi uttanfyri, siga: >Hygga tyrlan<. Tá mælti maður fyri munni: >Ja, nú sært tú helikoptaran«. Hetta er einki eindómi í Føroyum, tí mangan so verða børn villleidd av teim vaksnu, sum tosa sum best ber til. Tað sjónskasta dómið er, at børn saman við foreldrum sínum, sita og hyggja at sjónvarpi við donskum tekstum, og einki er so ræðandi sum teknifilmar- nir, at hetta er eins og at geva børnunum steinar fyri breyð. Gevið børnum tykkara bøkur vid føroyskum tekstum. Lærid børn tykkara kvædini uttanat. Tad er mettandi fyri sål- ina. At børn verða havd í barnagørdum, er alt annað enn gott. Ein mamma, sum ikki er góð við málið, gevur barn sítt í fangi á petagogunum. Fyrr luttóku børn í øllum dagsins arbeiði saman við foreldrum sínum. Meðan børnini lýddu á. lærdu foreldrini tey, hvussu hvort einstaki hugtak æt, sum varð nýtt Tíðindablaðið UA OO: >> LOS: ti dagiiga arbeiðinum Og spyrt tå barnid i dag stendur tað sum Kånus Mong orð tykjast hava fest rót í føroyskum máli Hetta er at fegnast yvir Til dømis kann eg nevna, at orðið tyrla, eins og orðið telda, hevur fingið fótin fyri seg í fóroyskum máli, enn heldur orðið helikoptan. Orðið ha, sum fólk hava lyndi til at taka upp í saman aftur, er ein málspilla. Ikki er tað vakurt at siga ha. Vána- ligasta mál, tú lýðir á, er mál politikaranna. Við at lýða á mál teirri, er tá nógv betri at sita svangur. Í Hvalba, har eg gekk barnaskúlan, gav lær- dómurin mær einki Barnaskúlin hevði — satt at siga — ongan týdning fyri meg málsliga, tí um- stødurar hjá mær vóru so vánaligar, at eg í barna- skúlanum kundi sammeta meg við tann misháttað dunnuungan, ið varð sparkaður og sligin alla- stadni, hann kom; sum mæti danski rithøvundin, Hans Christian Andersen, feldi á blað. Hóast tungan andróður og onga cggjan målsliga í barnaskúlanum, í Hvalba, so náddu teir ongantíð at beina fyri mær. Tí sum eg havi sagt: Føroyskum mál havi eg tó altíð havt alsk fyri. Vandamálið er: tíma vit at varðveita før- oyskt mál. verða vit oll at taka saman hendur og standa sum ein og verja garð okkara móðurmáli at frama. Blíðar heilsanir, Róðin Thomsen, Tórshavn Auktionsleder Efter Justitsministeriets bestemmelse opslás herved hvervet som auktions- leder ved Suderø syssel ledigt. Beskikkelsen som auktionsleder kan kun meddeles personer, der har dansk indfødsret, er fyldt 25 år, men ikke 70 år, og er vederhæftige. Auktionslederen er pligtig at stille sikkerhed, hvis art og størrelse senere vil blive fastlagt. Ansøgninger, der stiles til Justits- ministeriet, skal indsendes til Domm- erkontoret, C. Pløyensgøta 1, Postbox 28, FR 110 Tórshavn, senest den 25. august 1994. Sorenskriveren (Dommeren) på Færøerne den 26. juli 1994