hósdagur 2. mars 1995síða 14

Nr. 43 — 2. MARS 1995 tíðindablaðið SUSAN: 15 - »serfrødiligu« Nordforsk- verkætlanimar í veruleik- anum hava kostað Føroy- um. Hver er so javnsetingin her til Fíggingargrunnin, Fiskavirking, kvotuskipan- ina = (>Strukturudvalget<), bankasamanleggingina osfr.? — Eg skal nevna okk- urt dómi: Ætlanin við »Struktur- udvalget« er sambært álit- ið: »at gøre fiskerier- hvervet til et selvbærende erhverv hvilende bl.a. på det biologisk optimale fangstniveau i farvandet omkring Færøerne på markedsøkonomiske vil- kår«. I Nordforsk-ætlanini »Oljefisk« eitur tað m.a.: »Prosjektets målsætning er en helhedsoptimering af energianvendelsen ind- enfor fiskerierhvervet«. Einfalt og greitt — keine hexerei: Tú, Lítla Danmark, hevur serfrødingarnar og kann ti »heloptimere« Før- oyar frá A ul Z — tøkniliga, búskaparliga, livfrødiliga (biologiskt) og á orkuøkin- um Fiskavirking: »Helopti- mering og »struktur- rationalisering« av tiski- vinnuni. Nyggi Føroya Banki: »Heloptimering« av figg)- arkervinum Financieringsfonden: »Heloptimering« af R. Mikkelsen og at ganga krøvunum frá Den Danske Bank og donsku kreditfe- løgunum á meti. Højgaard á Schultz: »Heloptimering« (ul sin sjålvs) av vatnorkuni. Framtaksgrunnurin: »Heloptimering« av Uhr- enholt (?) og møguliga rest- ini av Føroyum. Misskil meg nå ikki, Lítla Danmark. Sjálvandi hava vit tørv á serfræðiligari hjálp bæði á tí tøkniliga og bú- skaparliga økinum. Bert spell, at teir serfrødingar, ið tú trystir inn á okkum, hvørki hava royndir innan okkara vinnulív (fyri ikki at tala um fiskivinnuna) ella kunnleika til serligu før- oysku fólkasálina — »mur- una« — í føroyinginum uppá gott og ringt. Tad eru hesar royndir og hesin kunnleiki, ið er fremsta treytin fyri eitt gott úrslit. »Et er et søkon at forstå, et andet skib at føre!« — er eitt av tinum kendastu orða- tøkum, Lítla Danmark. Hetta orðatak hevur tú gloymt og lauð føroyska styrisvølin upp í hendurnar hjá miðsavnings-, struktur- erings- og opumaliserings- teknokrauinum = Richardi Mikkelsen, sum als ikki skilir ella vil skila stóra fjar- leikan millum hollar dansk - ar royndir og vitan og hollar føroyskar royndir og vitan. Tað er vegna henda fjarleika vit síðani síðst í 70'unum hava verið stýrð úr kós og fram móti kaos! 4. Er tað ov seint at venda gongdini? Sjálvandi kunnu vit venda gongdini rætta vegin. Tað er ein spurningur um vilja, um at standa saman og kanska fremst av ollum: Um álit á lívið og tað lívið hevur lært og lærir okkum. Báturin, skipið, maskin- umar, — fiskireidskapurin osfr. er skapt gjøgnum okk- ara møti andlit ul andlits vid náttúruna og náttúrukreft- irnar. Frá náttúruni og okk- ara medmenniskjum fáa vit stødugt »aftursvar« og rætt- leiðingar, og hetta lærir okkum framhaldandi at menna betur og betur tær milliónir av skipanum, lut- um osfr., ið vit dagliga hava uttan um okkum. Taðeru hesi meti andlit ul andlits við náttúruna og okkara medmenniskju og tey støðugu »aftursvar« og rættleiðingar vit fáa, ið skapa tað vit kalla lívs- royndir. Men í dag er orðið »livsroynd« eitt skemdar- orð, og at so er kunnu vit takka tí yvirræði tey mong verkligt óroyndu, men so mikið meira orðavavstur royndu, hava nvið til sín í okkara samfelag. Í dag er tað sostatt eggið, ið skal læra hønuna at verpa. »Egg- ini< eru m.a. teir mongu og um okkara viðurskifti 6- royndu almennu frødingar- nir — Figgingargrunnunn, Færøgruppen, IMF, Struk- turudvalget osfr., 15 allir eru sannførdir um, at veruligi vísdómurin kom til jarðar við Sputnik, og at alt verður so mikið betri, bert Vár- harra letur teimum upp í hendur at »strukturera« og »opumalisera« Føroyar. Nú vildi eg verið sera órímiligur, um eg her ikki skoytu uppí, at tað innan tað almenna eru nógvar skila- góðar og royndar menniskj- ur, við hjartanum á réttum staði — menniskju, ið veru- liga skilja trupulleikarnar. Men tíverri, hesi ødrvisi hugsandi rokka alt ov sjáld- an fram við sínum boðskapi albogarnir hjá teimum eru helst ikki nóg spískir. Tað ið her er ført fram er als ikki nakað, eg eri cinsa- mallur um at meina. Les >grasrót -lesarabravini og -greinamar í okkara bløðum tey seinastu 2 árini, Lítla Danmark, og tú vilt leggja til merkis ein eyðsýntan nýggjan fastan hugburð manna millum um júst hesi viðurskifti. Tíðin tykist nú loksins at vera farin, tá sagt varð: >Bert lúsin útlendsk er...“ >Neyð lærir nakna kvinnu at spinna< sigst, men okkara »naknu kvinn- ur« sleppa í dag ikki at »spinna«, tí sambært tínum serfrødingum, Lítla Dan- mark, eru teirra verkætlanir ikki nóg »burdardyggar«. Hin vegin er so beiskur royndur lutur, at teir >ser- frødingar« tú sendi at læra okkum at spinna, teir vóru allir »naknir« í royndum við okkara »ull«. Urslitid er ti hareftir: Ein einasti stórur hurlivasi. Eg byrjaði henda paruin vid at siga, at vit kunnu venda negativu gongdini i landinum, og at tad var ein spurningur um vila og at hava álit á lívi og egnu lívs- royndum. Skulu nýggj framtøk hava góðar møgu- leikar at eydnast, má tað ti fremst vera á økjum, har vit í hvussu so er í ein ávísan mun — skara framúr. Tað gera vit óivað fremst á fiskivinnuøkinum og øllum ti 13 er meira og minni bein- leiðis knyu at hesum øki (uttan kanska júst at selja/ marknadarføra fiskavørur). 5. Hvi måtti tad enda galið? Fastknyttir sum vit eru at tinum gjaldoyra, Litla Dan- mark, hava vit litlar og ong- ar møgulcikar at fremja ein búskaparligan poliukk i samljóði við okkara vinnu- lív. Tín króna sveiggjar í takt við konjunkturunum í støridnadinum og >spekulauónsbúskapin- um< í DK/EU. Her ráða tær tøkniligu og búskaparligu lógirnar. Við sama gjaldoyra sum tú, mugu vit »hanga við< hóast at siga allur okkara búskapur stendur og fellur við teimum lívfreðiligu viðurskiftunum í havinum. Viðgðrum orðum: So leingi vit eru leinkjadir til tina krónu, Lítla Danmark, mugu vit fyn at kunna fylgja við< sum frægast royna at fiska í takt við bú- skaparligu menningina í vælferðarlandinum — Lítla Danmark. Men meðan stór- ídnaðurin og teknologiur- in strembar eftir at ein- falda (rationalisera/effek- tivisera), so er stremban náttúrunnar júst tað øvugta: Ein stremban fram mót. einari javnvågsskip- an, ið er — so sum nú eina- ferð tey klimausku og geo- grafisku vidurskifuni á staðnum loyva — so steðu- føst og margføld sum gjør - ligt. Fyrr ella seinni má tað ti enda galið. Náttúran er sera gávumild, men lógir lívsins kunnu ikki noyðast at fylgja deyðu lógunum hjá tøkni- frødini og búskapinum. Royna vit álíkavæl — og tað era vit, tá vit troyta ein ella iri fiskastovnar meira enn náttúru- og vistfrødiligu viðurskiftini loyva, ja, so trysta viit á okkara egna Ragnaroks-knøtt. Vit vita øll hvussu hevur gingist vid okkara tydning- armestu fiskastovnum, og so kunnu vit klandrast til dómadags, um hver ið må bera størstu skuldina fyri skrædlið: Náttúran, par- ella skittfiskatrolararnir. Við at vaksa um og ný- mótansgera fiskiflotan kundu vit til fyri okkurt um 10 árum síðani støðugt fiska meira, og á tann hátt so toluliga halda stig við bú- skaparligu vælferðarmenn- ingini hjá tær, Líua Dan- mark. So lántu vit pengar í 6-7 ár fyri åframt at kunna „hanga við< tær — inntil ballónin so at siga náttúru- neyðugt brast Svarta oktob- er 1992. 6. Vegurin fram Royndur lutur er, at tær mongu almennu/hálval- mennu útlendsku/hálvút- lendsku »heildar-, opumali- serings- og miðsavningar- ætlanimar«, ið tey seinastu árini eru smoygdar niður yvir okkum, hava stýrt okk- ara samfelag úr kós í kaos. Skulu vit megna at venda gongdini aftur er tí fremsta treytin, at vit nú eðrumegin: læra at »hugsa føroyskt« og hinumegin: hava åln å egnu royndum, kunnleika og megi. At tosa um >heildar- og opumaliseringsloysnir< fyri eitt samfelag er tað reina slutur. Tann í dag (teoretisk) kanska frægasta »heildar«- ella »optimali- seringsloysnin< fyri okk- um, vil ofta longu í morgin vera = tann vánaligasta loysnin vit kunnu velja. Tað sama kann yvirhøvur sigast um tær miðsavningarloysn- ir, ið verða smoygdar niður yvir menniskjurnar. Makt- og mammongirnd teirra fáu eru her drívmegin, og úrslit- ið er, at stóra fjøldin av menniskjunum kenna seg meira og meira sum óvið- komandi fremmandafólk í egna landi. Skapanarmegin verður køvd, og fólk tvassa runt sum sálarliga heim- leysar grýlur — uttan mál og mið. Henda tilgongd (process) tók sum kunnugt rættuliga dik á seg Svarta oktober 1992 (Financieringsfonden af 1992 og Føroya Fiska- virking) og ånd 1993 (Strukturudvalget, banka- samanleggingin osfr.). Okkara høvudstilfeingid er tað, sum livir og grør í havinum. Hetta tilfeingi endurny ggjast ár undan ári, men vit vita eisini, at tøka tilfeingið kann sveiggja millum sera rík og líka so soltin ár. Sjálvandi ynskja vit øll eina høvudsvinnu í samljóði við tøka tilfeingið men júst tí hetta vinnulív so eintáttað er knýtt at støðugt broytiligu livfrødiligu við- urskiftunum í havinum, mugu vil eins >náttúru- neyðugt< hava okkara egna frítt umsetiliga gjaldoyra frítt av øllum gsørum gjaldoyrum, skulu vit hava vónir um at megna at stýra okkum inn á nevndu sam- ljóðskós — og so halda hesa kós. Tá hava vit tikið fyrsta stigið fram mót >tering eftir nering<. Men tað er ikki nokk. Vit mugu sam- stundis kunna forða gjald- oyrisspekulantum í at mjølva sundur føroysku krónuna, og tað gera vit bert við at fremja ein fullkomu- liga opnan lágrentupoli- tikk, har øll (ikki minst spekulantarnir) eru kunnað um at rentan kann og vil verða broytt úr einum dag! í annan við minsta tekin um »spekulation«. Hetta letur seg væl gera, ja, lættari hjá okkum enn i flest øllum ðrum londum, tí fólkatalið er lítið og búskapurin uppá seg einfaldur. Hetta er als eingin >hokus pokus«-heilivågur ul eitt sjúkt samfelag. Tað er bert at seta í gongd ti hvat hendir um t.d. rentan verður sett niður í 2% p.a.? Jú, nógv niðurskrivaðu virðini á ulgongdunum í samfelag- num, tvs. skip, virkir, set- hus, maskinur, havnir, vegir, kunnleiki (1), hug- sjónir (1), áræði (!) osfr., byrja beinanvegin at vaksa í virði, tí nú megna fólk aftur atrinda sína skuld. Hóttanin um rentudeyðan, ið hevur køvt allan framtakshug verdur gravløgd, og aftur verða tað veruligu virðini av øllum okkara ognum (íroknað náttúrutilfeingið á landi, í havinum og í undir- grundini), sum í mun til utt- anlandsskuldina kemur at geva réttu myndina av okkaara búskaparligu stødu — myndina av einum sunn- um samfelag, ið er lív lagað. Á rådstevnuni í Norður- landahúsinum 8.13. aug. í fjør um norrønu fiskivinnu- samfeløgini greiddi Lise Lyck frå um hvussu Island buskaparliga hevur megn- að at basa kreppunum i fiskivinnuni. Hon segði har m.a.: »Det vigtigste ekonc n- isk politiske instrument har været valutakursreguler- inger, og det er lykkedes at skabe et højt og stabilt indkomstniveau, og selv í perioder med betydelige udsving i fiskeriet at undgå sammenbrud i økonomien. Deue skyldes væsentligst en dygtig anvendelse af valutakurspolitikken« 7. Samanumtikid >Í kaos liggur meguleikin til broytingar duldur«. Hesi orð nobelheidurslønta Prigogine's, hoyra vit í dag ofta endurtikin sum ein uggan fyri lond har búskap- arligt kaos valdar. I Gomlu Edda (Vølvuspå) er kaos »Ginnungagap«, tvs. >gandagapið< (ginna = ganda), so Prigogine end- i AU