hósdagur 18. januar 1996síða 13

Nr. 12 — 18. JANUAR 1996 tíðindablaðið 13 Sjónarmið Ráksnúni ella málsligt týningartiltak? Eftir mínari meting hava Fróðskaparfelagið og troianskt ross, sum innan fyri málvísindaligu eingjarg ligum strembarum skulu niðurbróta alt, sum higartil er vunnið innan målrøktina og skrivandi fólkunum, sum virkað hava her á landi seinastu stórthundrað árini, skrivar Mass Jensen í »Sjønarmiø« Nýggja orðabókin hevur »lvt til eitt ávíst kjak millum manna, og tað í sær sjálvum er gott Ávísir blaðmenn og onk ur hevundur, sum helst hava sovid í foroyskt tímunum, fegnast um, at nú er ikki longur neyð ugt hjá skrivandi fólki at duga føroyskt. Nýggja orðabókin loyvir teimum nevniliga at gera sum teimum lystir, t.e. at nýta donsk. fronsk, latínsk og amerikonsk orð, har vit frammanundan hava góð føroysk. So er í grundini ikki longur neyðugt at ómaka sær at sláa upp í eini orðabók, tá ið ivi er um eitt orð, td. tá ið umsett verður úr fremmandum máli; tað er bara at skriva tað fremmanda orðið av, tá ið á stendur. So stóran myndugleika meta hesir menn nýggju orðabók- ina at hava Ritstjórin á orðabókini sigur, at orðabókin er ein rød av uppskotum, har ein og hver so sjálvur má velja hverji orð. hann vil brúka. Hartil er at síga, at til tess at kunna velja. krevst vitan, og at tað júst átti at verið uppgåv an hjá eini orðabók at givið okkum vitan og leiðbeining. sum hava hana fyri neyðini. Har umframt vil hann vera við. at orðabókin ikki skal metast sum nakar myndugleiki (autoritet ur), men bert vera ráð gevandi. Tad er logið, at nakar kann málber a seg soleiðis. Um nú hendan orðabókin verður væl signað av skúlamynd ugleikunum til skúla brúks, og ein lærari ikki vil góðtaka, at ein næm ingur skrivar t.d. heli koptari, tí tað eitur tyrla á foroyskum, hver stend ur tá sterkari, næming urin sum - svart upp á hvítt - kann vísa á orðið helikoptari i orðabókini, ella lærarin, sum tvi heldur um orðið tyrla? Annars er tað mær ein gáta, hverjar gr undgev ingar orðabókarr itstjórn in hevur fyri at endur innflyta júst hetta orðið helikoptari, sum hevur verið útdeytt í okkara máli í eini 10 ár Hvat er ein millumleið? Ordabokarrithøvundur in, luttakarar i sjon varpskjakinum og onkrar aðrar vælsessaðar mentanarligar andshet; ur síga, at hetta er eim millumleið í mun til málsligt anarki og ver andi vísindaliga mál Í politikkin hjá Fróðskap arsetrinum. Eg fari at loyva mær at halda uppá. at slík tala er møsn. Slíkar millumleið ir finnast ikki, hvørki tå ið tað snýr seg um mál stríð ella um aðrar spurningar Um vit nýta eitt dømi úr heimspekini, so er andsegn ímillum materialismu - ateismu á aðrar síðuni og ideal- ismu - metafysikk (guds- trúgv) á hinari. Tann avgerandi spurningurin í hesum høpi er, um materian kann skapast/ týnast ella ikki. Annað - hvert kann materian skapast / týnast ella kann hon ikki. Har finst eingin millumleið Eitt annað demi kundi verið. at har ið eitt hjá land tekur til vápnini ímóti hjálandaveldinum, ber ikki til at vera uttan veltaður, ikki at taka steðu ella at ganga eina millumleið. Uttan mun til eins fridarliga sinna lag, ella andstygd fyr í valdsnýtslu, so vil ein uttanveltað steða ella ein millumleið, um ein sjálvur vil tað ella ikki, vera ein støda til fyri munar fyri tann sterkara partin, te. i mongum forum ein støda fyri imperialismu. Um vit venda aftur til mál spurningin, sum eg met vera ein týdningar mik! an tátt í tjóðskaparstríð num, so meti eg tað sama vera galdandi her. Í hesum sambandi kundi verið áhugavert at hugt eitt sindur at, hverjar treytir málstrevið hevur at virka undir Danskur lættisoppa lesnaður í ymiskum hami floymir hverja viku í túsundtals eintøkum inn í landið. Tey neyðar menniskju, sum eru bundin av hverja viku at jótra henda bar nsliga lesnað um kongaligar letingar og onnur Ó menni á sosialu tindun um, høvdu verið pris givin, um vit ikki åttu ósjálvseknar slóðbrót arar, sum fóru at geva út bøkur og blød og fremja granskingararbeiði á for oyskum til tess at víga upp ímóti hesum ment anar-imperialistiska yvirgangi, sum v erður framdur ímóti okkara lítla fólki. Endamálið við at senda oll hesi hundr aðtals tonsini av koncen treradum byttleika inn å okkara klettar, er uttan iva ein roynd at drepa okkum moralskt, máls liga og mentanarliga rura okkum í blund, so vit missa tjóðskaparliga og politiska fótafestið. Sum um hetta ikki var nóg mikið, so hava vit fingið fleir í sjónvarps- rásir, sum alt samdegrið prædika rasismu, harð skap, vanvirðing av mannalikaminum og mannavitinum, og har umframt fremja politiskt heilavask - »føroyska« sjónvarpið ikki undan tíkið. Alt hetta sjón varpstilfar er sjálvsagt á donskum/amer ikonsk um við donskum teksti Hesar eru so nakrar av treytunum og kreftun um, sum føroyska mål røktin hevur at virka undir og ímóti. Tá nu hesi grenjini og attinn warnir mótvegis higartil førda målpolitikkinum leggja stein oman á byrðu við at tosa um eina miðleið millum Førovamålsdeildina og útlendskt mentanar fasistiskt yvirgangsvirk semi, tykjast teir at látast sum talan var um javn bjóðis motstødufolk, foroysk målrøkt umboð andi 43.000 fólk og heimsins størsta her nað ar og imperialistaveldi við hundraðtals millión um íbúgvum Aðrir tosa so fagurlátið um at málið má sleppa at menna seg natúrliga; tað má so meinast við, at vanliga fólkið á gøtuni nýtir sítt hugflog og í dagligari samrødu finnur upp å nyggj ord og hug tok Hetta fyribrigdi hava vit sæð lítið til í mínar i tíð. Tað av orðum, komið av gøtuni, hava verið fantasileysar vánaligar danaslettur, komnar til lands við útisetum ella lættisoppafjølmidlun um, vid ødrum orðum ein ónatúrlig målmenn ing uttan luttøku av føroyskum hugflogi. Tað fær illa verið ødrvisi, ti árinið av útlendskum innihaldsleysum posa mati er so mikið stórt, at har er lítið pláss eftir til sjålvstøduga hugsan og at nýta hugflog Føroyski dansurin var sø gott sum utdeydur, tå menn tóku seg saman og stovnaðu dansifelog og bjargaðu dansinum í evstu løtu. Eg kenni meg sannførdan um, at verð ur målsrøktin ikki eins væl skipað við somu kós, og hon hevur verið, so fær málið somu lagnu, sum dansurin mundi fingið; tað verður ikki tann heilvågur, ið tað hevur verið ímóti dansk / amerikanskari imperial- ismu. Tað, sum eg vildi við hesum langa lestr í, var at vísa á, at henda sonevnda millumleið ósvitaliga má enda sum eitt knæfall fyri imperial- ismuni; hon fer at gera foroyska málinum óbet- andi skaða og helst at enda at týna tað Huldufólk og opportunistar Tad hevur mangan verið eitt vónbrot at lisið so nevnda målteigin í Søsialinum seinastu alt ov longu tíðina. Hetta var ein frálíkur teigur so leingi Sv. Tausen skrivaði i hann, sakligur og upp lýsandi. Men síðan huldufólkið fór at skr iva í henda teig, hevur talan mest verið um grenj og bakbit av teimum fólk um. sum hava halgað lív sítt til at fríðka um og rekja mál okkara og verja tað ímóti tí grova áganginum uttanífrá. Tá illsinni og grenj ikki beinleiðis hevur verið stílurin, hevur verið roynt at fjala seg aftan fyri ein frílyntan stíl men, tíverri, aftan fyri hómast alt ov týðuliga tað svartasta afturhald Eitt, sum verður júkað uppi saman uttan prov førslu yvirhøvur, er at oll orð, sum ikki kunnu slóðast beinleiðis aftur í danskt, skulu vera ís lendsk. Tá so Jeffrei Henriksen leggur fram drúgvan lista við flestu av hesum ætlandi ís lendsku orðum og sak liga vísir á, at bert eini 2 3 veruliga eru av is lendskari rót, so kundi væntast, at ein hampa maður framdi sjálv kritikk. Men huldufólk eru eftir ollum at døma ikki hampafólk, tí sam bært tí, eg havi sæð síð an í hesum teigi, so er sama grenjið, tað sum eyðkennir verkið Eg haldi, at skik huldu mannaskriving skapar ótryggleika, og virkar til at fólk við samvitskuni í lagi, sum torir at við ganga sína meming, himprast við at kjakast við hesar ófrættakendu huldumenn Summi kunnu eina ferð í lívinum streva seg niðan á ein fjallatind og vilja so restina av lívin um bara ganga undan brekku og helst við ætt ini í bakið. Trupulleikin er bert tann, at um henda kósin verður hild- in, so endar ein fyrr ella seinni á havsins botni Spurningurin er, um hesi fólk, sum standa aftan fyri nýggju orða bókina eisini himpr ast við at leita niðan aftur í hagan og har vága at meta onkrum illsintum huldumanni? Ella er hetta rætt og slætt ein trongd at bróta niður aftur tað, sum fleir í ættarlið av skrivandi kvinnum og monnum hava roynt at bygt upp? Fremmandaorð Um nú onkur hevur fingið ilt i afturpartin og skuldi havt eina spott arans glósu á varrunum tess vegna at eg í hesi grein havi brúkt einstøk útlendsk orð, so er at síga, at eg persónliga ikki havi so nógv imoti at nýta onkur fremmand at tey betur lýsa eitt fyr ibrigdi, enn ein møgulig for oysk orð, um so er umseting ger, serliga um tey hóska inn í tað for oyska bendingar mynstr ið og samljóða við tón leikin í foroyska málin um. Men eg haldi, at tað eigur at vera ein persón lig meting, hvert ein vil nýta c.tt fremmant orð ella ikki. Ein foroysk orðabók eigur ikki at eggja til óneyðuga nýtslu av slíkum orðum, og tískil hava donsk og onnur útlendsk orð einki at gera í høgra teigi í eini danskari-føroyskari orðabók Alskur til móðurmálið Tad verður ov drúgvur ein listi at nevna nøvnini á ollum teimum, sum hava barst fyri at menn og varðveita føroyska málið. Teir fyrstu, helst ótilvitað, vóru Nólsovar Páll og Sjóvarbondin Seinni komu føroyinga felagsfolkini og seinni aftur Varðin og Songbók Feroya fólks umboðandi ein hóp av fólki, sum flest oll vóru fyri at menna málið eftir fer oyskum treytum. Eg fari to at nevna báðar okkar a mætasiu rithøvundar Hedin Brú og William Heinesen. Tann fyrri 1 teir vísindamenn, ið eitast skulu vera, vid hesi orðabókarútgávu skapt eitt nytt arðarnar hond í hond við útlendsku imperialismuni og trongskygdum heim- samstundis reka spott á bróðurpartin av teim skrivaði eitt ótal av skaldsøgum og Stuttsøg um å einum leikandi lettum gerandismåli uttan danismur og fremmandaorð og um tað kortini hendi seg, at eitt orð var av útlendsk um uppruna, so megn- aði hann at fáa tað at ljóða sum um tað altið hevði verið foroyskt Tí seinna, Williami Heinesen, varð mangan kastað fyri, at hann skrivaði á donskum. Her vóru tað serliga heim- føddu húðarskógv a- menninir, sum gjørdu vart við seg. Ein stór orsek til, at hann valdi danskt sum skaldamál, var serliga umhver við, sum hann var uppvaksin í í Havn, har talaða mál- ið hvorki var foroyskt ella danskt, men ein blandingur av báðum Asannandi at hann ikki var harri yvir foroyska málinum eins og javn aldrarnir av bygd. valdi hann at geva sín skald skap út á donskum hetta fyri ikki at vera við til at ryggbróta foroyska málið, sum var í stórari menning hansara virknu tíð sum listamaður Troianskt rossaslag Eftir minari meting hava Fróðskaparfelagið og teir vísindamenn, ið eitast skulu vera, við hesi orða bókarútgávu skapt eitt nýtt troianskt ross, sum innan fyri málvísinda ligu eingjargarðarnar hond í hond við út lendsku imper ialismuni og trongskygdum heim ligum strembarum skulu niðurbróta alt, sum higartil er vunnið innan målrøktina og sam stundis reka spott á bróðurpartin av teim skrivandi fólkunum, sum virkað hava her á landi seinastu stór t- hundrað árini Eg fari líka so lítið sum nakar annar at mæla til bókabrenning, men eg fari at heita á tey. sum hava ábyrgdina av okk ara skúlaverki, um at bera so í bandi, at hend an orðabókin ikki verður góðkend sum undir vís ingartilfar í foroyskum skúlum Nólsoy 10/1 1995 Mass Jensen