týsdagur 27. februar 1996síða 15

Nr. 40 - 27. FEBRUAR 1996 tidindabladid 15 Næsiu menninir hjá Deng Hstao Ping, sum er farin um tey niti, er illa álvarsliga sjúkur og orkar av teirri orsøk lítið, eru farnir at stridast sinamillum, um hvor skal vera eftirmaður hansara sum ovasti leiðari. Hetta hevur havt vissar politiskar fylgjur bæði í Kina sjålvum, í grannalondum tess í Eysturasta og í heiminum yvirhøvur Eitt Kina, tvey - ella kanska fleiri? Nú er reiðiliga long tid síð an, nakað hevur verið at hoyrt til Deng Hsiao Ping, mannin, øll rokna sum veru liga makthavaran í Kina Madurin er farin um tey níti, er álvarsliga sjúkur, orkar av teirri orsek líuð, men hó ast hetta eru tað hansara po litisku og búskaparligu hug sjónir, sum í stóran mun av gera politisku leiðina í hes- um heimsins fólkaríkasta veldi — 1200 milliónir fólk búgva har í dag. Men við tað, at hesin maður líka so lítið sum nakar annar livir ævigt, eru hansara næstu medarbeiðarar í politiska toppinum byrjaðir at strid- ast sínámillum um, hver skal vera eftirmaður hans- ara sum ovasti leiðarin Hetta hevur havt vissar po litiskar fylgjur, bæði í Kina sjálvum, í grannalondum tess í Eysturasia og í heim inum yvirhøvur Síðan 1949 eru vit von við at rokna við tveimum Kinum, sonevnda Komm unistkina og sonevnda Nationalistkina. Hetta kem ur av, at hetta var árið, tå ið kommunistarnir vid Mao Tse Dong á odda róku Chi ang Kai Shek og hansara viðhaldsfólk, nationalistar nir nevndir, burtur av kines iska fastlandinum og út á oynna, sum vit tå kallaðu Formosa, nå Taiwan Kommunistkina — alment navn Fólkalýðveldið Kina fevnir í dag um kinesiska fastlandið og tey heimastýr andi økini Tibet, Xinjang. Innara Mongolia, Nigsia Hui og Kwangsi Chuang Nationalistkina alment navn Lýðveldið Kina — um fatar oynna Taiwan og so tvær lítlar oyggjar, Matsu og Quemoy, ið liggja heilt inni undir fastlandinum Men tað áhugaverda hevur líka til okkara dagar verið, at bæði stjórnin í Beijing og stjórnin í Taipei hava sagt seg at umboða alt Kina Tann styrishåttur, ið hev ur valdað í Kommunistkina, er tann, vit kenna og hava kent úr kommunistalond um, og einasti munur til í dag er tan, at viss eki eru latin upp fyri marknaðar búskapi, men politiskt er ongin broyting hend. Tær smáu royndir ul demokrati- sering, ið hava verið gjørd- ar, eru bardar niður við harðari hond Taiwan Á Taiwan harafturímóti eru hendar politiskar broytingar tey seinastu árini. So leingi Chiang Kai Shek livdi og fyrstu árini eftir deyða hansara var stýrið har eitt harðrent einaræðisstýri, bert lutvís fjalt av onkrum demokratiskum kávalótum Val vórðu td. hildin, men bert ein politiskur flokkur. Kuomintang, fanst. Men so hvort sum teir gomlu við haldsmenninir hjá Chiang Kai Shek — teir, sum høvdu fylgt honum av fastlandin um út á Taiwan — doyðu, broyttis: politiska hug- myndin á oynni. Demokrat- iskir tankar vunnu meira og meira fram, og millum ann að varð loyvt at stovna nýggjar flokkar. Men hvat eisini er sera áhugavert, er, at tankin um, at Taiwan eig ur at verða gjørt til serstakan stat, vinnur stødugt størri frama Slík nýggj hugsan hevur fyri tað fyrsta loypt hvøkk á leiðsluna í Kuomintang, sum alla tíð hevur havt sum eitt aðalmál at fáa ræðið í øllum Kina aftur, men so sanniliga eisini á stjórnina í Beijing, sum hevur ta á- skoðan, at Taiwan er ikki annað í politiskum saman- hangi enn ein provinsur, ið hevur gjørt uppreistur móti fødilandinum Henda åskodan er orsøkin til, at Kommunistkina hevur ført seg sterkt fram hern- a0arliga í seinastuni í hesum økinum, td. hevur landið hildið rakettroyndir í havin- um beint við Taiwan, og í hesum døgum eru umleið 130.000 hermenn savnaðir á meginlandinum yvir av oynni Grundin er fyrst og fremst tann, at forsetaval skal vera á Taiwan, og kommunistar nir í Beijing royna at leggja trýst á fólkið har fyri at fáa tey at lata vera við at at kvæða fyri ti valevninum, sum ætlar at fåa Taiwan til sjålvstødugt land. Men hesi tiltøk eru eisini ein partur av tí maktstríði, ið fer fram innanhýsis í kommunista flokkinum — stríðið um at gerast eftirmaður Deng Hsiao Pings. At fáa hern aðarvaldið í part við sær er av avgerandi týdningi í maktstríðnum, og tað hevur allar dagar havt ta áskoðan, at allir kinverjar áttu at verið undir sama stýri, og tí vil ein politikari, sum setir seg ímóti, at Taiwan verður ser- stakt land, altíð hava við- haldsmenn innan hervaldið Nú eru kinverjar at finna nógva aðra staðir enn í Kommunistkina og á Tai- wan, td. í hjålondunum Hongkong og Macao, men tey koma undir kommun istkinesiskt ræði í åvikavist 1997 og 1999. Men í Singa pore eru 85% av íbúgvun- um kinesarar, í Malaysia 40%, og nógvir eru eisini at finna í Indonesia, Viet nam, Laos, Cambodja, Thailandi, Burma og á Filipsoyggjunum; í heila tikið búgva meira enn 50 milliónir kinverjar uttan fyri sjálvt Kina. Halda nú stjórnin í Bei jing og kommunistaflokk- urin, at øll hesi fólk eiga at rætta seg eftir teimum, kann hetta fara at hava stóra á virkan á politisku myndina og maktjavnvågina í Suður og Eysturasia, men meira um hetta seinni HARÐSKAÐUR MÓTI TEIMUM ALMENNU ØKIST Almenn starvsfólk í Danmark eru alsamt oftari úti fyri harðskapi, skrivar Fyns Stiftstidende. I 1991 vóru meldaðir 661 tilburðir av harðskapi móti sosialráð gevum, bussførarum, løgreglufølki og ødrum almennum starvsfølki. Í 1995 øktist talið til 1401, vísa tøl hjá Ríkispolitinum. Í eitt nú Odense er talið økt frå 30 tilburðum i 1991 til 72 í fjør og politi meistarin, Lars Rand Jensen, stúrir fyri gongdini. Tað er órógvandi, tí talan er um fólk, sum gerast harðlig móti almennum starvsfólkum, tá tey ikki få sín vilja, sigur hann FLEIRI PENGAR TIL TENNINAR Gjøgnum seinastu 10 árini er talið av teimum dønum, sum hava sínar egnu tenn gjøgnum alt lívið, tvífalda, og hetta merkir útreiðslurnar hjá réktarheimum i Dan- mark, sum seinasta 5 år- int hava brúkt 40% fleiri pengar til viðgerð av tonnunum hjá teimum gomlu > Hóast Poul Nyrup Ras mussen hevur mælt til tað mótsatta, koma lýs ingar hjá tí almenna Dan mark bert í nøkur fá, út- vald blød. Lokalblød fáa ongan lut í hesum lýsing- um, við tí úrsliti, at í stór- um pørtum av Danmark eru tad bert fåa, sum síggja týðandi lýsingar nar frá stýrum og ráð harrastovum KUBA SIGUR NEI TIL ØL Kuba vil ikki ver vid f handilsliga spælinum hjå einum bretskum handilsmanni, sumhevur fingið eitt hugskot, sum kann geva honum hópin av pengum. Í juni kom ein serliga øl fyri fyrstu ferð á marknaðin í Englandi. og Londonbúgvar tók væl ímóti hesi øl. serliga fólk í fínara Soho býarpartinum í London. Etikettin á ølinum er prýtt við eini mynd av kubanska uppreistrarhetjuni Che Guevara, men hetta vilja kubanar ikki ver við til. Bretski handilsmaðurin hevur fingið at vita frá kommunistaflokkinum í Kuba, at hann skal gevast við framleiðsluni av ølinum, og sum boðum hevur hann fylgt NÝGGJAR KOVBOYBUKSUR AV GOMLUM LEVI'S Levi's kovboybuksur í endurnýtsluútgávum, eru komnar á marknaðin í USA. Levi's samtøkan er farin at marknadarføra hecar buksur, sum eru gjørdar av gomlum kovboybuksum. Tað hevur annars verið ein trupulleiki at framleiða tilfari, sum kovboybuksur eru gjørdar av, við at endurnýta brúktar tægrir, men ein nýggjur háttur at spinna, hevur nú gjørt tað møguligt. Endurnýtslu kovboybuksurnar eru helvt um helvt gjørdar av bråktum og nyggjum tægrum. 1000 FERDIR VID SAMA FILTRINUM So er tíðin við at vera farin, tå kaffifiltri verður tveitt í ruskspannina hvgrjaferð kaffi er gjørt. Green Filter, eitt nýtt filtur, sum júst er komið á marknaðin, skal kunna halda til 1000 kannir av kaffi. Bara í Europa verða 85 mió. kaffifiltur brúkt hvønn dag, so nýggja filtrið kann veruliga spara tilfar Nýggja filtrið er framleitt av Polypropylen, og passar til allar maskinur. Filtrið skal bara skolast eftir brúk, og so er tað klárt til næstu kannuna. FLOGFAR NEYÐLENDI Roykurin frá einum burgara, sum var sloppin at liggja í einum tendradum ovni umborð á eimum Boeing 757 ferðafólkaflogfari, var noytt at neyðlenda í Detroit. Ein talsmaður fyri flogfelagið, Northwest Airlines, upplýsti, at 172 ferðafólk og sjey av manningin fóru úr flogfarinum stutt eftir at tað heyði lent. Burgari, ja, hann var líka til at blaka út gjøgnum vindeyga.