týsdagur 19. mars 1996síða 13

Nr. 55 - 19. MARS 1996 tíðindablaðið 13 A. P. Møller, profittmaksimering, turbobúskapur og vonin A.P. MØLLER PARANOIA leir seinastu dagarnar havi eg fingið nógvar ábreiðslur fyri min paranoia-hugburð mótvegis risafyritekuni A.P Møller, ið sigst vera ein mynsturtyritøka, ið m.a hevur veitt 100-tals fer oyskum sjómønnum Í hevuðsheitinum yvir monnum - trygg og góð arbeiðspláss Hil tað seinasta vil eg bert viðmerkja: AP. Møller er ein altjóða vinnufyritøka ið eins og allar slíkar rekur hon sítt virksemi eftir eitt ins grundreglu: Profitt maksimering. At føroyskir valdir frammum, merkir sostatt vvirnenn verða kki. af tað er vegna teirra ii eygu, men ti teir yvir hevur eru dugnaligari sjó menn enn aðrir, og tí ersini veita A.P. Møller sterri pro fitt. So einfalt er tað. Ann is hevur tað óivað kostað førovska minst líka nógvar milliónir samfelagnum st utbugva hesar yvirmenn hjá A.P. Møller, sum teir eru tilsamans, og sum kunnugt rinda teir ongan skatt til Føroyar. Skiljið tó ikki hetta sum nekur ábreiðsla mót vegis teimum, ið sigla úti men vetri hevði staðið til i landinum, um vit høvdu megnað sjálvir at bygt út ein handilsflota til hesar dugnaligu sjógarpar Sjálvir megna vit ikki at vinna olju úr okkara undir grund og í valinum millum t.d. risafyritøkurnar B.P Statoil, Shell og A.P. Møller hevði tað helst verið 'eitt feitt“ hver teirra, ið vit lótu hetta arbeiði upp í hendur var tað ikki tí vit nú kenna á kroppinum 'lógligu svikagerdir DDB's — alias A.P. Møller - í samband við partabrævabýtið og yvir tøkuna av bankunum. Mítt „AP. Møller-para noia“ byrjaði longu tå Atli Dam fekk tilfeingið í okkara undirgrund í feðingardags gávu frá Poul Schlútter, og eg spurdi tá (Sosialurin 6 nov. 1992), um ikki onkur hoyrdi klokkur ringja. Nú, skjótt 3 1/2 ár seinni, av- dúkar Karl Nólsee (Sosial urin 12. mars), hvat sum eyðsýnt fór fram aftanfyri tjøldini hjá DDB og donsku stjórnina um hetta mund ið. Jú, so sanniliga eiga vit at vera á varðhaldi, tá tað snýr seg um alt, ið hevur við Den Danske Bank og LP. Møller at gera! TURBOKATITALISMAN Men eisini aðrar klokkur ringja í dag longu gamli Hegel plagdi at síga, at ein ráð andi skipan ongantíð kundi halda áfram, men at onkur nýggj øvugt virkandi kraft mátti koma, so rørsla kom i seguna. Sosiali 'turbolensurin' í Fraklandi, Polen, Russ landi, Indien og Kina (og ikki minst hjå okkum), ber bod um, at okkurt nógv meira týðandi er um at henda. Vit byrja at hóma at demokratiska kapitalis man, nú hon hevur sigrað yvir kommunismuni og breitt seg sum ongantíð áð ur, longu hevur sæð sínar bestu dagar. Steðugt fleiri borgarligir (populistiskir mótsteðubólkar við ymisk um heitum vaksa fram, og í teirra kjalaverri uppliva vit odåmlig fyribrigdi sum t.d rasisma, fremmandahatur og Ostødug politisk viður skifti Demokratiska hugsjónin blómar áframt, men ovur stóra framgongdin hjá fríu marknaðarkreftunum tey »cinastu árini hevur mest sum náttúruneyðugt alt fram eina vaksandi mót stødu móti hesari skipan At kapitalismunar fríi marknaður uttan tjóð skaparligar ella mentanar ligar forðingar - er tann sterkasta drivmegin fyri bú skaparligum vekstri, er ein gamalur sannleiki, ið hevur staðið sína roynd. At hesin vekstur verður skaptur vegna ina nådileysa kapp- ing, ið týnir sonevndar 'in eftektivar' fyritøkur, og ger tað meguligt hjá eðrum 'effektivum' vinnum at fylla út 'holini' eftir teimum týndu, hava vit eisini skilt leingi. Og - at enda: At tær bygnaðarbroytingar, ið eru årslitid av hesari 'kreativu tyning', hava avgerandi år- in á arbeiðsviðurskiftini og harvið á húskir, vinnu- og mentanarlív og sostatt eis- ini á samfelagið í síni heild, nytst mær neyvan at nevna, og hevur eisini verið kent í meira enn 100 år. Haraft- urat kemur so at kapitalist- íska framgongdin hevur vundið uppá seg vegna lægri tollvernd landanna millum, nýggja teknifreði og vaksandi 'globalisering'. Urslitið er ein „turbo- kapítalisma“ (Edward Luttwak, Center for Stra- tegic and International Studies, CSIS, Washington DC), sum eyðsýnt higartil hevur vaksið um 'ríkidem- 10" í heiminum, men sum samstundis hevur skapt størri skerjingar í livium steðunum hjá tí einstaka, í starvsgreinum og í vinnum, enn tey bond, ið knýta húskir, bygdir, býir og land- ið saman, megna at standa ímóti. Fólk yvirhevur megna ikki at laga seg eftir teimum stødugt skiftandi viðurskiftunum, ið verða trýst niður yvir tey, og royna tí í sínari ómegd at 'sláa aftur", so gott tað nú einaferð letur seg gera. Í dag er tað bert ein spurningur um tíð - helst heilt stutta tíð - áðrenn mótsteðan móti hesari ís keldu, turrgeldu og sálar- leysu 'turbokapitali ;mu' (i so måta meinlik gomlu stalinismuni) verdur so stór, at vandi er fyri einum búskaparligum ragnaroki, ið helst verður nógv ógv- usligari, enn vit megna at ímynda okkum. Í 1989 - áðrenn jarntjald ið mjølvadist — vóru livikor- ini í kommunistisku lond - unum á einari legu, ið ikki kundi vera stórt verri. Nú sjey ár við 'turbobuskapi' vil skjótt meginparturin av fólkinum heldur aftur til gomlu skipanina. Hetta for- telur íkki so lítið um, hvat hegt lovaða „fría kapping- in“ hevur ment seg til. Vesturheimurin hevur við stríggið strev tey sein astu 150 árini ment seg fram til eina mentan, har orð sum Hvsdygd' og 'per- sónligt frælsi' vóru millum teir fremstu kyndlar, ið lýstu inn í framtíðina. Hesir kyndlar hevur náðileysa og svikafulla „fría kappingin“ megna at køvt. Fanin sjálv ur kundi neyvan funnið uppá eitt snildari hugtak at lokka mannaættina út fyri eggina við. Ti hvat er 'fria kappingin annað enn ein kapping í at "kappa høvd tá maktgirnd og prestiga ótálmað fáa loyvi at ráða? Hvussu royndu ikki Føroya Banki og Sjóvinnubankin í 80'unum at kappa høvdini hjá hverjum ødrum við pappírsspekulatiónum og ivingarsomum lánveiting- um, vid tí ursliti at bæði bankahøvdini at enda ruku? FRAMHERJARNIR I FØROYSKU TURBO- KAPITALISMUNI. LØGTINGID SETT TIL VIKS Hjå okkum eru framherj- arnir fyri hesa køvandi menningarleid åframt pen- ingastovnarnir. Nú eru tað meira enn nakrantíð áður fólksins Føroya Banki og Spa:ikassi. Stjórarnir her vita skjótt ikki á hverjum beini teir skulu standa á, so erpnir eru teir yvir teirra met-úrslit, ið í høvudsheit inum stavar frá donskum obligatiónum (til gagns fyri danska vinnulívið!). Sam stundis verða 100-tals húskir tveitt úr heimunum og ein stórur partur av teimum, ið eftir eru, verða ómynduggjerd við mann minkandi gjaldssáttmál um, ið skulu tryggja bankan og sparikassan fram um alt annað so teir áframt kunnu reypa sær av sínum heimsmetum í vinningi. Í eir áttu at skammast! Í hesari mynd er okkara løgting fullkomuliga sett til viks vid ti nyggju styrisskip anarlógini. Nú er tað ikki longur fólkið — fólkasálin gjøgnum okkara fólka valdu, ið stingur út ta kós vit skul:* sigla eftir, men okkara banki og sparikassi | eir og bert teir skulu ført elja okkum hverjar verkætl anir, ið eru „bæredygtige“ og ikki Men kanska er tað sum nkur segði ørovingar vilja vera traðkaðir å! Vit frætta jú eisini hvussu lanska stjórnin øllun umráðingum hevur hildið kkara mboður við lø Mann Ída fyri tað tur spott indartrasøgnirt voru bæði skrivað tyktar av donsku stjórnin longu vikur frammanund an fundirnir voru hildnir SvF 15/3). Harragud fyri nakrir apukøttar vit mugu vera, ið lata okkum slíkt lynda — ella eru foroyingar yvirhevur føddir maso chistar? „RÆTTIÐ RISANUM LÍTLAFINGUR — - -“ Fyri nú at venda aftur til oljuna og mítt paranoia, AP. Møller: Lagmaður roynir at ugga okkum við, at allir sáttmálar við donsku stjórnina um oljuna í und- irgrundini fóru úr gildi 3 november í fjør (Dimma- lætting 9/3). Danir siga hin vegin (Dimmalætting 15/3) at allir sáttmálar — og teir eru nógvir áframt standa við. Í eir eru jú 'harrafólkið so vit eru helst mong sum ikki ivast í hver, ið fær „rætt“. Ein spurningur er eisini um oljufyrisitingin ikki longu hevur rætt ris anum lítlafingur, og hann letur sær sum kunnugt undir ongum umsteðum lynda, fyrr enn hann hevur tikid alla hondina SÅLARLEYSAR KREPPU- LOYSNIR OG VALD- FÚSAR 'ELIT'IR' VID TELDUM TIL HJØRTUR Kreppan vit eru i, og ikki minst tær mongu sålarligu kreppu-loysnirnar vit hava ør ir VVH kkiir ne ir sanntert HOV in D ng hevur all foru tá tå I cum nulivið, á ongar hátt er amljóð við okkara mentan -— við okkara folka sál“ fyri at nýta eitt meira hátíðarligt hugtak. Men al ir „frá høvdinum, gjøgnum hjartað og i hendurnar skap andi mugu í dag lúta fyri einar lítlari, men so mikið meira valdfúsari og máttmiklari „elítu“, av menniskjum, har hjertuni eru býtt út við teldur, ið frammanundan eru skrålagdar at køva áræði og eldhuga hjá teimum, ið skilja og hava tokka til okkara mentan og tað sum er sermerkt fyri okkum. MENNISKjJU JÓGVAN INGVAR OLSEN OG SIGNAR P. HEINESEN Sendingin í SvF um bygda- Framhald av síðu 16