leygardagur 5. oktober 1996síða 16

Tíðarmyndir í gandaspegli Oddvør Johansen: Á káta horninum - ein spegils- mynd av kenslum og lívi Mentunargrunnur Studentafelagsins 1995 133 s. 160 kr Onkur hveppist ivaleyst við av mínum samanburði. men tá ið tú hevur lisið nýggja savnið hjá Oddver Johan sen, so renna stubbarnir hjá Trónda Olsen tær í huga Eins og Oddver skrivar hann um alt ímillum himm al og jørð. Hann sigur frå løtum á bygd, um hetta at smoyggja aldargamlar (6)vanar av sær, hugsaðum ólavsskuferðum, Jóannes bónda, vitjan í Noreg og so heimbygdini. Oddver sigur frá løtum í Havn, frå yms um hon finnir á ftið. og hverji minnir tað vekir, frá upp frá gummun:, men ovastå løgunum Pa un í huganum er heim Tú kanst fyri báðar fremst byurin partar hevda, at tad ikki er vnið, tey umrøda, sum er tað áhugaverda, men mátin pa % tey gera tað af að ikki so, at Kortini er I »A kåta horninum« bein leiðist líkist »Stubbum« hjá Trónda Olsen. Tey hava tað fjølbroytta eynisvalið og hugleiðingina í felag. og hartil ein ávísan romantisk an dám. Fyri Tróndas part stavar hetta frá, at hann situr avbyrgdur frá heimlandin- um og skrivar - tað mesta er skrivað í Danmark undir krígnum - meðan tað fyri Oddvørs part stavar frå, at hon er fullkomiliga forelsk að í Havnini. Men meðan »Stubbar« er hugleiðingar øll sum hon er, so eru bæði stuttsøgur og yrkingar slopnar upp í part >A káta horninum« Gev okkum Skipper Skræk Oddvør leggur fyri við ein um tátti, hvers sper ikki er púra ólíkt tí hjá Trónda í Talið varliga« (»Frættu tit hvat Rasmus »Havnargentan syngur« er um málið, har høvundsins sjålvstøduga fatan kemur til sjóndar. Hon vil loyva sær at varðveita og brúka sítt segði ' =) barnamál. Ikki uttan fyrilit men við varsemi royna at taka tað besta burtur úr talu málinum og flyta tað yvir í skriftmálið. Tann lætti mál burður, sum er eitt eyðkenni hjá Oddver Johansen, er ikk: ulvildarligur, hann er medvitin og gjøgnumhugs aður. Tá ið høvundurin brúkar ávís orð eðrvísi enn vanligt er í skriftmálinum ella ødrvisi orð, enn lagt verður upp til skal vera hevd, so veit hon nett, hvat ið hon ger. Aftan fyri ta mildu medferðina býr ein sterkur vilji Lagið ul »Havnargentan kvødur« er kabarettsangur við tí mergjaða niðurlag num: »Ja, koyr alt tað gamla vekk, / og gev okkum Skipper Skræk. / Ugerevy en. Familiejournalen Tempo og Skipper Skræk « A henda hått fåa vit spei i ødrum potensi Harmur og gled i felag tey reika Tad tykist kortin ikki, sum tað bara er hugburðurin mótvegis málinum sum er broyttur. I »Høvudsstadurin í kreppu« verður í barokkar fråsøgn frá lesistovumi á Býarbókasavninum vist, at havnarfólk nú á degum helst vilja sæta sær sjálvum Kreppan er ikki bara uttan um okkum. hon er eisini im í okkum Íblásturin til fýra frásagn- ir er rudding uppi á ovasta loftið, har ymsir lutir vekja minnir. Lummalyktin hjá beiggjanum, dukkustovan frá krignum, svimjidraktin hjá systrini og ein mynd av bátasmiðjum hjá abbanum Lættar og undirhaldandi eru tær. men líðing eigur eisini sín lut. Somuleiðis í hug leiðingini um gummuna har musikkur og gerandis dagurin ganga upp í eina hægri eind, men sum eisini var fyri, »tå ið skalvurin leyp« Tað lætta, skálkabrosið eyðkennir í fittan mun søg urnar hjá Oddver Johansen ið fevna frá skóbúðini í Vágsbotni og upp á Skæl ngsfjall. og úr SMS ul Andreassen og Joyce Tíðarhóskandi hugleiðingar um smáar, epfaniskar søgur Tey trý stuttsøgusøvnini hjá Andreassen =Dóttir Proteus Við tendrað YKIUM £ Hotel SEISKI { st Milum g tydnmingåarmestu rkinm i nyggjan lørovskan DOKMENnIasøgu Tað var kk: burturvid, at Jógvan Isaksen, sum annars trúfast hevur rovnt at fevnt allar førovskar rthøvundar, í 1993 gav út bókina »l hornatøkum vid Prokrustes Stuttsøgurnar hjå Hanusi Andreassen« Tað er ikki ætlanin at um mæla bókina, men eg fari at tríva í nakað, sum eftir mínum tykki er dottið burt- urímillum í viðgerðini hjá Jógvani Ísaksen. Í inngang- inum roynir hann at nærkast eini almennari stuttsøgude - finitión, men hann kastar skjótt frá sær: > >Hvat eyð- kennir so stuttsøguna í mun til skaldsøguna? Sum nevnt er tann greiðasti munurin longdin, men markið er flót- andi, og ivamål stinga seg í heilum upp. Hóast hetta, so er ein støddarmeting iva leyst einasta gongda leið- in...<. Tað er eins og Jóg- van Ísaksen letur seg darva av jarðbundnum »common- sense«, kanska fyri ikki at gera bókina hjá sær ov tor- skilda og spekulativa letur hann eina nærri lýsing av åvikavist skaldsøguni og stuttsøguni fara, men tað er stórt spell, tí júst í eini greining av stuttsøgun: sum so kundi mangt áhugavert gið seg upp stun Smáar skaldsegur Stuttsegurnar hjá Hanusi Andreassen hava ettt høv iðseyðkennið: tær minna sm heilt smáar skaldsøgur. tvs. ístaðin fyri sum klass iskar stuttsøgur at samla seg um eina (helst óvanliga) hending, lýsa tær persónar stríð, sálarliga broytingar o.s.f tann einstaka hendingin verður tí partur av einari størri heild (sum í eini skaldsøgu). Harafturat hanga tær saman, burtursæð frá einstøkum undantøkum lýsir »Dåttir av Proteus« smådrongin å bygd og tey fyrstu unglingaårini, >Við tendradum lyktum« lýsir tað byrjandi vaksnamanna- lívið og »Hotel Heyst« árini sum tilkomin (hendan sam- anhangin hevur Jógvan Isaksen sjálvsagt við). Av- gerandi er tað kortini, at søgurnar ikki bara kunnu lesast kronologiskt, tær kunnu eisini tulkast ødrvisi, meiri abstrakt, sum ein sim- ultan prismatisk spegling, eitt slag av bókmentaligari kubismu: um somu tíð sum smádrongurin á bygd etur døgurda, kemur ein eldri maður á vitjan á einum sjúkhúsi, ein studentur gongur í sinum lagi og droymir í Keypmannahavn o.s.fr Stuttsøgur við júst somu »s fr og eyðkennum eru at finna í kenda savninum >Dubli- ners< eftir James Joyce (1882-1941). Savnið kom út í 1914. Sjálvur legði Joyce dent á, at endamálið við stuttsøgunum var at:lýsa býin Dublin úr fýra sjónar- hornum: barndómur, ung- dómur, vaksnamannalív og alment lív (Hanus Andreas- sen hevur sjálvur týtt sein- astu søguna í savninum >The Dead« á føroyskum »Tey Deydu«. Allar søgurn- ar eru merktar av einum drálandi lagi, persónarnir tykjast onkursvegna av- lamnir í atferð; fáa ikki sagt tað; teir vilja - teir eru ikki ólíkir persónunum í søgun- um hjá Hanusi Andreassen, sum altíð sita sjóvarfallið av sær, ikki finna tað; teir leita eftir ella í hvussu er bert hálvavegna gerast klókari og uttan at hava orð fyri ti Stuttsegurnar hjá Hanusi Andreassen skulu sjálvsagt ikki skerast niður til før oyskar skuggar av teimum hjá Joyce, tær hava síni egnu eyðkenni og onnur árin hómast (ikk: minst Heðin Brú). Men tað serliga skapið Joyce gay sinum stuttsøgum, sæst aftur hjá Hanusi Andreassen. Um framt sundurbýtingina í ald ursrúm eru stuttsøgurnar hjá Joyce kendar fyri at lata tøgnina vera sigandi, tað merkir, at tær t.d. ikki seta orð á aðaltáttin í tí tær við- gera, men ístaðin mala rundan um. A tann hátt fáa tær umvegis varpa ljós á fyribrigdi ella kenslur, ið iki lætt lata seg konkretisera Afturat hesum kemur tor- skilda hugtakið »epifani«, sum miðaldarteologar brúktu um serliga religiøsar tilburðir, t.d. tá teir vildu vísa á, at Gud hevði givið eitt tekin og harvið veitt menniskjunumserliga vitan (»epifani« er upprunaliga grikst og merkir ístuttum opinbering). Joyce, sum gekk í jesuitiskum skúla og tí skuldi terpa miðaldar- heimspeki, kom fram á hug- takið í bókaverkunum hjá Thomas Aquinas (1225- 1275), hann umskapaði tað (gjørdi tað verdsligt/b6k- mentaligt), og gjørdi tað ti- næst til sitt egna: í søgunum hjá sær letur hann persónar Múrin í Kirkjubø. Hon skrivar og tosar um alt í senn og ger á henda hátt eina lýsing av Havnimi í 9unum, um somu tíð sum hugurin ferðast aftur til sak leysari dagar Ein spegilsmynd av kenslum og livi« er bæði undirtittul á savninum og tittul á seinastu søguni, hvers kjarni á henda hátt fær metastatus og verður galdandi fyri alt savnið Orðin: eru ein lýsing av 5 symfon: hjá Carl Nielsen, og danski komponisturin hevur ein serligan leiklut í stultsøgun:, sum snýr seg um eina ommu, hennara børn og barnabørn, men fyrst og fremst um at liva og uppliva hóast aldur Fråsøguhåtturin kann í fyrstani tykjast eitt sindur fløktur, tí tað verður skift ímillum tankarnar hjá per sónunum og beinleiðis talu, men skjótt er lesarin full komiliga greiður yvir, hver ið hugsar og sigur hvat Omman er vorðin gomul og orðini hava tað við at fara burtur, men annars bilar ikki. Tað tykist sum hon hevur nógv sterri lívshug enn børnini, og tá ið hon flytur á ellisheim, finnur hon sær ein vinmann. Hesin eitur sjálvandi Karl Nielsen, og saman hugna tey sær og hoyra ella síggja eitthvert, ið brádliga fær teir at rakna við og broytast Beinleiðis = epifaniskar lýsingar eins og tær hjá Joyce eru sjálvsagt ikki at finna hjá Hanusi Andreas- sen, men m.a. hetta brotið úr søguni = Tann bláa kann- an« letur seg lættliga lesa sum eitt epifaniskt umskifti „hetta at standa ein kvirran dag við eitt vatn, ið er blankt sum ein spegil, knappliga fælist eitt lítið lot, spegilin støkkur sundur í túsund es arska lítlar aldur, ein skult ran fer tær gjøgnum hug an«. Lýsingin er stillfør ljóðleys, vatnið verður brúkt sum mynd, tí ein bein leiðis greining av sálarliga umskiftinum ikki er møgu lig. Aftaná eitt reglubrot stendur: >Soleiðis kendist tað ta allarfyrstu tíðina Seinni, tá ið broytingin gjørdist meira týðilig. sans aði eg hana sum tað, hon var - eitt umskifti í perspek - tivi..... Í fyrstu atløgu kundi profant verði sagt, at tað rætt og slætt snýr seg um forelskilsi og einki ann- að, men broytingin er ikki tidaravmarkad, hon er var- ug. Persónurin verður ong antíð tann sami aftur Við hesum verður lagt upp til eina samanberandi (kom- parativa) lesistrategi, James Joyce kann avdúka og gera skilligt ymiskt í stuttsøg- unum hjá Hanusi Andreas sen. Men seinastu 20 árini hevur samanberandi bók- mentagransking ikki verið nógv virkin, tey flestu hava arbeitt við dekonstruktiv- istiskum ella ymiskum psy koanalytiskum áskoðanum Sjálvur hevur Hanus And- gera eina útferð. Tá ið hann varliga mussar hana, hugsar hon: »Eru vit. tá ið sam anum kemur, tað sama alt lívið ?< Tann gamla ger í søguni meira enn einaferð vart við, at tað ikki snýr seg um at skilja list, um tað so er tón leikur ella målningalist, tað snýr seg um at uppliva. Og hetta er júst hennara stóða mótvegis tilveruni Savnið verður lokað av tí hjartanemandi — yrkingini »Her liggur ein skuggi«, um beiggjan sum liggur á deyðastrá. Sóttarsongin við angist og trega verður sett upp ímóti tjøldrunum, sum syngja »um barndómsins land« við lyftum og vónum Eftir er bara at biðja Frásagnirnar í >A káta horninum=< eru sum heild frískligar og undirhaldandi, og lesarin kennir seg væl undir lesnaðinum. Savnið kann sammetast við eitt kramarhús við blandaðum bommum., har tey einstøku bommini eru ólík, men tað er ongantíð ivi um, at bommvirkið er tað sama PS: Hvussu ber tað til. at bókin ikk: eitur »A Glade Hjørne«? Jogvan Isaksen reassen i biografiska bók mentaverki sinum um Janus Djurhuus fingið íblástur frå pxykofeministiskum granskarum sum navnframa professaranum i enskum og amerikanskum bókmentum í Zurich Elisabeth Bronfen Nu aldarskiftið nærkast, hómast kortini eitt ávíst støduloysi, nógvar áskoð anir bjóða seg fram sam stundis »New Histori cism«, kognitivur seman tikkur. nýggj biografisma o.s.fr. Tað er týðiligt at leita verður eftir nýggjum grund arlagi, roynt verður at finna fótafesti eftur marxistiska og dekonstruktivistiska ágang in. Ein nýggjur samanber andi = (neokomparativur) framferðarháttur, ið ikki blint endurtekur tann gamla, men røynir at læra av royndunum tey seinastu ár- int, hevur eisini verið frammi Tað er ikki lætt at síga, hvønn skúla, hverja bók mentaliga áskoðan, Jógvan Isaksen byggir á í bók síni um stuttsøgurnar hjá Hanusi Andreassen. Eftir øllum at døma lænir hann frå nógv- um ymiskum áskoðanum ísenn og einki ringt um tað (bókin er frálík). Men hann smæðist ikki fyri at gera samanberingar bæði við Sartre. Kafka, Sherwood Anderson, H. G. Wells, Her man Hesse og mangar aðr- ar, og tí er tað legið, at hann ikki nevnir James Joyce Bergur Djurhuus Hansen