týsdagur 8. oktober 1996síða 11

Nr. 193 - 8. OKTOBER 1996 * Høvdu danir ikki latið okkum umsita undir grundina í 1992, so heyði onki verið hent á økinum enn, og danir høvdu risi kerad, at politiskar broyt ingar antin í Ríkis- felagsskapinum ella í ES - høvdu latið portrið aftur til føroysku undirgrund- ina. Nu kunnu danir taka tað roligt: Teir hava fingið fótin fastan í føroysku undirgrundina — og hava meira reelt vald, enn tá teir sjálvir umsótu máls ekið Undirgrundin er sostatt eitt skúladsmi um, hvussu verulig politisk og búskap- arlig áhugamál kunnu brúka Heimastýrislógina júst sum teimum lystir — uttan mun til turra løgfræði og fólka rættarlig idealir Spurningurin er bara, um tað er nakað nýtt, sum hendi í 1992. Fyri at meta um tað, noyðast vit at hyggja at søg- um hjá Heimastýrislógini við realpolitiskum brijlum. Broytingar uttan semju Staðan í Føroyum eftir ann- an heimsbardaga var sum so rættiliga greið. Føroyska samfelagið var longu fyri kríggið farið undir stór- broytingar, bæði vinnuliga, búskaparliga og sosialt. Og eftir S ár uttan danska uppi- legging, var tað eitt greitt ynski hjá nærum øllum leið- andi samfelagsbólkum at fremja politiskar broytingar men ongin ynskti full- komna loysing. At Sam- bandsflokkurin mutadi ímóti broytingum yvirhøv- ur, var ivaleyst seinasta sprellið hjá teimum gomlu reiðarunum og handils nonnum í størru bygdu num, sum enn sóu ein fyri nun í at halda status quo g sleppa undan skatti Mentunarstríðið, = sum hevði myndað føroyskan politik síðani tjóðskapar rørsluna, var formliga lið igt: Feroyskt mál hevði ingid inmivist í skúla og kirkju og flaggið var viður kent. Eftir stóð eitt politiskt tid um at skipa eitt sam felag, ið kundi skapa grund arlagið undir eini nútímans føroyskari mentan. Men her var als ongin semja millum politisku flokkarnar og áhugabólkarnar í Føroyum Stødan í Danmark var eis ini rættiliga greið: Danir vildu framvegis varðveita síni gomlu hjålond og ikki spæla sær av við råevnis- møguleikar og stórpolitisk ar fyrimunir í ti gamla rikinum. Trupulleikin var bert, at hjålandapolitikur var fyri storbroytingum, og um danir ikki ansadu sær, kundu teir vænta sær for døming frá ti altjóða felags- skapinum (Fólkasambandið og seinni ST), ið hevði tikið seg upp í kjalarvørrinum á heimsbardaganum. Teir vóru tískil eisini tilreiðar at gera broytingar Hetta var stødan, tá ið samráðingarnar byrjaðu í Keypmannahavn í 1946 millum føroysku sendi- neyndina og donsku stjórn ina um framtidarvidurskift ini millum Føroyar og Dan mark Hver fekk í veruleikanum valdið á råevnum í undirgrundini, tå fórovingar yvinåku málsøkið ? Seråhugamålini Uppleggid hjå dønum var heilt greitt. Teir vildu geva føroyingum mentunnarliga vidurkenning og geva før oyingum størri statsstudul, men annars skuldu politisku vidurskiftini verða óbroytt frá amtstíðini. Danir høvdu tá sum nú — onga veruliga fatan av teimum politisku stríðsspurningunum í Før oyum. Danski forsetisráð harrin, Knud Christensen gjørdist tí eisini rættiliga bilsin, tå hann møtti eini før oyskari sendinevnd, ið als ikki var samd um nakað krav. Hann hevði trúð, at:tað var nóg mikið at geva før oyingum loyvi at brúka síni mentunarligu — symbolir Málið, flaggið og føroyskar pengaseðlar — í góðum sam svari við tann »humana« hjålandapolitikkin hjá døn um Umboðini fyri teir før oysku flokkarnar í samráð ingunum, vóru ikki komin at tosa um mál og mentan, men høvdu hvør síni boð uppá, hvussu eitt nútímans føroyskt samfelag skuldi skipast Fólkaflokkurin vildi geva einum nýggjum føroyskum vinnulívi frítt rásarúm og figgingarmøgu leikar. Javnaðarflokkurin vildi tryggja sosialar skip- anir við hjálp frá donskum skattapengum. Og Sam- bandsflokkurin vildi fyrst og fremst tryggja, at tað gamla vinnulívið ikki misti fótafestið. Eftir heima í Før- oyum, sótu umboðini fyri restirnar av gamla Sjálvstýr- isflokkinum, sum nú einsa- mallur helt fast um tær romantisku mentunarligu frasurnar frå Tjóðskapar- rørsluni, hóast veruleikin langt síðani hevdi yvirhálað teir Hver bardist fyri sínum seráhugamálum, og ongin hevði nakra greiða meining um statsrættarligar broyt- ingar og grundleggjandi rættindi. Spurningurin um tilknýtið til Danmark varð mett eftir tí fyrnmun!, sum hver flokkur helt seg fáa innanhýsis í Førøyum ev eini nyggjari avtalu Neyðsemjan mikla Tær føroysku ósemjurnar og tey donsku áhugamálini vóru orsøkin til, at fólkaat- kvødan í 1946 varð útskriv- að. Danir sóu sær ein fyri- mun í teimum føroysku 6- semjunum, og vildu hava Heimastýrislógin hevur verið brúkt til at góðkenna eina meginreglu: Tann sterkasti vinnur tá á stendur spurningin um loysing ruddaðan av vegnum eina- ferð með alla. Teir føroysku flokkarnir sóu eisini fólka- atkvøduna, sum eitt taktiskt stig á leiðini. Ongin hevði nakað positivt boð uppá, hvat ein loysing kundi bera í sær, og allir væntaðu at samráðingarnar skuldu halda fram, eftir at loysingin varð havnad av veljarunum Spurningurin er tí, hver gjørdist skakkari, tá ið tann tepri meirilutin atkvøddi fyri loysing — danir ella før yyingar 4 At danir sendu tingið til hús við so fáum mótmæl sigur nóg mikið um, at tøroyskir og danskir polit- íkarar vóru eins glaðir um at úrslitið var ógildað Eg eri sannførdur um, at tað finst ein avgerandi orsøk til, at ein meiriluti hóast alt atkvøddi fyri loysingini. Á teimum størru plássunum høvdu fólk fingið greiðar royndir, ið vístu at tað bar til búskaparliga at loysa frá Danmark. Og håsmødurnar å bygd gjørdust sannførdar um, at tað bar til búskapar- liga og politiskt at standa å egnum beinum. Tann polit- iski bólkurin, ið seinni stovnaði Tjóðveldisflokkin, ferðaðist kring alt landið við veruligum uppskotum, ið góvu loysingini eitt politiskt innihald uttan romantiskt tokutos ella fíggindamyndir av dønum. Tað var eftir mínum tykki avgerandi fyri úrslitið. Tiverri hevur ongin gjørt tað sama síðani allarminst Tjóðveldisflokk- urin Urslitid gjørdist neyð- semjan um Heimastýrislóg- ina Formur uttan innihald Heimastýrislógin var frá byrjan eitt tómt hylki. Inni- haldið skuldi skapast av tí politisku gongdini í Føroy- 11 um — bert donsk áhugamál ikki vórðu gingin ov nær So við og við fóru teir føroysku flokkarnir at laga seg til møguleikarnar i ti nyggja skipanini. Samfelag- ið kundi utbyggjast við donskum statsstuðli. Vinnu- lívið kundi útbyggjast og nýggir marknadir røkkast Eitt føroyskt vælferdarsam- felag tók dik á seg Fyrst í 70'unum stóð greitt, at ein realpolitisk javnvåg hevði tikið seg upp millum føroysku flokkar- nar, har allir fingu røkt sini åhugamål: Javnadarflokk- urin fekk eina nútímans vælferðarskipan við donsk- um statsstuðli. Afturfyri kundi Fólkaflokkurin brúka ein stóran part av teimum føroysku skattakrónunum til at stuðla privata vinnulívinum. Hesum kundi Sambandsflokkurin eisini taka undir við, og hann heyði samstundis varðveitt eitt kanska enn størri til- knýti til danska samfelagið enn í amtstíðini — við dansk- ari útbúgvingarskipan, donskum loysnum í allari nútímans útbygging og donskum gjaldoyra. Tjóð- veldisflokkurin fekk nakrar heilar og hålvar yvirtøkur, og kundi upp undir val og å landsins merkisdøgum halda fram vid national- romantiskari agitation Og tå samanum kom, vóru tað lokalpolitisk og privatøkonomisk áhugamál í teimum ymsu flokkunum, ið vóru avgerandi fyri tær politisku avgerðirnar Heimastýrislógin var so liðilig, at hon loyvdi Fer- oyingum at víðka fiski- markið og umsita sítt egna tilfeingi. Hon loyvdi okkum at siga nei til EEC, at prenta egin frímerki og at spæla al tjóða fótbolt. Og hon loyvdi okkum at fara út at spæla við á altjóða fíggjarmarkn aðinum, uttan at vit merktu nakrar avleiðingar í fyrsta umfarr Men hon tryggjaði okk um onki, tá á stóð Innihald uttan form So leingi tann búskaparligi vøksturin helt á, setti ongin spurnartekin við nútímans føroyska samfelagið undir Heimastýrislógini Tó so. Fleiri dómi vóru um, at Heimastýrislógin var ein frumskógarlóg, tá veru- lig stríðsmál tóku seg upp. Klaksvíksstríðið vísti, at tað føroyska samfelagið hevði ongar lógarkarmar og ongar umsitingarligar karmar, ið kundu loysa grundleggjandi ósemjur, og tíansheldur tryggja minntlutabólkum nøkur rættindi. Meirilutin av klaksvíkingum vildu hvorki stýrast úr Havn, úr Keypmannahavn, ella av altvaldandi vinnulívsmonn- um í bygdini. Urslitid gjørd- ist ein vápnaður bardagi, har teir frammanundan sterkastu vunnu tá saman- um kom Utróðrarverkfallið í 70 'u- num prógvaði tað sama Tær sterkastu vinnulívs- kreftirnar vunnu við polit- iskum vælsignilsi. Ongi amboð vóru til at tryggja >>