leygardagur 23. november 1996síða 17

Vikuskiftið Ein varligur dráttur í tara og aðrar stuttsøgur A mentunarliga féroyska leikpallinum hevur so sanniliga ikk: skortað á nýggjum initiativum Spennandi ultøk hava gjørt um seg. og tað er væl at merkja bæði innan fyri tónleikalist og føroyskar bókmentir Innan bókmentir er tíverri bert eitt, sum hevur nakað heilt serligt yvir sær Innan hókmentaheimin er eitt av teim nýggjastu skotunum á stammuni, og samstundis mest freist andi keypunum, nýggja og rættiliga raðikala bókin hjá MFS „Ein varligur dráttur í tara og aðrar stultsøgur” Fyri umleið tvermum árum síðan sendi MFS bod út um allar Føroyar, um at nå høvdu føroyingar møguleikan at royna seg innan erotisku stuttsøgu- lisuna. Tað, ið eitt nú Harold Robbins og aðrir nyttu eima heila skaldsøgu uppá at:greina, kundu føroyingar royna at:siga á nøkrum fáum, men tó vónandi vælvirkandi síðum. Úrslitin eru savnaði í hesum savminum, har 14 tær bestu søgurnar eru valdar burtur år. Tilsamans vóru 18 ymiskar søgur innsendar. Hevundarnir eru oftast dulnevndir, men tað er tó neyvan so legið, tá ið talan fellur á eina so nyggja og ødrvist grein innan føroyska bókmenta- heimin Fin varligur dráttur í tara og aðrar stuttsøgur” er øårvisi og frískur lesnaður. Eitt slíkt tiltak sum hetta, hevur ongan føroyskan præcedens, og hevur harvið møguleikan fyri at revolutionera og stimu- lera ein næstan hálvdeyðan føroyskan bókmenta- heim, ið er nær við at drukna í huldusøgum og ødrum fossilum úr fjarskotnum øldum, ið onki hava við nútíðarsamfelagið at gera. Flestu før- oyskar bókmentir hesu síðstu ánni hava líuð havt at gjørt við aktuell evnir. Sum oftast, tá ið ein nyggj føroysk bók er útkomin, hevur hon havt røtur flein hundrað ár aftur í tíðini. Nakað av tí nýggj asta, vit kenna til. eru bøkurnar hjá Hanusi Andreassen um J H.O Djurhuus, føroyska stór skaldið, ið doyði í 1948. Sum eitt frískt vindblak hava tær illuminerad tær føroysku bókabúðirnar tvey tey síðstu ánni og staðið sum eitt eindømi uppá nakað nýtt og feskt innan føroyska bók- mentaheimin, og sum eitt endaligt prógv uppá at føroyingar eru fortapur í einum romantiseradum tréllatíðarskeiði, ið eitir nåtidargrøvin hjá flestu førvysku bókmentum. Framstig er ikki júst tað fyrsta orðið, ið loypir einum í huga Við eimi bók sum Fin varligur dráttur í tara og aðrar stuttsøgur”, har Sjúrður Skaale gjørdist vinnan av kappingini, hava fsroyingar ein møgu- leika at lesa nakað nýtt, feskt og sðrvísi enn aðrar vanligar gerandistnviellar bókmentir, ið ikki kunnu sigast at verða nakað nytt innan fátæka føroyska nutidarbokmentunaruniversid. Her hava størstu mentunarhigu avnikini sum oftast verið líuð annað enn eitt anu-maskulint pseudoevangelium við lítum ødrum innihaldi enn tragiskum søgum um neyðars bukaði karakterleys konufólk, ið igjøgnum teitra efurbokhga arv hava mótmælt harðræðinum av einum vanligum terror-hjånabandi, 10 má sigast at vera tann vanliga feminismuprognaosan ti ið viðvíkir øllum vanligum gerandissamlívið. Heldur tunt í longdini. Stutt sagt kundu vit væl havt brúk fyri mein vitaminum í føroyskum prosabókment um Ein góð roynd uppá hetta er júst „Ein varligur dráttur í tara og aðrar stuttsøgur”, sum MFS hevur sent út á kommerciella føroyska marknaðin í vón um, at hetta nýggja og feska initativið fær eina góða mottøku. Samstundis vid at hetta er eitt fjølbroytt og frískt stuttsøgusavn, so er hetta eisini ein góður meguleiki at royna seg hjá nyggjum og higartil ókendum føroyskum høvundum at visa teirra sknvligu kynstur, og ein góð von um at síggja nyggj føroysk bóklig avrik gandað fram á føroyskum bókablaði Eg havi her valt nøkur dømir burtur úr savninum Stutt byrjan Fyri at:fara víðari til tað, ið henda greinin snyr seg um, so lat okkum siga ett sindur um sjálva bókina Byrjanin, tvs. fyrsta søgan er ikk: long. Hon er sknvad av Sívari á Seiðabergi og Håkun Spott og eitur „Heita Summarnáttin“. Søgan er bert eina síðu til longdar, og skal helst takast sum ein humonstisk innleiðing til restina av savninnm. Ikk: er nógv at stga um hesa søgu. Ein einkult síða gevur ikki pláss fyri nógvum dialogum og samspæli ímillum innari og ytn viðurskifti Hevuðstemaið má sigast at vera náttúru-sex, nakað ið summi halda vera spennandi, og onnur síggja sum nakað heldur býttisligt og alt ov „vanda- mikið“. Endin á søgum skal ikki avdúkast her, men ikki ber hon brá av ti kynshga, mein heldur ti skemtingarsama Her må lesann taka avgerðina sjálvur Alt í alt em fín sega og ein góð innleiðing til restina av savninum Gevið ljóð!!! Hetta er næsta søgan, og eisini hon, ið heystaði aðru virðislenina. Innihaldið er meira umfatandi enn „Heita Summarnáttin“, hesu ferð er talan um heili 14 síður. Í mun til innleiðingina er hetta sostatt eitt satt megnaravrik, hvat vidvikir longd Sum søga er hetta uttan iva ein av bestu søgunum í bókini. Uppbygnaðunn er góður og leiðir væl og javnt upp ul kynsligu stórhendingina, ið vit koma fram til í síðsta enda av søgum. Uttan at forcera tempoið megnar høvundin Per í Hjallabrúgv at byggja stemningin upp. har ið síðstu reglumar spæla stærsta leikluun. Søgan gongur fyri seg í einum bygdarumhvørvi, har eitt stórbýarmenniskja av kvinnuligum kyni vísir seg at fáa ein avgerandi tydning fyn fråsøgumannin. Ikki skal sigast ov nógv, tí lesanin skal sjálvsagt finna út av restini sjálvur, so hetta skal ikk: síggjast sum annað enn eitt líuð innihaldsyvirlit, hesi søgu viðvíkjandi Søgan er rættiliga moderat og afturhaldandi við- víkjandi ti kynsliga, so hetta skal so avgjørt ikki síggjast sum ett petti av lummalyktalesnaði, sum Edvard Ellerstrøm á sinni bleiv so kendur fyri Søgan er retrospektiv á tann hátt, at fråsøgu maðunn greiður frá hendingum, ið hann var úti fyri sum ungur, og sum komu at seta dám á hansara seinna vaksnamannalív. Hetta eru hendingar. sum hann er komin at minnast fyn lívið, og sum hann, sambært søguni, fær hug ul at fortelja víðan fyri lesaranum. Fråsøgnin er ikki gjøgnumgangandi dominerad av ti kynsliga, heldur er hetta ætlað sum eitt samspæl ímillum stórbýin og bygdarsam- felagið, har ið fordómar og lokalvíðurskift spæla ein stóran leiktlut. Tað seksuella intermezzoið, sum lesann Oivad bíðar eftir, kemur ikki fyrr enn á síðstu síðunum av søguni, har henda stórhending manifesterar seg sum eitt erotiskt crescendo av utopiskum dimenstonum, har lesarin situr eftir við herðum andadráttu Høvundin megnar at varðveita upprunaliga temposð, ið leiðir upp ul hæddar punktið í fråsøgnini, uttan at:laga seg eftir ótolna lesaranum. Og hetta må sigast at vera rættiliga gott fyri eitt óetablerað navn í nýmótans føroyskum bókmentum Í stuttum kann sigast, at søgan er góð og inni- haldsrík. og ikki bert mentunarfåtækt onanitilfar Ormatos í runudiki Eitt citat av Janusi, stórskaldinum, og samstundis humonstiska hæddarpunktið í savninum. Sjålvt um søgan á sterkan og bersøgnan hátt ber brá av seksu- ellum aktum, so er hon væl blandað saman við komiskum elementum úr einum heldur ljótum og stutthgum gerandisdegi. Drykkiskapur og hor finna saman í eim hægn dionysiskan eind, har síðilig- heitsyvirpoliumspektsrunn, ið myndar høvuds- leiklutin hevur til uppgåvu at uppspora alla ólóg- liga og ósiðiliga lekturu í hevuðsstaðnum, har ið subkulturamir bólgna við eini yvirflóð av porno- tíðarntum, óhóskandi fyri vanhgar ovurviðkvæmar føroyskar sálir A skemuligan hátt verður greitt frá, hvussu hann, sum legreglumaður við eini dubrøsan konduitu, bjargar sær eitt lítið við at stuðla prostitutjóns- vinnum ímillum tey ómyndugu í Havnini, ímeðan hann sum umboð fyri lóg og rættvísi í sama byi. fær skil uppá løgreglustjoran í høvudsstaånum og hansara katastrofala privatliv. Tað kann sigast at vera ein sonn pinslagongd, hann gjøgnumlivir saman við konuni, sum er fortapt í einum helviti av ótamdum erotomanii, har fellatonskir aktivitetir spæla ein rættiliga stóran leiklut fyri høvuds- persónin, í samspæli við hyklanskt møtigangari hjá somu konu úti í møtisalinum á Argjum Vikuskiftið Hevuðspersónurin er alt annað enn eitt halgi mennt. Búkurin er stórur, innihaldið er fyri tað mesta øl, so hetta er ein persónur, ið dugir at halda seg vekk frá sekteriskum imperativum, imedan hann snoddar seg fram til ymsar ósemiligar porno- bókmenur í heimliga umhvørvinum í Havnini Í endanum av søguni avdúkar høvudspersonurin sina nyggjastu interessu innan kynslívið: hann er vorðin voyeuristur, og hevur vápnað seg við kikara á sim nýggju sknvstovu, har hann kann leska seg vid Chivas Regal, samstundis sum hann lúnir eftir kvinnuliga nábúgvanum, og tryggjar sær, at henn- ara reinfen er í ordan Sjålvur fråsøguhåtturin í søguni er radikalur í føroyskum heap: Orðini i søguni eru alt annað enn rotføroysk, tey eru heldur donsk fyri tað mesta, og kunnu vera ein sonn avbjóðing at lesa á føroyskum Kortini hava tey og sjålvir setningarnir eina sjálv sama charmu, við tað at tey koma ógvuliga nær vanligum føroyskum gerandismáli. Tað virkar næstan sum um høvundin hálvavegna hevur ukið tráðin upp efur Magnusi Dam Jacobsen. ið eisini hevði lyndi til at formulera seg í einum meiri internationalum stíli. Á henda hátt er málið togað niður á tað, ið vit vanliga nevna” street level“. og sum er nakað, flestu av okkum lættliga kunnu identificera okkum við Summa summarum er søgan dramatisk. skemtilig. sjoful og deiliga óhátíðarl:g. og kann tæna sum lætthsin lesnaður fyri tey mein tilkomnu Hon koyrdi altíð við bussinum Hetta er søgan, sum heystaði tnðju viråislønina, og sum etsini er tann mest víttgangandi í øllum savn- inum. Hver upprunamaðurin við graða blekkspjót- inum er, vita vit ikki, men hann hevur vist seg at verið vælegnaður til at enda savnið Tað besta verður jú ofta goymt til síðst, og hetta savnið er einki undantak, har stórsligna samlegan ímillum hevuðspersónarnar, verður greidd frá á allar mest bersøgna hátt, á síðstu síðunum av savninum við hesi søgu Søgan er reint porno, so er tað sagt. Ikk: er talan um óinnballaðan erotikk, heldur mein um rátt sex í ymsum spennandi variantum Byrjanin og endin hanga væl saman, og hava eisimi sama útgangspunkt Handlingin og hugsanin aftan fyn søguna fylgja promiskuøsu filosofnni um óforpliktandi sex, har ið einum ikki nýtist at kenna partnarin alt ov væl fyn at fara í song saman Fråsøgumadurin møtir kvinnuliga hevuðspersón- inum í bussinum við Vesturkirkjuna, har hon kemur uppí hvønn morgun. Hann gerst hugtikin av henni og fær hug at stifta nærri kennskap til hennara Hon sær gott út, og make up in er altíð perfekt løgd. sjålvt so tíðliga á degnum. Henda genta er ikki líkasæl við útsjóndini sum, sambært søguni ikki er av tí nngasta Hann metir henni eitt kveldið, hann hevur verið í bynum, uttan at hava fingið nakað burtur úr, og við henni heim. Restina kann lesarin gita sær til Bert skal sigast. at fråsøgnin er sterk. og nakað sum kann fáa hånm at reisa seg hjá einum og hverjum moralisti í landinum Akkuråt hvussu grov hon er skal ikki avdúkast, men allar flestu lesarar fáa so avgjørt eitt sjokk av søguni, eingin ivi um tað. Tað er áhugavert at lesa erotikk av hesum slagi á før- oyskum - fråsøgnin stendur ikki aftan fyri gráu síðurnar í Rapport Málburðurin i søguni er javnt, vanligt føroyskt og hevur onki av litfagra og radikala orðavalinum, sum „Ormatos í runudiki” hevur prýtt hetta savmå vid. Kortin dugir høvundin væl at fáa lesaran at skilja, hvat hann meinar við, tá ið harðast leikar á, uttan at:siga alt beinleiðis Alt í alt, so er hetta uttan iva tann søgan, ið tænir upprunaendamálinum á besta hátt, hvat viðvíkir tí kynsliga. Frásagnarhátturin er provokerandi, friskur og vitalur í øllum, ið viðvíkir ti kynsliga, og út- penslar allar safugar detaljur við góðum føroyskum skrivikynstri Stutt sagt er hetta fúlasta fråsøgnin í øllum savn- inum. Kanska er tað ti, at høvundin er óneyndur »g ter Ein varligur dráttur í tara Hetta gjørdist vinnarasøgan, sknvad av Sjúrða Skaale, ið við hesi søgu enn einaferð hevur opin- berað eitt av sínum mangfoldigu talentum. Við einum vælutvikladum sansi fyri gerandistnviellum nútíðarklichéum sum Ld. alt tosið um búskapar- kreppuna, so dugir høvundin væl at greiða frå, hvussu tað ber ul at gloyma alt um hetta deprimer- andi fyrtbrigdið, og ístaðin flyggja til okkurt heilt annað. Í hesum føn er tað åstin sum dregur Byrjanin á søgum er køld og grá. Tað regnar og hetta ger ikk: lagið betur hjá fråsøgumanninum, og við øllum tosinum um kreppuna fellur humønd nøkur stig aftrat. Hevuðspersónurin arbeiðir á posthúsinum. Arbeiðið er rutina og gerandisdagurin lítið spennandi. Tá ið fråsøgumadurin er í ferð við at søkka niður í fullkomiliga resignation hendir undurið: Eitt vakurt ungt sprund kemur inn í lívið hjá honum og alt broyust, Tey myrku og keldu skyggini hvørva, og alt tunglyndið broytist til Síða 17 sansaliga gleði og njóting av lívinum í Føroyum, sum so spakuliga eru við at søkka í eini syndaflóð av botnleysan uttanlandsskuld, men tó kortini eru vorðnar nógv betri at liva i. Hevuðspersónurin, Niclas, er komin at kenna eina gentu, og alt er broytt til tað øvugta av ti, tað var áðrenn. So líuð skal til Jú longn vit koma inn í søguna, jú mein euforiserandi gerst gleðin hjá fråsøgumanninum, og skjótt eru vit komin til erotisku hendingarnar, sum standa sum eitt endaligt prógv uppá ástarsamstarvið millum Niclas og gentuna Mariu, sum er heitið á hesum lívbjargandi kvendi Søgan snýr seg ikki um ungdómskærleika og lættkeyptan erotikk, men um hvussu veruleikin hjá einum einsamellum og deprimeradum ungum manni kann broytast, og hvussu knappliga hetta kann henda. Beint áðrenn fyrstu samrøduna við Mariu var Niclas niðurkoyrdur og troyttur av øllum, og lítla løtu seinni, eftir at hava mett Mariu, var gerandisdagunn knappliga vorðin ljósareyður Mest stórsliðna og mest væleydnaða samlegan finnur stað út í friskan luft. um summarið í før oysku náttúruni. í útjaðarskinum av Havnin: Fråsøguhåtturin er hvørk: grovur ella fúlur á nakran hátt. heldur er hann poetiskur og mildur. har sam eimngin av kroppunum verður greidd frá sum nakað vakurt og hugtakandi, og ikk! sum eitt groft og perverst pornoportrett. Klimaksid av øllum samlegum gongur fyri seg undir vånaligum klim atiskum umstødum, í oysandi regni og við ongum skyli. Sjålv upplivingin er so intens fyri bæði Niclas og Manu, at tey gloyma alt um regn og vind, og í hesi løtu finst bert eitt fyn tey bæði, og tað eru sameindu kropparnir í paringsritualinum í samveru við náttúruni, og við tí dyggváta grasinum sum eini mjúkari máttu Stutt sagt, ber til at siga, at hetta vóru høvuds- hendingarnar i fråsøgnini, sum lesarin tó helst skal lesa sjálvur fyri at fåa fullkomna útbytið burtur úr henni. Sum sega er hon á sín hátt tann besta í fjølbroytta savninum, serliga viðvíkjandi málbrúk- inum. Tað má eisini síggjast sum nakað positivt, at høvundin Sjúrður Skaale torir at seta sítt egna navn undir, og ikki er fallin fyri freistingini at nýta dulnevni, sum td. aðrir høvundar í savninum hava gjørt Samanum tikið er søgan góð á tveir hættir Tað reint søguliga og so tað kynsliga aftrat. Høvundin dugir væl at kombinera eina góða søgu við tey erotisku elementin, sum skulu síggjast sum eitt kryddari i søguni, og ikki bert tæna sum eitt uppi- skoyti ul eina hálvvánaliga søgu Gjøgnumgangandi temaið má sigast at vera trivn- aður í Føroyum. Við hjálp frå Mariu gerst uppi haldið og gerandisdagunin hjá Niclasi í okkara landi bæði spennandi og áhugaverdur, og kann sostatt ersim síggjast sum ein áheitan á fólk um ikki at:lata seg kúga og tyngja ov nógv av óhugna- ligum hagtølum og einum katastrofalum handils javnaði. Hetta er nakað, ið køvir lívsandan og ofta fær okkum at gloyma sjálvt lívið. sum gott kann vera ein njóting, sjálvt um umstødurnar kunnu vera vánaligar Sum rein bókmentalist er hetta hæddarpunktið í savninum og kann sostatt sigast at hava uppiborið viråislønina meiri enn nøkur onnur sega í hesum savni Aftaná at hava sagt eitt sindur um hæddarpunktini í savninum, so kann at enda sigast, at ikki allar søgurnar í bókini eru erotiskar. Bókin ber jú heitið „Ein varligur dráttur í tara og aðrar stuttsegur“ og heitið sjálvt sigur jú onki um erotikk. Til dømis hevur ein sega sum „Blues í bvi einglanna” ongar kynsligar hendingar innflættadar í søgugongdini Tað einasta, sum kann seta hana i samband vid sex er, at hon gongur fyn seg í einum prostitutions- umhvørvi, sum t.d. í einum vertshúsi, har høvuds- persónurin plagar at spæla guitar í einum blues- bólki, og har skókjumar royna at selja seg sum best ber ul. Havuðspersónurin roynir seg sum filan- tropur og roynir at síggja hetta umhvørvid frá einum nýggjum og frískum sjónarhorni, júst sum Magnus Dam Jacobsen gjørdi í bókini „Skitsur - Byunn og stórbyurin“ Við hesum skal sigast, at samlaða heildin í savni- num ikki bert umbodar sex og erotikk, men eisini inniheldur søgur við mein vanligum tilfari. Her kenni eg meg noyddan til at koma vid kritikki. Tå ið MFS sendi boðini út um hesa kapping. bóðu tey allar høvundar um at:sknva søgur við erotiskum dámi. Á henda hátt kundi ein tråd, at allar søgur fóru at innihalda í hvussu er eitt sindur av erotikki, men sum sagt, soleiðis er ikki. Sum heild má tó sigast, at við hesum stuttsøgusavni er MFS komið við einum nýggjum initiativi, sum vónandi fer at slóða nyggjar leiðir innan føroyska bókmentalist, og kanska eisini minka um talið av tabuevnum, og prógva at tað eisini ber til at skriva um eitt so torført evni sum erotikk á føroyskum máli, og haraftrat við góðum úrsliti. EIVIND Fa - . » omme