mikudagur 5. mars 1997síða 37

REY at vit i framtidini aftur skulu siggja somu prinsippiellu feilir. hesuferð bara við nógv størri avleiðingum. Eg ætli mær íkki á hesum stad, at fara i smálutir við teimum einstøku dømun um um prinsippiellar feilir id gjørdir eru. søgan er tiverri alt ov vælkend. so min "upprams an” omanfyri er meiri enn nøkt andi fyri at visa á nøkur døpur dømi um hendan sorgarleik Eitt sindur seinni í hesið grein ætli eg mær, harafturimoti, at vidgera nakrar spurningar av prinsippiellum tydningi í sam band vid. hvussu vit kunnu fáa avirkan á okkara egna tilveru grundalag eisini um hendan tilvera í storan mun skuldi bygt á eina komandi oljuvinnu í Førovum Hvussu sterkir standa føro ar i mun til tey útlendsku oljufeløgini? Tað vil altid vera soleiðis. at tå ið tveir ella fleiri partar skulu samrådast um eitt møguligt samarbeidi, so hava partarnir hver síni "kort" at spæla út. Á altjóða marknaðinum kappast tær stóru transnationalu fyri tøkurnar um ilogumeguleik arnar á økjum, ið geografiskt hoyra til tær ymisku tjodirnar:; hinvegin kappast tær ymisku tjóðinar um tær utlendsku íleg urnar. Um tær gerst tíl eitt veruligt samarbeiði millum eina tjóð og eitt ella fleiri av teimum transnationalu feløg unum veldst síðani um met ingarnar um virði av teimum íktivum teir báðir partarnir hava valdið yvir í einari givnari samráðingarsteðu. Tað er í høvudsheitum triggir faktorar sum eru avgerandi fyri styrk ina i partarnir hvør sær hava i eini tilikari samrådingarstødu 1) I hvønn mun tað er eftir spurningur eftir teimum aktiv um sum partarnir hava at ráða yvir 2) Tær avmar jar sum eru fyri at gera nyslu av teimum aktivum íð rátt verður yvir; 3) Hvat tað er fyri aktivir partarnir ráða yvir Sum punkt-1 gevur ábend ingar um. er tað av storstaå týdningi hvussu stórur áhugin er millum tey feløgini id kapp ast um ílegu-meguleikarnar fyri at fáa fatur á teimum aktiv um, sum tjóðin hevur valdið yvir. Júst í hesum sambandi er tað av avgerandi týdningi íkki at ræða áhugan burtur víð at geva dønum framihjåsømdir. Ti. ræða vit aðrar fyritøkur vekk. so kunnu vit skjótt standa í teirri stødu, at vit kunnu velja at virka oljuvinnu undir donskum fyritreytum ella slett íkki fáa nakra oljuvinnu Ein av avmarkinginum fyri Føroyar i samband vid eina møguliga oljuvinnu er, at vit ikki kunnu velja at gera nytslu av okkara aktivum uttan at fåa hjålp frå utlendskum feløgum. Vit hava hvørki, ti figgjarligu- ella tøknifrødiligu orkuna 18 krevst fyri at vit sjålvi kunnu fara undir at vinna olju ur und- irgrundini. Hinvegin er oljan ógvulíga attraktiv eitt nú fyri feløgini sum longu nú eru virk- in vestan fyri Hetlandi, soleiðis at hesar fyritøkur helst vilja strekkja seg langt fyri at kunna førka sitt virksemid inn å før oyska landsokkulin. Í samband vid at Oljuráð- leggingarnevnd landsstyrisins i fjør heitti á áhugað oljufeløg um, at stadfesta hvørjar teigar kring Føroyar tey ynskja tiknar uppí. tå ið fyrsta utbjodingar - umfarið til leiting verður sett i verk. komu nakrar itøkiligar abendingar um. hvussu storan áhuga oljufeløgini hava fyri at arbeiða á føroyskum eki. Tid indaskriv frá Oljuráðleggingar nevnd landsstyrisins kundi tann 13 desember 1996 visa á. at samanlagt 23 oljufelog komu við 13 ymiskum tilmæl um. 18 fevndu um 108 heilar teigar og 26 teigapartar inn anfyri tað sum í dag verður rokna sum føroyskt økid; tey seinastu tidindini um at bretar nu møguliga vilja slaka i marknaðartrætuni um tað so kallaða "hvíta ekið" (Hetlands rennuna) minkar nevvan um áhugan fyri føroyskum oki! Ein avgerandi uppgáva hjá eini stjórn er, at skapa ”samlj68” í millum megu- leikar“ og krev' til tann einstaka borgaran í sam- felagnum Ta ið eg fyri stuttum var í arbeiðserindum í Onglandi kom eg á ameríkansku am basaduni i London. fram á eina sera áhugaverda rapport um "offshore idnad og umhvørvi” Artic Environment Protection Strategy (AEPS). ið londiri Kanada. Danmark. Finland, Ís land. Norra. Svøriki, Russland og USA hava ståplad upp å beinini, hevur sett ein arbeiðs bólk til at arbeiða við spurn inginum: "Hverjir møguleikar eru fyri einum realístiskum burðardyggum offshore idnað arpolitíki. sum bæði tekur hædd fyri ti sosial-økonomiska tílverugrundalagnum hjá ti ein staka. og samtidis virkar fyri umhvørvisvernd?” Tiverri eru Førovar ikki vid i hesum arbeiði. men omanfyri nevndi spurningur gerst ikki minni viðkomandi fyri okkum av ti. Heilt "gren" umhvørvis fólk vid eini "Tomantiskari hug mynd“ vildu óíva beinavegin svara hesum spurningi við at síga. at tað er ongin møguleikt at sameina offshore idnað vid ein burðardyggan umhvervis politik. Tilikur hugburður byggjur ofta á eina ogvuliga fyrikomandi, men ofta heldur órealístíska. hugsan um. at íkki má takast meiri frá natt uruni enn "gevast kann aftur" Í stuttum kann sigast, at hend an romantiska hugmyndin vel ur, at lata fiskarar og veidu menn bliva vid at vera fiskarar og veiðumenn, ti soleiðis eigur tað at vera og soleiðis hava teir tað best. Trupuleikin við hes um hugburði er, at her verður ikki tíkið hædd fyri, at vit liva í einum veruleika, sum setur verulig krøv til verulig fólk. um eitt nú at svara hverjum sitt! Sum tað eisini verður sagt omanfyri, er tað av avgerandi týdningi. at tað er samljóð í millum tað ið verður bjóða og tað íð verður kravt av ti einstaka borgaranum; uttan hetta samljóð er tað realistiska grundalagið vekk undir sam- felagnum. Sum eitt demi kunnu vit ímynda okkum, at landsstýri (lat okkum síga av umhvørvis og mentunarligum orsøkum) metur tad ikki vera rætt og rådiligt at byrja uppå eina oljuvinnu í Feroyum; vandin fyri dálking og vanlukk- um bæði umhvervís- og ment- anarlíga sæð er alt ov stórur. Samtíðis førir landsstýri ein (idnadar)politik sum tekur grundalagi undan ti "søguliga rætta” føroyska tilverugrund- arlagnum. Dømi uppå hetta kundi væl verid, at grundalagi undir småplåssum heilt bleiv tíkið vekk (tað er væl á veg!), samtíðis vid at onnur eki eisini tíðindablaðið sosialurin, mikudagur 5. mars 1997 Tema 17 7 ———————————øø€€t missa teirra kanska meira "ny føroyska” tilverugrundalag; tvs at her verður verandi tílveru grundalag tíkið vekk. samtíði vid at møguleikin fyri einum nýggjum verður noktaður Hetta dømi umboðar heilt týðu ligt eina stæðu har einki. ella sera vånaligt. samljóð er imill um 'møguleikar og krev til borgaran. Veruleikin er ju tann, at lán og onnur krøv til borgaran íkki fella burtur or saka av, at ongir sosial eko nomiskir møguleikar eru er fyri tilveruni hjá ti einstaka! Hinvegin er veruleikin nokk tann, at tad er sannlíkt. at vit fara í gongd við tað fyrsta útbjóðingarumfarið longu um arskíftið 1997-98. Men. og hetta er serstakliga tydningar míkið. hugburðurin millum politíkarar. og fólk annars. eig ur íkki at vera, at nu fáa vit eitt oljuævintyr, sum "av sær sjålvum” kemur at bjarga okk ara samfelag. Ti. tað er eitt faktum. at ein megulig kom andi oljuvinna setur nogv sterri krov tíl samljóð imillum teir búskapar- og idnaðarmegu leikar sum samfelagið potenti elt hevur at bjóða og borgarans vilja og forleika, enn vit í dag eru von at hugsa okkum Nu ein oljuvinna stendur fyri durum. vil eg argumentera tyri at ein høvudsspurningur i dag til allar politikarar, og alt Før ovafolk. er: Hvussu kunnu vit á bestan hátt tryggja. at tann einstaki borgarin fær møgu leikar fyri. at vera vid til at mynda og avgera sitt framtíðar tilverugrundalag. hetta ser stakliga um oljuvinnan gerst ein grundleggjandi partur av foroyska samfelagsbuskapin um? Umsiting av felagsogn eigur at seta nøkur etisk krøv til mannagongdina Høvdussetningur í omanfyri nevndu AEPS-rapportini er Longu áðrenn tú veitst tað stora um potentiali 1 einum møguligum off-shore idnadi skalt tú gera tær eina rímu ligani greiða mynd av hvat tú ynskir at hesin idnaðurin eventuelt skal føra vid sær" Vit feroyingar hava i øldir buleikast vid ti tilfeingi, sum náttúran hevur havt at bjóða okkum, soleiðis verður tað eisini 1 framtidini uttan mun til um vit gerast eitt oljuvinnu samfelag ella ikki. Setningurin omanfyri leggur upp til, at tå skalt gera tær eina mynd av, hvat tå at ein møgulig oljuvinna skal føra vid sær. Hvør åtti i veruleikanum havt mandat til at taka eina tilika stødu? I mínari verð er eingin ivi um at fólki í landinum prinsippielt eigur at vera vid til at avgera hvussu tilvera teirra verdur skipad; hetta ikki minst tá ið hugsað verður um at ein møgulig komandi oljuvinna til eina og hverja tíð er, og eigur at vera, ein spurningur um fyri- á. umsiting av felagsogn. Tað er eingin loyna, at heimastýri hevur í stóran mun verið omynduggjørt av dønum í 90'unum og hevur, ikki minst orsaka av hesum, stórar legitimitets- og trúðviriðstrup- ulleikar míllum fólk. Haraft- urat hava ymiskar "gelur" (t.d. banka- og skipagølir) og virk- semi imoti folksinsvilja annars (Fiskavirking er eitt "gott" dømi uppå hetta), gjørt at landsins kosnu menn skuldu hugsa um at funnid annad stev og ikki uttan vidari latid eina oljuvinnu tikid seg upp i Føroyum uttan so, at munagóðar broytingar vóru gjørdar; hesar broytingar áttu at bygt á eina hugsjón um at demokratísera viðurskifti viðvíkjandi innliti og ávirkan á eina møguliga komandi oljuvinnu í Feroyum Hvat kann gerast fyri at skapa innlit, ávirkan og førleika í eini komandi føroyskari oljuvinnu? Tann veruleiki at lond yvir hevur hava eina stjórn má onk ursvegna botna í eini víður kenning av, at tann "nattur liga” gongdin ikki altid gevur tad rætta og besta ursliti: ergo tað brúk fyri nøkrum "mekan ismum” sum kunnu halda frumskógarlógina í skak. Tann meira itøkligi spurningurin, um hvørjar hesar mekanismur skulu vera i hvørjum einstøk um føri. er ein uppgáva fyri landsins myndugleikar at loysa. Í okkara føri er tað upp gavan hjá landsins myndug leikum. at skipa soleiðis fyri at "frumskogarlogin” ikki kem ur at avskepla gongdina. so leiðis at tað einans verða olju felogini. saman við nekrum einstøkum persónum ur einari litlari foroyskari elítu, sum fáa ágóðan av eini møguligari kom andi oljuvinnu í Førøvum. Fyritreytin fram um aðrar fyri. at tað kann gerast møgu ligt at "opnað tilgongdina” við víkjandi eini komandi olju vinnu í Føroyum, er sjálvandi tann, at tað kann skapast polit ískur vilji fyri hesum. Politik arar mugu fáast til at skilja. at tann einasta burðadygga loysnin upp á eina framtíðar oljuvinnu i Føroyum, fæst gjøg num eina fjøltåttada luttøku av teimum fólkum ið ætla sær ein leiklut í hesi vinnu. Hetta. at vit kunnu fáa eina fjøltåttada luttøku longu frá byrjan. ger eisini, at vit íkki koma í tað stødu (sum mær einaferð var fortalt um í Norraj. al politíkarar. embætismenn og nakrir einstakir serfrødingar fáa eitt "fikst” hugskot um hvussu "tað heila skal hanga saman" uttan at hava havt tann neyðuga dialogin við tað lokala vinnulivid, vid tí ursliti at vinnulivid, tå ið alt kom til alt, als ikki var til reidar at takad imoti hesi vinnu- & idn adaravbjoding! Innan samfelagsvisindina verdur arbeitt vid einum hug taki, ið nevnist civil society. Hetta hugtak vísur tíl tann ”ikki-politiska” partin av sam- felagnum m.a. tann sosiala-, mentunarliga- og idnaðar & vinnupartin. Eftir minari hugs- an skuldi tað verið innanfyri rammunar av hesum hugtakið, at grundin varð legd fyri eini foroyskari oljuvinnu. Tað er her at meguleikarnir finnast fyri at gera tilgongdina opnað. og samtidis er tað her at dyr opnað seg fyri eini fjølltåttadari lut- tøku í eini komandi oljuvinnu. Ein spurningur sum tann gløggi lesarin longu hevur still- að sær er, hvussu kann hetta so skipast í royndum? Tað eru sjálvandi ein ergrynna av møguleikum at skipa tann ”ikki-politiska” partin av sam- felagnum við atliti til eina møguliga komandi oljuvinnu; tað er einans hugflogi í setur merk fyri hesum. Men, fyri at gera tað eitt sindur lættari hjá lesaranum at skilja tankan í hesum, kunnu vit í fyrstu at- legu bert hyggja at onkrum av teimum luttakarum, sum longu eru við til at mynda tann føroyska "oljuheimin”. Tveir av "lykaleikarunum" i ti foroyska oljuheiminum í dag eru: Oljufyrisitingin og Feroya Oljuidnadur. Tað skal slåast fæst beinavegin, at bædi OF og FOI longu nú. gera eitt ogvu liga skilagott arbeiði innanfyri tær rammir sum hesir stovnar arbeiða undir. Tankanir niðan fyri eru íkki ætlaðir sum ein beinleiðis kritikkur í móti hes um stovnum, men haraftur ímóti sum ein ítekilig hugleið ing um hvussu vit fáa hugtakið civil society við i ein føroyska oljubygna; ein bygnaður sum skal fremja hugtekini: Innlit ávirkan og ferleika Oljufyrisitingin varð viðkað við eini samskipanar- 8 kunn ingardeild sum m.a skuldi havt tíl uppgávu at skipa fyri kunningarfundum work shops”. seminarum, radstevn um og i heila tikid verid ein natturligur almennur samskip anardepil vid atliti til oljuvinn una. Samskipanar- & kunn ingardeildin hevði eisini verið eitt natturligt gagn fyri eitt nu Oljuráðleggingarneyndina. tá ið hendan hevdi havt brúk fyri at kunna Feroya fólk um hverji stig vóru í umbúnað vidvikj andi einum komandi feroysk um oljuvinnupolitikki; hetta ti at roknast må við at politikarar i stóran mun halda seg til hvat oljurådleggingarnevndin sigur um meguligar oljuvinnustrate giir. Eg kundi eisini hugsa mær. at Feroya Oljuidnaður bleiv eitt virki forum fyri oll fólk. virki, feløg og stovnar sum eru áhuga í einum leikluti í eini framtíðar oljuvinnu í Før oyum. Eg hevði ynskt ein opn ari Foroya Oljuidnad, eitt FOI sum. fyri at fåa eina geogral iska javnvág. t.d. kundi havt nevndarlimir úr ellum sýslum i Feroyum; eitt FOT hvers høv udsendamål, vid atliti til olju vinnuna, varð at umboða so nógu og ymisk áhugamál sum gjørligt Hesir tankar skulu sjålvandi á ongan hátt roknast fyri mitt "facit” upp á ein bygna fyri eina komandi føroyska oljuvinnu Eg havdi longu nevnt. at tað er ein ørgrynna av møguleikum fyri at skipa tann "íkki-polit iska” partin av samfelagnum vid atliti til eina komandi olju vinnu. To vil nyta hetta høvi til, at heita å politikarnar um gjølla at umhugsa hendan prinsippiella møguleika; ti, um vit byrja at leggja okkum eina oljuvinnu tilrættis aftanfyri *stongdar dyr". einans við lut tóku av embætismonnum, politíkarum og nekrum fáum sokallaðum 'serfreðingum i oljumálum', ja, so er metan min tann, at føroyska sam- felagið í síni heild stendur seg við at halda fingrarnar langt vekk frá øllum sum bert luktar av olju. Eftir minari metan er ongin ivi um, at verða hesi við- urskifti ikki tíkin í stersta ålv- ara so er vandi á ferð; tí, skipa vit eina elitistiska oljuvinnu, sum eggjar til sjálvdrátt og letuvinning og hartil fremur ein “frumskógarhugburð", so vil hetta fåa nakrar avleidingar fyri okkara viðkvæma samfelag. sum vit idag ikki hava hugflog at ímynda okkum.