hósdagur 7. august 1997síða 9

Nr. 147 — 7. AUGUST 1997 ið var politisk eind, serfrød- ingastyrkur har kostnaðurin var fjøldar politikkurin, bet ur arbeiðsagi, og endurinn- føring av búskaparligum á eggjanum fyri at skja um framleiðsluna. Harumframt skuldi miðsavnaða ráðlegg ingin styrkast og uttanríkis handilin snúgva seg um vøkstur heldur enn sjálv bjargni. Á familju skinum var samtykt at hver familja kundi hava tvey børn Seinm í 1979 gjørdist hetta tó ul I barn fyri hverja fam jú. Familjurnar, ið fáa meir enn eitt barn verða sektaðar á ymiskan hátt x Eftir deyða Mao í 1976 trein Deng Xiauping fram og var veruligi leiðarin. Hann fanst harðliga at mentunnarkoll veltingini M.a. segði hann; "Sjónarmiðið, at einans tú skilur eina kollvelting, økist framleiðslan uttan meir av- rik, er einans ímillum fólk, ið dáma væl ævintýr." Langtíðarætlanir vóru gjørdar eftir traditionellum sovjettiskum leisti vavt saman vid nøkrum greinum år kapitalismuni vestanvert Hetta gekk beint ímóti mentunnarkollvelting Mao Landbúnaðar- rem broytingin snúði seg um landbúnaðarframleiðs!- una, ið ikki var vaksin síð- ani 1966. Harumfram noyddist Kina at:innflyta matolju, bummull og korn Ein umfatandi avkollektivi sering í fólkakommununum fór eisini fram. Jarðarteigar vóru partvís privatiseradir Bøndur leigaðu smáar jarð arteigar bíliga frá statinum, og kundu sjálvir leiga út aftur. Uppisitarnir skuldu selja ávísa nøgd til statin, men síðani ráða yvir restina av grødini, ofta var tað selt á marknaðinum, ið virkaði undir fríum marknaðartreyt um. Eftir stuttari tíð gjørdist Kina sjálvbjargin á teimum mest neyðturvuliga land- búnaðarskinum. Her var nógvur peningur spardur, ið síðani var nýttur til nýmót- ans tøknifrødi. Eisini vóru landbúnaðarvirki sett á stovn, har framleiðslan var rættuliga høg. orsøkin var m.a. akkordskipanir og ný tímansgerðing. Framleiðsl- an øktist frá 1978 um 6,2% um árið Verksmidurnar Stóru verksmidurnar vóru sera óeffektivar. Ætlanarbú- skapurin hevði ringt árin á, hvussu nógv orka var løgd í arbeiði. Tað gekst einans rímuliga væl við teimum vørunum, ið vóru lættar at framleiða Trupulleikin tyktist verða loystur um gjørt var, sum í landbúnað- inum. Soleiðis áttu fram- leiðarin og forbrúkarin eis- ini nærkast. Royndarkoyr- ingar vóru á avmarkaðum økjum við partvis marknað- arbúskapi. Verksmiðurnar fingu eisini “vanligu" marknaðarbúskapar treytir- nar at virka undir. Nú kundu tey sjálvi gera nýggjar í- løgur og flyta arbeiðskraft um neyðugt. Renta var tíkin av lánum, ið verksmiðurnar Stalin og Mao fylkjast mótvegis vestligu imperi- alismuni. Kinversk tekn- ing, ið fagnar tætta sam- bandinum millum Kina og Sovjetsamveldið í fimtiårunum tóku frå statinum. Treyðugt so gekst illa í byrjanini við royndunum Asannast kundi, at:tað var uml. ein triðingur ov nógvir arbeið ara á verksmiðunum. Hóast hetta. so varð eingin koyrd ur til hús. Tað er nevniliga íkki vanligt hjá kinverjum at senda fólk til hús. Tað er ein vanlukka hjá einum at verða sendur til hús. Ti ar beiði gevur neyniliga eisini atgongd ul íbúð, pensjón sjúkrahjálp og barnaansing Her eru arbeiðsformennirnir í tvistødu. Skal tú velja at koyra rationelt á verksmiðj uni og syndrað nógvar familjur ella koyra við und irskoti. Tað besta hevði sjálvandi verið um fram leiðslan kundi verið økt munandiu, so at fólkini kundu verið verandi, men tað var tá íkki marknaður fyri tí Eitt, ” nógv var/ er havt á lofti er prísspurningurin Tað vóru nevniliga tvær prísskipanir. Ein, ið land- idnadur og verksmidur skulu selja statinum og ein á "fría" marknaðinum. Stór ur prisvøkstur var á privata marknaðinum, tí inntøkur nar hjá fólkinum øktust munandi síðst í 70' unum og 80'unum. í 1989 var prís- vøksturin heili 80%, so stat- urin fór uppímillum og setti ferðina niður á prísvekstri num Búskapar- pour Kina 1980 var tað loyvt út- lendiungum at gera íløgur í Kina, og yvirskoti kundi fara = uttanlanda.. Hetta skuldi tó henda á serligum økjum í samstarvi við kin- verskar fyritskur. I 1987 var tað tó loyvt útlendskum fyr tøkum heilt at eiga fyritak- urnar. So við og við, síðst í áttatiárunum og nú er bú- skaparpolitikkur Kina nærkaður — marknaðarbú- skapi so mikið, at illa ber til at nevna tað ætlanarbú- skap. Kina samstarvar vid nógv lond rundanum seg. USA og eisini nøkur lond í Evropa 1989 Arið 1989 stendur enn í hugaheiminum hjá nógv- um. Politiskt var hetta kanska lagnuárið hjá kommunistiska heiminum Múruin fall og nógvar so- nevndar demokratiseringar fóru fram ymsastaðnis í eysturevropa. Í dag kann kjakast um, hvussu heppið allar demokratiseringarnar vóru, men tað er greitt at broyting mátti til. Kina tyk- ist í so máta íkki verða nak- að undantak. Munurin er bara, at so at siga ongar pol- itiskar broytingar fóru fram. Hetta var árið har Kina helt fimtiåra hátíðarhald fyri kommunismuni í landinum. Bond vóru knýtt til sovjett- samveldið. Mikhail Gorba- tjov fór til Beijing á almenn- a vitjan. Hetta var søgulig hending, ti nå tyktust triatiåra fíggindaskapur at enda komin. Fjølmiðlarnir og alheims eygu vóru tó vend ímóti tí, ið fór fram á Himmalfridar = torginum Her var rætt og slætt eitt blóðbað. Studentar mót mæltu stýrið í Kina, og vildu hava meir politiskt frælsi. Herurin tók tí til våpn, og hver minnist ikki, tá ið vit Ld. sóu ung fólk verða trumlað niður av tanksum. Hetta er enn ein skammarplettur hjá komm- unistunum í Kina. Nógv noyddust at flýggja. And- stødingar og samfelagsrevs- arar yvirhøvur vóru for- fylgdir, nógvir eru sam- vitsku - og politiskir fangar, nógv vóru gjørd útlaðin ella deydadømd. Stýrið helt fast um maktina í Kina. Stýrið í dag Deng Xiauping doyði her- fyri, men stýrið er tó ikki munandi broytt enn. Bú- skaparliga hevur Kina "ætt- leitt" kapitalismuna og marknaðarbúskap. Nógv lond vestanvert verða eggj- aði í at gera iløgur í Kina, hóast mannarættindafelags- skapir sum t.d. Amnesty Int- ernational, streinga á at fáa mannarættindini í hásæti, og td. vilja hava lond at átala famferðarhátt Kina. Tá ið eitt land mótmælir stýrið í Kina, verður tað bert læst úti frá at gera ílegur í Kina. USA og Ld. fyrrver- andi borgarliga stýrið í Fraklandið eru, rættuliga glaðbeint, farin í holt við búskaparligt samstarv við Kina uttan stórvegis átalingar av mannarættind- aspurninginum. So leingi Vesturheimurin ikki stendur saman um at sekta Kina, spyrst neyvan nakað muna- dygt burturúr, tí stýrið tví- heldur um valdið Hong Kong yvirtøkan Hong Kong hevur nå i skjótt fýra víkur verið undir kinverskum yvirræði. Tað eru nógv, ið eru sera fegin at sleppa undan bretsku trånuni. Fyri borgararætt- indastridsmen a, samfelags- revsarar og kritikara yvir- hevur, er tað sum at fara úr øskuni í eldin. Hong Kong hevur í áravís virkað sum ein frístaður fyri kinverskar borgararættindastríðsmenn, ið eru eftirlýstir í Kina Teirra framtíð er sera óviss Tað verður spennandi at síggja. hvussu leingi Kina klárar at verða eitt land við tveimum skipanum. Helst fara tær at nærkast hverjum ødrum, so er spennandi hvenn vegin marginalarnir fara. Tó er kinverska stjórn- ini farin undir nakrar broytingar, og tað ikki altíð av tí góða. Í mars í år var vidtikid í kinverska tinginum at strika “andkollvelungarligt virk- semi." Ístaðin kom “brot á trygdina hjá statinum.” Hetta seinnevnda hóskar seg betur, eftir at yvirtøkan skuldi fara fram, tí sera nógvir Hong Kong íbúgvar koma jú undir fyrrneynda Uttanríkis - og hernaðarmál hjá Hong Kong eru eisini undirløgd kinversku stjórn- ini. Tá ið uttanrikismål Hong Kongs eru undir Kin- a, kanst tú jú bróta lógina um trygdina hjá statinum í Hong kong. Leiðarin í Hong Kong og lóggevandi ráðið, ið sigst verða valt av stýri- num í Beijing, hava skert samkomufrælsið, við atlitið at varða sosiala skilið. Nú skulu fólk eisini í góðari tíð biðja um loyvi at ganga kravgongu. Nógvir kritikara eru flýddir úr Hong Kong beint undan kinversku yv- inøkuni, vónandi fara teir, ið eftir eru at hava tað gott. Tað er greitt, at alheims eygu í løtuni eru vend ímóti Beijing. Vónandi fara mannarættindini at vera vird og hava gott árin á Kin- a. Neyvan fer stødan við tveimum skipanum í einum landið at halda áfram leingi afturat, møguliga fara nakr- ar neyðugar broytingarnar fram í Kína... Heimildir: Verden i konflikt, stormagtspolitikken 1945 - 1982, Den nye verden og Amnesty blaðið Nr 3. juni 1997 — tå okkurt skal koyrast ella goymast Tlf. 19192