leygardagur 16. august 1997síða 15

Nr. 154 — 16. AUGUST 1997 15 Rættarsamfelagið í USA og McCarthyisman z Í roynd at verja grundlógina beint eftir seinna heimsbardaga, breyt ameri- kanski staturin tey mest grundleggjandi rættindini, tai sum amerikanara helst vilja vørumerkja seg vii, nevniliga rættur hins einstaka at virka, at hava poli- tiska áskoin, at mótmæla, at vera tryggur og vardur av dómstólunum. Næsti partur er Íðsing av málinum um amerikanska kommunistaflokkin og bak- grundin til McCarthyismuna. SONJA JÓGVANSDÓTTIR I 1948 vóru røddir frammi, ið tosaðu um at banna kommunistaflokkin í USA, og flest allir limir f nevnd- ini, ið hevdi vid 6-amerik- ansk virksemi vóru fyri hes- um. Teir samdust um at á- kæra 12 limir í kommunist- aflokkinum fyri saman- svørjing við atliti at tosa fyri einari kollvelting (conspir- acy to advocate). Kommu- nistarnir høvdu nógvar marginalar ímóti sær. Nevn- ingasamansetingin var und- runarvernd tí, hon avspegl- aði ikki fólkasamansetingi- na. M.a. vóru svørt, arbeið- arar og fåtøk ikki umboðað Harumframt var ein nevn- ingur, ið kanska ikki var heilt óvildaður. Hesin hevði skrivað bók, ið kallaðist Vit mugu berja kommunismuna til avlivis. Dómarin hevði eisini ofta úttalað seg sera anti-kommunistiskt, bæði áðrenn og meðan rættar- gongdin fór fram. Tað vóru hópin av vitnum, sum vóru fyrrverandi kommunistar og fólk FBI hevði flættað inn í kommunistafelags- skapin. Hesi søgdu, at tey innanfyri flokkin høvdu lagt dent á at fella stjórnina við valdsnýtslu. Kommunistar- nir vardu seg við at visa til hvat floksskráin segði, nevniliga at tey ætlaðu at vinna val fólkaræðisliga, og síðani føra sosialismu í USA, heilt í tráð við fólka- ræðið og grundlógina. Eitt annað vitni, fyrrverandi kommunisturin Louis be. fe Bundenz, segði, at tå ikki kundi líta á úttalilsi hjá ein- um kommunisti, tí hesi vendu altíð sannleikanum og talaðu í líknilsum. Tí var alneyðugt at síggja burt frå øllum, kommunistarnir vardu seg vid. Rættar- gongdin var eisini ofta nerv- að av, at dómarin gav teim- um åkærdu ella sakførarum teirra stuttar fongsulsrevs- ingar fyri at vanvirða rættin. Áðrenn nevningarnir skuld- COMMUNIST PARTY ORGANET ATION USA-FER 9.1950 . u geva teirra Utsøgn av rætt- armålinum vísti dómarin teimum á, at har klárt var framkomin ein vandamikil støda (clear- and -present- danger situation.) Dómarin hevði við hesi útsegn í grundini longu dømt í mál- inum. Nevningarnir søgdu kommunistarnar vera sekar. Teir fingu 5000$ í bót og 5 ára fongsulsrevsing. Aftaná at hægstirættur hevdi stað- fest dómin, vóru fleiri | Fyrst í fimtiårinum fór senatorurin Joseph Mc- Carthy í hernað ímóti kommunismuni í USA. Hann tvíhelt um, at í stjórnini sótu fólk, ið vóru kommunistar. Hann hevði ongi prógv, men nógv trúðu honum. Her stendur hann við einum heimagjørdum korti, ið sigst vísa kon- sentrationina av komm- unistiskum felagsskapum í statunum. Undir sena- tsavhoyringunum í 1954, ið nærmast var sent sum ífilla í sjónvarpinum, avdúkaði heksajakstrar- in seg sjálvan sum ósak- ligan, óábyrgdarfullan persón við harðligari framferð. Tá ið senati hevði fordømt hann, hvar McCarthy av pallinum kommunistar ákærðir. Tá ein tíð var liðin, vóru fólk ákærd fyri at verða komm- unistar. Nøkur ár seinni steig eitt vitni fram og segð- i, at FBI hevði sagt teimum hvat teir skuldu siga, fyri at fella kommunistarnir. Hetta vitnið var stevnt og dømt fyri vanvirding av rættinum, men fongsladu kommunist- arnir fingu ikki sakina upp- afturtikna. Hetta var sagt verða ein samansvørjing HUAC í arbeiði: Eru tygum nú ella hava tygum nakrantíð verið limur í hesum undirgravandi felags- skapum. millum vitni og innistongd- ar kommunistarnar Her eru fleiri grundlógar- brot framd í rættargongdini móti teimum ákærðu kommunistunum. Fyri tað fyrsta var nevningasaman- setingin undarlig, ein nevn- ingur var kommunistahat- ari, tessvegna innhabilur Dómarin úttalaði seg anti- kommunistiskt fleiri ferðir og tá nevningarnir skuldu fara at avsiga dómin, ávirk- aði dómarin teir. Tað er eis- ini greitt, at FBI hevði inn- savnað "vinarlig” møguliga følsk vitni. Utsøgnin hjá tí eina vitninum ber greitt boð um tað. Her kunnu staðfest- ast fleiri brot á rættargangs- lógina, og tó varð sakin ikki uppafturtikin ni Tá fólk seinni verða tíkin, tí tey eru kommunistar, er tað greitt brot á fyrstu grei- nina í Bill of Rights, tí tað er m.a. talu og trúarfrælsi í USA. Her átti tað almenna at verið drigið til svars fyri brotini á grundógina, men hetta var ikki gjørt. Tvørt- urímóti. Var tað nakar, ið talaði at, varð hesin merktur “soft on communism" ella “fellow - traveller.” Her er íbirt ein ónd ringrás, ið er sera torfør at bróta upp úr. Í hesum dóminum og partvis tí um Sacco og Vanzetti síggja vit at stjórnin setur nakrar karmar fyri, hvat tú kanst hugsa og gera. So leingi tú heldur teg innan- fyri karmarnar, sum jú ikki eru í grundlógini, er í lagi. Tú vart jagstraður so skjótt tú breyt úr karmunum, ella at tú stóðst uttanfyri. Olm- sted sakin var eitt fordømi fyri, at telefonavlurting var loyvd og var fullgott próg- tilfar. Hægstirættur metti ikki at gingið var ov nær privatlívinum. Sacco Van- zetti sakin var eisini dómi um at prógvast skuldi ikki nágreiniliga at tú vart sekur, hóast hetta stendur nágrein- iligt í grundlógini. Tað tykt- ist meir sum hesir skuldu prógva, at teir vóru ósekir. Sakin um kommunistarnar vísti eisini greitt, at rættar- gangslógin ikki var nágrein- iliga fylgd. Sæð var burtur Teir tríggir stóru leiðar- nir Roosevelt, Stalin og Churchill endurskoða og broyta evropeiska land- kortið á Jaltaráðstevnuni í februar 1945. (Bretsk avístekning) frá at ein nevningur og meguliga eisini dómarin var ógegniur, og at vitni var falskt. Dømini um tey svørt- u undir "Jim Crow” visur eisini hvussu rættarsamfel- agið tolererar mismuni á fólki og at øll ikki eru líka fyri lógini. Hesi dømini vísa tí rættuliga greitt, at rættar- skipanin hevur havt nakrar trupulleikar at tryggja hin einstaka mótvegis statinum McCarthyisman og McCarthy Fyri at kunna lýsa bak- grundina hjá McCarthyism uni er neyðugt at allýsa ism- una so dánt og kanska siga eitt sindur um persónin Mc- Carthy. McCarthyisman og persónurin McCarthy mugu roknast sum tvey fyribrigdi McCarthy legði navn til kommunistajakstranina, tí han brúkti hana sera nógv Men at siga hann var upp- havsmadur til hana, og at McCarthyisman er samlík við persónin er, eftir mínum tykki, skeivt. McCarthy kom ur statinum Wiscoun- sin. Hann var útbúgvin sak- førari, var dómari frå 1938 - 46. Í hesum tíðarskeiði var hann eisini eitt skifti í heri- num, uttan tó at gera veru- liga hertænastu. McCarthy var valdur senatorur 1946, frå hann kom í senatið til 1950 var hann sera lítið virkin í senatinum. Um hett- a mundið fór hann at hugsa um komandi valstríðið. Av tí at hann var sera illa um- tóktur í USA, noyddist hann at finna okkurt gott valagn. Hetta gjørdist kommunism- an, sum fólkið ræddust sera nógv. Tí, legði hann kom- andi árini alla sína orku í at vísa á, hvussu "innfiltrera6” amerikanska samfelagið var av kommunistum. Frá ein- ans at hava nýtt kommunist- aræðsluna sum valagn, gjørdist hann heilt bitin av at koma við pástandum um kommunistiska árinið. Tað vóru fleiri politikarir sum nýttu kommunistaræðsluna ug veruliga trúðu at sam- felagið var gjøgnumsúrgað av kommunistum. Tað vóru tó ikki allir so radikalir sum McCarthy. Hansara fram- ferðarháttur var at koma við ræðandi útsegnum um per- sónar og felagsskapir, um hesir vóru afturvístir ella prógvaðir ósannir, fann hann nýggjar kommunista- sakir, inntil hann 1954 fall. Hervið er ikki sagt at Mc- Carthyisman doyði út.