hósdagur 21. august 1997síða 10

Málslig viðmerking „Maður“ ella tíðindablaðið „menniskja“ o.a. Jeffrei Henriksen, målfrødingur, vísir niðanfyri við fleiri dómum á ta skeivu leið, mál okkara er farið av javnstóvuávum. Hann vísir á, at tað ber ikki til at týna orðið „maður“. — Fyri „lógtingsmenn“ hava vit nú „løgtingslimir“. Teir hava formann, sum rímiliga líka so væl kundi verið ein ,forkvinna'. Men nú koma vit í neyð við einum heiti frammanundan, hvat ið veljast skal, áðrenn kynið er avgjørt. »Forlimur« er ikki góðtikið, skrivar Jeffrei Henriksen m. a.: —.mMÞBMMMAMMSMMMM MMMM.MEM ÞE E VG SG SSMSSSSSSOMM SÐSMMSSSSSEEEEeSSEOBEEQISOEO SEOØGCOCGCGøØSNÞQQQGGG AO R(GC BOOM OOG (O RA OB BEG GO Javnan verður hildið upp á, at á føroyskum merkir orðið maður“ tað sama sum menniskja ', og eins van liga, at tað ger tað ikki. Í gerandistalu hevur orðið 6- samansett sum oftast ta av- markandi merkingina, sum kann verða skilmarkað sum eitt vaksið menniskja av kallkyni“ mótvegis „kvinnu ella „konu“, hóast fleiri mál í skur, sum IKK Jeffrei Henriksen: Vit kundu næstan endaleyst hildið fram vid ødrum saman- setingum sum ,lands- madur', , målmadur", "mannamål', ,manna- minni', „manndráp“, | „mannminkan“ o.s.fr. | - Tað er so sanniliga | | eisini munur á t.d. | „mannahugsan“ og | „mannfólkahugsan“. Lunner hildið, eiga rimiliga at verða fyribeindar í málinum Eisini verður drivið á at beina fyri orðinum „maður“ í verandi samansettum orð- um, sum ikki samsvara við hesa nýtíðar skilmarkingi- na. Soleiðis er ein kvinnu- ligur formaður nú ,for- kvinna“. Men ein átrokandi spurningurin má síðani verða, hvat ið so skal vera felagsheitið. Hver skal velj- ast at standa fyri fundi hjá báðum kynjum? - Fyri , løg- tingsmenn' hava vit nú løg- tingslimir“. Teir hava for- mann, sum rímiliga líka so væl kundi verið ein „for- kvinna“. Men nú koma vit í neyð við einum heiti frammanundan, hvat ið veljast skal, áðrenn kynið er avgjørt. »Forlimur« er ikki góðtikið Vit hava eisini, sum frá er liðið, havt fleiri „lands- styriskvinnur' umframt landsstýrismenn“; men eg dugi ikki at koma fram á nakað felagsheiti til teirra Og fyri nøkrum árum síðan hendi so tað, at ein „lands- stýriskvinna“ varð vald til løgmann"; so legið tað ljóð- ar, gjørdist hon ikki »løg kvinna< Vit kundu næstan enda leyst hildið fram við ødrum samansetingum sum „lands- maður“, „málmaður“, mannamál, „mannaminn- i", „manndráp“, „mannmink- an“ o.s.fr. - Tað er so sanni liga eisini munur á td mannahugsan' og „mann fólkahugsan I cru i yndirna il fyri eimum ótaldu orðum. ið wleidd eru av orðinum at manna“ við ng“. Eg havi sæð á prenti okkurt um »at ,kvinn a“ kappróðrarbátar við kvinning Rætt so, sidbundin ar beiðsheiti eru ofta kyns bundin eftir kynsligum ar beiðsbýti. t.d. „neytakona og „útróðrarmaður“ Men tað er ikki gomul siðvenja, at hugtek skifta heiti, tá ið tey ikki skifta starv, hóast tey lutvíst skifta innihald. Eitt seiðatræ eitur „seiðatræ“, hóast tað kanska ikki er annað enn eitt jarnrør og rættiliga vanliga verður nýtt til annan fisk enn seið Somuleiðis hava upp í- gjøgnum tíðina fleiri konu- fólk roynt seg sum „útróðr- armenn'; og sjálvur minnist eg væl ein mann, sum var „neytakona“. Tað var einki óvanligt við tílíkum skifti í arbeiðsbýtinum, tá ið onkr- um hýski treyt mann ella r- Jeffrei Henriksen: | | Upp aftur órími- ligari eru royndirnar at beina fyri teimum | ótaldu orðum, ið av- leidd eru av orðinum „maður“, t.d. „at | manna“ við „mann- | ing“. Eg havi sæð á . prenti okkurt um „at | „kvinna“ kappróðrar- bátar við ,kvinn- ing'.« | kvinnu at gera tað, ið gerast skuldi - men heitið skifti ikki Eftir at so nógv hevur ver- ið gjørt burtur úr orðinum maður“ sum ósamansettum orði, í samansetingum ella í avleiddum orðum, tykir nú eisini málkynið at vera farið at ridla. „Sangari“ er kall kynsorð, men einki skuldi verið til hindurs fyri at nýta orðið bæði um kvinnu og Jeffrei Henriksen: At »kokkurin er góð- ur< geldur eins væl fyri kvinnu sum | mann; íkki fyrr enn í | | einum møguligum | seinni fornavni kem- ur lívkynið fram »hon (lika væl sum „hann“) dugir síni ting<. Eg haldi ikki, eg enn havi hoyrt nakra kvennkyns- | orðing sum *>kokk- | urin er góðs; mann eins og orðið „lærari“, har ið júst verður roynt at beina fyri kynsmerkta heiti- num „lærarinna“ - av javn- stødugrundum, ikki tykkum at siga. Men í fjølmidlunum verður kvinnuligur sangari at kalla altíð umtalaður sum „songkvinna“, hóast orðið *'songmaður ikki er til (stjórna verður sett framm- an fyri skeiv orð og málisk- ur) Neyðin í sjálvkendari (subjektivari) målrøkt er ikki, hvussu orðið er smíðað (morfologiskt), hvat hug- takið eitur, men hver hjá- merking ið verður løgd í orðið Målfrødingar eru nú á degum farnir at leggja dent á at skilja millum málkyn (genus - t.d. mánaður, vika, ár), lívkyn (seksus - maður, kona, barn) og ísálan (ani- matión - har ið skilt verður millum fólk og djór ella lut- ir; Ld. „fáur“ og „fátt“). I fjølmidlunum tykir mál- kyn nú at mega víkja fyri lívkyni: Orðið „skald“ er målsliga uttanveltað, hvørk- ikynsord, og átti sambært vanligum reglum at kunnað verið nýtt eins væl um bæði kvinnu og mann; men í fjøl- miðlunum tykir eingin ivi vera um, at orðið ,skald" hóast uttanveltad málkyn merkir kallmaður; kvinnu ligt skald verður harafturí- móti nú javnan umrøtt sum „skaldkona“, hóast „kona“ og somuleiðis „maður“ skoytt upp í starysnayn ann ars merkir hjúnafelagi sum td. í orðinum „prestakona Orðið „sangari“ er ikki vrakað sum felagsheiti, júst tí at tað hevur kallkynssnið men heldur tí at tað merk ingarliga verður sett í sam band við kallmenniskju mótvegis kvennmenniskj um Kallkyns- og kvennkyns- samanrenningin í samkyn (utrum), til frámerkis frá hvørkikyni (ne-utrum), finst ikki í førøyskum, hverki í navnorðum, lýsingarorðum ella í fornøvnum (danskt den, som er syg« skilur íkki millum kallkyn og kvennkyn, men merkir sam kyn mótvegis hvørkikyni „det, som er sygt<). Har í so mongum ødrum málum ber til so ella so at skilja millum samkyn og hverki kyn til at lýsa ísálan (at skilja millum menniskju ødrumegin og djór og lutir ødrumegin), nýtir føroyskt kallkyn og hvørkikyn. T.d fevnir ørindisreglan »Ungur at vera er ikki so lætt« um bæði dreingir og gentur, hó- ast „ungur“ eftir málkyni er kallkyn; kallkynssnið sum „mangur“, „hver“ og „hvenn“ verður algongt nýtt um menniskju, „mangt“ og „hvat“ um djór og lutir - fólk møguliga uppíroknað -, so- leiðis= í = ordatøkunum »Mangur lær, tá ið hann átti at grátið< og >Mangt er í neyðini nýtt<. So hoyrist mótmælt, at hetta stavar frá einum manssamfelag, har ið kvinnan ikki varð sædd. Um so var, hvussu so við orða takinum >Fáur kann eit. barn at eiga<? man her bara verða hugsað um mann fólk? - ella: >Tungt er at leggja ást við hann, ið onga leggur ímóti;< - skuldi hetta bara goldið fyri konufólk og samkynd mannfólk? Í fleirtali afturímóti er rætt fóroyskt við hvørkikyni eisini sagt um fólk: »Øll í húsinum kundu ikki sleppa í brúdleypið< - men ikki í Nr. 157 — 21. AUGUST 1997 Jeffrei Henriksen, målfrødingur og lærari eintali um fólk, uttan so at tað onkursvegna er meint niðrandi: »Ikki kemur í kór tað, ið sjålvt vil fara í flór.< Í søgnini um Floksmenn verður sagt, at Sjúrður við Gellingará >skuldi drepa hvønn (ikk: hvenn og hverja“). ið hann fekk fatur á<? - hann skuldi beina fyri øllum menniskjunum; hevði verið sagt »hvat ið hann fekk fatur å«, so skuldi hann sambært vanligari málnýtslu eisini drepa høsn og dunnur, neyt og seyð Men nú tykir ráða meir um at skilja millum menn og kvinnur enn at skilja millum menniskju og djór ikki at nýta kallkynssnið í almennum måliskum um | Jeffrei Henriksen: | | | Orðið ,skald' er mál- | sliga uttanveltað, hvørkikynsord, og åtti sambært vanlig- um reglum at kunnad verid nytt eins væl um bædi kvinnu og mann; men i fjøl- miðlunum tykir eing- in ivi vera um, at orðið „skald“ hóast uttanveltað málkyn merkir kallmaður; kvinnuligt skald verður harafturímóti nú javnan umrøtt sum „skaldkona'“, hóast „kona“ og som- uleiðis „maður“ skoytt upp í starvs- navn annars merkir hjúnafelagi sum t.d. í orðinum „presta- kona“. fólk, har ið konufólk kunnu vera uppii. Í frægasta føri kanst tå sum í ødrum ný- tíðarmálum royna við orð- ingini >hann ella hon<; men hetta er torført uttan sam- kyn. Við ísálanarkallkyni ber væl til við einum setn- ingi sum >Um nakar annar verður sjúkur, skal hann ...<; hetta hevði í réttum javn- støduføroyskum verið til >Um nakar annar ella nøkur onnur verður sjúkur ella sjúk. skal hann ella hon ...< »Har ið ein skridan er lopin, er onnur væntandi,« sigur eitt gamalt orð. Alt hetta rokilsið um lívkyn mótvegis fyribrigdum sum málkyni og ísálan hevur havt eina ómetaliga stóra málsliga óvissu við sær Føroyskt hevur samsvar í kyni og somuleiðis í falli og tali. Hetta er eisini í um sagnarliði (lýsingarorði og lýsingarhátt: ); tað er at siga sum målkyn, ikki sum liv kyn. At >kokkurin er góð ur< geldur eins væl fyri kvinnu sum mann; ikki fyrr enn í einum møguligum seinni fornavni kemur lín kynið fram >hon (líka væl sum ,hann') dugir síni ting<. Eg haldi ikki, eg enn havi hoyrt nakra kvenn kynsorðing sum *>kokk urin er góð<; men í almong um førum er tílík orðing nú vorðin vanlig, ella heldur at siga høvudsreglan, sum t.d., at *>luttakararnir (kallk.) eru samdar (kvennk.).< Eru bæði kynini umboðað, verður nú týðað til hvørki- kyn, sum *>nógvir islamar (kallk.) eru deyð (hverki- k.).« Og skridulopid heldur fram. Ovissan vid målkyni mótvegis livkyni og isålan tykir vera vidkad til eina algongda målsliga óvissu, t.d. f talsamsvari, sum mål- frødiliga kann roknast sum samdømi vid livkynssam- svar: Orå vid samtøkumerk- ing, sum rimiliga altid eru eintalsorð, hava målsligt talsamsvar, t.d. »Ein minn- iluti er samdur«; men for- navn, ið aftaná kemur, kann standa í fleirtali: »teir /tær / tey vilja ...< Nú er í fjøl miðlunum javnan at hoyra og síggja bæði umsøgn og umsagnarlið til eintalsorð sett í fleirtal - og lívkyn fyri málkyn, okkurt sum, at *>Ein minniluti eru samdir (samdar /samd).« - Berið saman við tað líka órími liga: *>Manningin (kvennk eint.) eru bjargaðir (kallk flt.).e Jeffrei Henriksen