hósdagur 27. november 2003síða 9

16 Nr. 226 - 27. november 2003 Nr. 226 - 27. november 2003 17 Fyribils samandrátt- ur: tann loynda meg- in í føroyskari ment- an í hjálandatíðini. Javnstøða, tvímæli og tvímentan. Føroysk sjálvstýrismenning í 19. og 20. øld saman- borin við íslendska politiska menning um somu tíð. Heimastýr- islógin sum spegl- mynd av verandi fyri- treytum. Annar partur av fyrilestri, sum Hanus Kamban helt á landsfundi Javnarfloksins Eftir Hanus Kamban Annar partur Tvímæli og javnstøða Men hetta, at við polit- iskum og búskaparligum trýsti uttanífrá fylgir ment- unarlig skapan, evnað til sum skaldskapur á móður- málinum, er bara ein táttur í føroyskari mentunarsøgu. Tí førka við okkum nak- að frameftir, so koma Før- oyar í 1387 undir danskt vald. Sambandið við Noreg heldur fram í meira enn tvær øldir aftrat, men í ár- unum 1619-20 verða Før- oyar handilsliga og kirkju- liga knýttar at Keypmanna- havn og Sælandi. Við trú- bótini o.u. 1540 verður danskt til kirkjumál í Før- oyum, og soleiðis verða, sum ein avleiðing eisini av tí nýggja prentkynstrinum, danskir sálmar og danskar lestrarbøkur bornar inn í føroyska andaliga mentan. Sálmarnir hjá danska skaldinum Thomas Kingo (1634-1703) og norska yrkjaranum Petter Dass (1614-1708) verða hvørs mans ogn í Føroyum. Við vísubókunum hjá Anders Sørensen Vedel (1591) og Peder Syv (1695) fáa før- ingar høvi til at ogna sær og læra seg danskar fólkavísur. Og her, yvir av, kunnu vit kanska siga, danskari ment- unarligari og hjálandapolit- iskari ávirkan, velja føring- ar at svara upp á avbjóðing- ina uttanífrá á nýggjan hátt. Teir læra, ella noyðast at læra, tað fremmanda málið, og meira enn tað, teir taka ímóti tí útlendska mentun- arfarminum, á útlendskum máli, og geva honum, fólka- ligir sum teir eru, sess á sínum bríkum undir liðini á teirra nú heimligu mentan. Støðan er nú tann, at kirkjumálið er danskt, bók- mentamálið er føroyskt og danskt, meðan gerandis- dagsins mál alt sum tað er er føroyskt. Tað áhugaverda í hesi støðu er, at millum móðurmálið og tað inn- flutta málið er javnstøða, tó so at móðurmálið sam- stundis hevur greiða yvir- vág sum gerandisdagsins, kvæðanna, sagnanna og ævintýranna mál. Hjálandapolitisk ávirkan kann, alt eftir hvussu hon artar seg, og hvat mótspæl hon fær, gerast annaðhvørt ein vanlukka ella, í summ- um førum, eitt innsig av ríkandi slag. Í Hetlandi og Orknoyum hendi tað, at tann innlendska, norrøna mentanin - av tí at fólkið har varð búskaparliga út- pínt og mentunarliga niður- traðkað - syndraðist. Tað norrøna málið mátti dvína fyri enskum, og aðrir siðir, eitt nú kvøðing og dansur, máttu lúta fyri eitt nú skotskari puritanismu. Heilt øðrvísi var gongdin í Føroyum. Føroyskt gjørd- ist ikki kirkjumál í Føroy- um, og søguligar og ment- unarligar atvoldir høvdu við sær, at bíblian ikki var týdd til føroyskt, eins og heldur eingin bók á før- oyskum var til um hetta mundið. Fyrsta føroyska bókin kom sum kunnugt ikki út fyrr enn í 1822. Men av tí at føroyskt hó- ast hetta megnaði at standa tí útlendska málinum kurl, so at javnstøða var málanna millum, gjørdust føringar tvímæltir, og fingu sam- stundis - sum kanska ein- asta tjóð í Norðurlondum umframt danir - atgongd til tann ríka danska vísuskald- skapin. Eftir hetta vóru so- statt - fyri at nevna tvey dømir - bæði tey føroysku Sjúrðarkvæðini og tær donsku vísurnar um drotn- ingina Dagmar andalig ogn hjá føringum. Mentunar- søguliga er hetta ein merk- isverd gongd, sum í stuttum hevur við sær, at ein lítil tjóð ognast bæði tvímæli og tvímentan. Ósjónligt lívsføri Tá ið eg havi valt at lýsa hesi viðurskiftir við einum slíkum mentunarsøguligum uppkasti, so er tað ikki bara tí at henda myndin er áhuga- verd - sum eg haldi hon er - men eisini tí at ætlanin er seinni at lata mentunarsøgu og nútíðar politiskar og ríkisrættarligar spurningar umskarast og, harumframt, á hesum baksýni royna at lýsa tað framtíðarútlit, vit síggja ella ynskja okkum, mentunarliga. Men allarfyrst fari eg at royna at gera eina niður- støðu burtur úr tí, sum hig- artil er borið fram. Vit ansa nú fyrst eftir, at føroysk mentan er munnlig og ikki - sum, í stóran mun, tann ís- lendska - skrivlig. Meðan íslendingar tíðliga í tíðini hava eitt skriftmál, eiga skrivað handrit, og við prentkunstinum fara at geva bøkur út, eitt nú, longu í 1584, alla bíbliuna í týðing til íslendskt, livir føroysk kvæða- og frásagn- armentan á manna tungu og bara har. Men av tí at henda ment- an er munnlig, er hon eisini ósjónlig, og hetta er tað næsta eyðkennið, vit varn- ast. Norðmenn valda í Før- oyum, danir valda í Føroy- um, embætismenn koma í 16. og 17. øld, handilsfor- valtari, fúti, kommandant- ur, danskir prestar setast á prestagarðar víða um í landinum, men føringar halda fram, sum rein einki av hesum við teir, at kvøða, fortelja, dansa og arbeiða - og brúka sítt egna mál. Og tí mugu vit leggja aftr- at, at henda ósjónliga, leingi munnliga, mentanin hevur enn eitt eyðkenni: styrki, seiggi. Kanska er mót- støðuføri - resistensur - eitt neyvari heiti fyri hetta sein- asta eyðkennið. Og hetta er, um vit hava lagnuna hjá Hetlandi og Orknoyum í huga, bæði merkisvert og ómetaliga týdningarmikið. Tey politisku próvtølini Roynt hevur verið her at gera eitt slag av eftirmeting av føringa mentunarliga av- riki, soleiðis sum tað kemur til sjóndar á sjey alda bak- sýni. Um vit nú fara frá mentan til politikk, og ser- stakliga hyggja at gongdini í 20. øld, er so ikki grund til at halda, at tjóðarinnar atfinnarar hava havt rætt? Hjá íslendingum birtist ein tjóðskaparrørsla longu tíðliga í 19. øld, hjá føring- um ikki fyrr enn hálva øld seinni. Tá ið Ísland gekk saman við Danmark í per- sónssamveldi (í 1918), var tað í roynd og veru eitt full- veldi, sum enntá eisini, í verki, ráddi yvir sínum utt- anríkismálum. Um sama mundið var Føroya Løgting enn bara ein ráðgevandi stovnur. Íslendingar skip- aðu eitt sjálvstøðugt tjóð- veldi í 1944. Fýra ár seinni fingu føringar sítt heima- stýri, og tá lógu enn partar av okkara lóggevandi, út- innandi og dømandi valdi eftir í Danmark. Samanbering við Ísland Til hetta er at siga, at ein spurningur er, um tað er skynsamt at gera nakað tjóðarskotsmál burtur úr slíkum samanburðum. Tí so líkir føringar og íslendingar eru, eitt nú málsliga, og kanska eisini í lyndi, so eru eisini stórir munir, eitt nú søguliga og landafrøðiliga, sum kanska gera eina eintýdda analogi millum hesi lond ivasama. Eitt nú kann verða ført fram, at tá ið Ísland og Før- oyar í 1260´árunum blivu norsk atlond, gluppu bæði lóg (um Seyðabrævið er undantikið) og lóggávuvald føringum av hendi. Íslend- ingar fingu hinvegin sína egnu lógbók - Jónsbók - sum eftir íslendskum krøv- um varð endurskoðað tvær ferðir. Eisini fingu teir ásett, at lógir og lógarboð frá Noregs kongi skuldu samtykkjast av tí íslendsku løgrættuni, áðrenn tær komu í gildi. So meðan før- oyska tingið misti sítt lóg- gávuvald, hevði íslendska altingið framvegis, saman við Noregs kongi, lut í lóg- gávuvaldinum í Íslandi. Hyggja vit at mentanini, so varðveitti Ísland sítt skriftmál, og við siðaskift- inum gjørdist íslendskt kirkjumál í Íslandi. Longu í 1540 kom Nýggja Testa- menti, í týðing eftir Odd Gottskálksson, út á ís- lendskum. Um hetta mund- ið átti Ísland bæði fornan skaldskap og miðaldarbók- mentir, til skjals í skrivað- um handritum, og í tíðini aftaná komu prentaðar bók- mentir út. Biskupssetrini á Skálholti og Hólum hildu fram eisini eftir trúbótina, og skúlaskapur, bókaútgáva og bókmentir blómaðu. Guðbrandur Þorláksson, sum gav bíbliuna út í ís- lendskari týðing í 1584, gav tilsamans út 90 bøkur. Onn- ur andsmenni vóru Arn- grímur Jónsson (1568- 1648), rithøvundur og søgufrøðingur, og sálma- skaldið Hallgrímur Péturs- son (1614-84). Aftrat hesum kemur, at íslendingar sum heild tykj- ast at hava fingið munandi harðari viðferð frá donskum myndugleikum enn føringar. Tað at Jón Arason, seinasti katólski biskupur á Hólum, og tveir av synum hansara vóru hálshøgdir uttan lóg og dóm í 1550, gav íslendska fólkinum beisk minnir, sum ivaleyst stuðlaðu til teirra frælsishug seinni. Umframt hetta eiga vit helst ikki at gloyma, at før- inga aldalanga samband við Danmark, saman við tí avmarkaðu fólkanøgdini í Føroyum, hevur skapt eina mentunarliga og ættarliga umskaran, sum helst er størri enn tað dansk-ís- lendska sambandið. Ikki minni týdning enn søga og mentan hava landafrøðiligir og vinnuligir munir, eitt nú tað at Ísland í vídd er meira enn tvær ferðir so stórt sum Danmark og meira enn 70 ferðir størri enn Føroyar. Politikkur sum segl- mynd av verandi fyritreytum Ein kann, um ein hoyrir til fullveldisvongin í føroysk- um politikki, bæði undrast á og ilskast um seinførið í føroyskari sjálvstýrismenn- ing, fyri ikki at tala um tey løgnu bakkast, sum hava verið. Eitt gott dømi um eitt slíkt bakkast er grein 7, sum kom í gildi fyri Føroy- ar í 1912 eftir ynski frá ein- um meiriluta á Føroya Løg- tingi, og sum beyð, at kenslumálið í Føroyum var danskt (við tí uppískoyti, at føroyskt kundi nýtast sum hjálparmál í teimum lægru flokkunum). Tá ið hetta er sagt, slepst samstundis illa undan tí viðurkenning, at føroysk sjálvstýrismenning, hennara vingluta, trilvandi, seinføra stev, speglar aftur okkara serligu landafrøðiligu, vinnuligu, búskaparligu og mentunarligu fyritreytir. Vit taka ikki loysing við einum kasti, helst tí at vit - við hes- um serligu fyritreytum í okkara medviti - ikki hætta okkum at gera tað. Og kanska taka vit als ikki loys- ing, men finna eitt annað modell, okkara serliga veg. Ein slík tilgongd kann tykj- ast dirvisleys, men kanska kann ein onnur samanbering ella analogi førast fram í hesum sambandi. Samanbering við Danmark Í Danmark hevur í 20. øld verið ein áhaldandi togan millum politikarar, sum - við atliti til teirra sterka granna sunnan fyri markið - hildu fast um tjóðarfrælsi og stoltleika og kravdu at hava eina sterka verju, og hinvegin aðrar politikarar, sum - hóast eisini teir vóru tjóðskaparligir - mæltu til verjupolitiskt varsemi og mæltu til at hava eina uttan- partatøðu í krígstíð, fyri ikki at øsa grannan til at traðka teirra lítla, veika flatland sundur í molar. Hesin at vísa seg undir- brotligi politikkur, hvørs undirstøði var ábyrgdar- kensla og ein næstan listi- lærd skynsemisstýrd ella rationell strategi, førdi, handfarin av politikarum sum P. Munch og Erik Scavenius, Danmark óskal- að at kalla ígjøgnum tveir heimsbardagar. Her eigur kortini at verða nevnt, at eins og Danmark hevði brúk fyri realpolitiskari strategi, hevði tað so sanni- liga eisini, undir 2. heims- bardaga, tá landið var her- sett av týskinum, brúk fyri mótstøðurørsluni. Sum søgufrøðingurin Bo Lide- gaard ger vart við í 4. bindi av Danmarkar uttanríkis- politisku søgu, sum kom fyri stuttum, hevði realpol- itikkur uttan mótstøðu- rørslu verið ein vanlukka. Um vit nú hyggja at før- oyskum politikki í 20. øld, og kanska serliga Heima- stýrislógini, so ber eftir mínum tykki til at gera eina samanbering. Tí eins og Danmark noyddist at evna sín politikk til við atliti til sín sterka suðurgranna, hava vit føringar noyðst at hugsa um okkara høvuðshjall, ið sum kunnugt framvegis bara er ein og er á sjónum og er undirlagdur umskiftum av eitt nú marknaðar- og vist- frøðiligum slag, sum vit ikki, ella bara í lítlan mun, hava ræði á. Heimastýrislógin kann fatast sum eitt politiskt framstig av pragmatiskum slag, íkomið og framt út frá verandi fyritreytum. Vóru Føroyar eitt størri land við ríkari og fjølbroyttari til- feingi, høvdu vit kanska havt fingið loysing í 1948. Undir verri umstøðum høvdu vit einki fingið. Vit fingu ikki alt, sum summi høvdu vónað og ætlað, men vit fingu so sanniliga held- ur ikki einki. Tey ítøkiligu úrslitini vóru, at lóggávu- vald og útinnandi vald - sum Føroyar høvdu havt, de facto og lutvís, síðan 1940 - nú í nógv størri vídd, og formliga, vórðu flutt aftur til Føroya. Hetta gav okk- um tíð og umstøður til at byggja upp og búgva til eina politiska og umsiting- arliga menning. Ikki minni týdning hevði tað, at Føroyar, takkað veri búskaparligum samstarvi við sítt gamla hjálandaveldi, fingu møguleika at menna tann sosiala partin av sam- felagsheildini. Hetta, tað samanhald og tann styrki, sum eitt samfelag ognast av tí at tess borgarar føla, at teir hava myndugleikar, sum taka ábyrgd av teimum, verður mangan undirmett. Men sosialur politikkur og mentunarpolitikkur eiga, um teir verða handfarnir rætt, meira styrki enn "hjálmar" og "lúðraljóð". Tann loynda styrkin Lívførið í føroyskari mentan við atliti til sjálvstýrismenningina í nýggjari tíð og til lagnuna hjá øðrum atlantstjóðum Tann ósjónliga styrkin. Dansur og kvøðing í miðøld og seinni gjørdust – saman við øðrum táttum í roykstovumentanini – støðið undir nútíðarpolitiskari menning Bíblian, sum Guðbrandur Þorláksson gav út í 1584, nevnd Guðbrandsbíblian P. Munch og Erik Scavenius, sum - meira enn aðrir danskir politikarar - skaptu danskan uttanríkispolitikk árini 1914-45 C M Y K 17 16