fríggjadagur 27. februar 1998síða 11

Nr. 39 — 27. FEBRUAR 1998 Eftirlønarskipanir i tråd få tíðindablaðið > Í vid dagsins samfelag - Félkaeftirlønin var stórt framstig í sínari tíð, men síðani eru fortreytirnar broyttar. Rákið talar fyri persónligum avtalum, hel um, og hartil kemur, at eftirlónarskipaninar eru óh turunum og sostatt virka stabiliserandi uppá sam ÓLAVUR WAAG HOGNESEN Broytingar á tryggingarøk- inum førdi frå årsskiftinum vid sær, at Føroya Livs- trygging varð loyst frá Tryggingarsambandinum og fekk egna nevnd og egn- an stjóra. Tummas Eliasen eitur nýggi stjórin. Hann er 42 ár og útbúgvin innan politisk vísindi á universitetinum í Arhus; skal tað vera uppá fínt, so eitur tað cand. sci- ent. pol. Sjálvur er hann leirvíkingur, men í dag býr hann á Toftum saman við konuni Helenu og 20 ára gomlu dótrini Kirstin. Tá ið hann var liðugur við útbúgvingina við árslok í 1985 fór hann í starv á Al- mannastovuni sum fulltrúi í gott ár. Í mars 1987 tók hann við starvinum sum fíggjarstjóri á Tryggingar- sambandinum Føroyar og Føroya Livstrygging. Síð- ani 1995 hevur hann eisini havt dagligu åbyrgdina av rakstrinum å livstrygging- ini. Fyri ein tryggingarstjóra er cand. scient. pol.-útbúgv- ingin ikki tann býttasta at hava, tí hon lærir teg m.a. at lesa av, hvørji áhugamál, ið ymiskir samfelagsbólkar hava, hverjar fortreytir teir hava fyri at røkja síni á- hugamál, og hvussu hesar fortreytir broytast við sam- felagsgongdini; tá ið talað verður um fortreytir, so verður m.a. hugsað um, hverja stóðu teir hava í sam- felagnum og hvussu væl ella illa teir eru fyri við ym- iskum ressursum sum t.d. leiðslu og fyriskipan, peng- um o.s.frv. Broyttar fortreytir Og Tummas Eliasen vísir á, at samfelagsbroytingarnar tey seinastu 10-15 árini hava havt við sær avgerandi broytingar á hansara virkis- oki, kanska serliga tá ið tað kemur til eftirlønarspurn- ingin. Aðrenn fólkapensiónin ella fólkaeftirlønin kom í gildi í Føroyum í 1959, so Var spurningurin um eftir- løn roknad sum ein privat søk. Við foikaeftirlønini broyttist hesin hugburður til tað, sum hevði verið vanligt í skandinavisku løndunum í áravís: Eftirlønin var ikki longur ein privatur spurn- ingur, men eitt knæsett pol- itiskt prinsipp, galdandi eins fyri øll og fíggjað yvir al- mennu fíggjarlógina. Síðani er so mangt broytt í okkara samfelag, soleiðis at eisini fortreytirnar i spurninginum um eftirløn eru broyttar. Tí kemur tað ikki av ongum, at rembingar hava verið á eftirlønarøki- num í ngkur ár og meira nú enn nakrantíð. Hesar rembingar síggjast fyri ein part á tryggingar- og uppsparingarmarknaði- num, eftirsum tað eru alt fleiri, ið tekna privatar skip- anir at hava aftrat almennu eftirlønini. Og fyri ein part síggjast hesar rembingar í hesum, at eftirlónarspurn- ingurin er vorðin alt meiri sjónligur á politisku dag- skránni síðstu árini. Javn- aðarflokkurin hevur gjørt >samhaldsfasta< til eitt hjartamál, meðan Fólka- flokkurin hevur havt upp- skot frammi um eina fólka- trygging; og herfyri segði landsstýrismaðurin í al- mannamálum, Kristian skipast framyvir. LE de re | Føroya Livstrygging Føroya Lívstrygging er sett stovn sum »almennur sjålvsognarstovnur« vid løgtingslég frå 1966. Í lógini var ásett, at nevndin fyri Tryggingarsambandið Føroyar, ið er pol- itiskt vald, eisini er nevnd fyri Lívstrygging Føroya, somuleiðis skuldi stjórin fyri trygg- ingarsambandinum vera stjóri fyri lívstrygg- ingina. Broytingarnar á tryggingarøkinum hava nú ført við sær, at Føroya Lívstrygging er vorðin ein sjålvsstødugur stovnur við egnari neynd og egnum stjóra. |. januar var nevndin vald; í henni sita Håkun Nicla- sen, formaður, Finn Danberg, Poul Hansen. Eydbjørg Kass og Sunnuva Sørensen. Innan 1. januar 1999 skal ein prinsipiel avgerð takast um, hvussu Føroya Lívstryyging skal Magnussen, at tey, sum hava eina eftirlønarskipan, skulu ikki rokna við at fáa eina almenna eftirløn. Við hesum úttalilsi gjørdi landsstýrismaðurin rættiliga hol í sjógvin; hann segði snøgt sagt, at tað, sum í skjótt 40 ár hevur verið roknað sum eitt sjálvsagt rættarkrav, als ikki verður nøkur sjålvfylgja í fram- tíðini. Grundgevingin hjá landsstýrismanninum var, at tað almenna íkki framyvir fer at hava ráð til at fíggja eina nøktandi eftirløn til øll, og játtanin tiskil má brúkast til tey, sum eru ringast fyri, tá ið tey kom í eftirlønar- aldur. Hver so tann almenna eft- irlønarskipanin verður í framtíðini, so er Tummas Eliasen grundleggjandi samdur við landsstýris- mannin í hesum, at tað al- menna ikki framyvir verður ført fyri at figgja eina nøkt- andi eftirløn fyri allar sam- felagsborgarar. - Hóast almenna fólkaeft- irlønin í rúma tíð enn verður tað berandi hjá mongum, so verður tað alt meiri vanlig uppfatan, at soleiðis verður tað íkki, tá ið vit hyggja longur fram. Folkaeftirlønin tá og nú Tummas Eliasen vísir á, at folkaeftirlønin í dag er lut- falsliga nógv minni enn hon var í síni tíð. - Félkaeftirlønin var eitt ovurstært framstig í síni tíð. Tað mest vanliga í sekstiár- unum í Føroyum var, at maðurin hevði lønt arbeiði, meðan konan var heima. Tá ið tey komu í eftirlønarald- ur, so komu tvær líkinda eftirlønir í staðin fyri ta einu lønina. Í hesum viðfangi er vert at geva gætur, at sjálvt um lønarlagid i Føroyum var munandi lægri enn i Danmark, so var eftirlønar- upphæddin tann sama í báð- um løndunum. Stjórin á Føroya Livs- trygging vísir á, at millum tey, sum vóru á arbeiðs- marknaðinum í seks- og sjeytiárunum, var tað van- ligt at spara upp, hóast tey kundu síggja fram til eina almenna eftirløn, - tey vóru so at siga børn av teirri gomlu tíðini. ýðrvísi við teimum, sum hava verið í vinnuførum aldri í átta- og nitiårunum, - millum teirra hevur ikki verið siðvenja at spara upp. Hetta hevði eis- int samband við høga kostn- adarstødid, ikki minst á hús- amarknaðinum, í åttatiåru- num, og ógvusligu niður- gongdini í nítíárunum. - Fyri tey verður tað at lara uppá eftirløn eitt stórt dur enn standard-veiting- eftar av búskaparkonjunk- felagsbúskapin afturstig, hjá summum kanska ein katastrofa, sigur Tummas Eliasen. Samfelagið er i dag nógv meiri sundurgreinað, soleið- is at skilja, at vit í dag hava nógv fleiri ymiskar samfel- ags- og vinnubólkar, sum eru heilt ymiskt fyri. Hend- an sundurgreining og so tað at fólk kenna seg minni bundin av siðvenju enn áður hevur, so eisini havt við sær eina hugburðsbroyting, har tann einstaki ikki longur er ein av fleiri, men heldur er einstaklingur við sínum tórvi og sínum persónliga livsstili. Avtala eftir tørvi - Ein privat eftirlønarskipan hóskar tí betur til eitt slíkt sundurgreinað samfelag. Har almenna eftirlønin er ein standard-veiting, stórt sæð uttan mun til tína per- sónligu umstødur, so kanst tú við eini privatari eftirløn- arskipan avtala teg til eina eftirløn, ið passar júst tín lørv, sigur tryggingarstjórin. Tað, sum sipað verður til, er, at tú kanst avtala teg til, hvussu stór eftirlønin (og harvið inngjaldið) skal vera, og tú kanst avtalað, at ein partur av inngjaldinum skal fara til eitt ella fleiri slóg av tryggingum, t.d. við 6- arbeidsføri ella deyð. I høvudsheitum eru trígg- ir inngangir til eina eftir- lønarskipan. Ein er hesin, at tú persónliga vendir teg til tryggingina og gert eina av- talu; ein annar er, at tú ert í starvi hjá einari fyritøku, sum í forhond hevur gjørt eina trygging fyri sínar meðarbeiðarar sum part av setanarsømdunum, ein so- kallað virkiseftirlønarskip- an (eftirlønarsømdir verdur alt meiri roknad sum ein tydandi lidur hjå fyritøkum í kappingini um arbeiðs- megina); og tann tridi er, at tað fakfelagið, sum tú ert limur í, hevur gjørt eina eft- irlønarskipan fyri sínar lim- ir. Gongdin í Føroyum líkist henni, ið verið hevur t.d. í Danmark. Fram til fyrst í sjeytiårunum var eftirløn stórt sæð bara alment fíggjað, men við og við varð greitt, at alment fíggjað eft irløn var ikki framtíðin. Ser- liga fakfeløgini tóku hendan táttin upp, og í 1989 høvdu øll fakfeløg gjørt eina ar- beidsmarknadareftirløn fyri sínar limir; ætlandi verður inngjaldid átta prosent, tá ið tær endaliga eru komnar í fasta legu. Hendan gongdin, at fakfeløg gera eftirlønar skipanir fyri sínar limir, hevur eisini vundið uppá seg í Føroyum seinastu ári- Tummas Eliassen, stjóri á Føroya Lívstrygging: — Rákið talar fyri persónligum avtalum, eldur enn stardardveitingum ni; eins og í td. Danmark er at fáa í lag eina skipan sum eisini er nøktandi fyri tey, sum eru komin upp um tey 50 árini og sostatt hava lutfalsilga stutta tíð at spara upp til eftirlønarårini So mikið er greitt, at við teirri gongd, sum trygging- arstjórin vísir á, at so ber til at siga, at tess sterkari tú stendur á arbeiðsmarknaði- num, jú betur ert tú fyri til at gera tær eina góða eft- irlønaravtalu. Ella sagt øv- ugt: Tey, ið ikki hava verið so væl fyri á arbeiðsmarkn- aðinum, t.d. veri låglønt ella verið nógv arbeiðsleys, tey fara í høvudsheitum bert at hava almennu eftjrlønina á at líta. Spurningurin er so, um ikki hetta er ein óheppin gongd, ið fer at hava stórar Ojavnar við sær. Altíð eitt politiskt element - Tað kanst tú siga, men tað er trupult at síggja, at hendan gongd er undan- sleppandi ella kann vendast, tá ið hugsað verður um, at talið av eldri verður lutfals- liga stórri og krøvini til tað almenna alt stórri. Tí fer altíð at hanga ein politiskur partur uppivið eftirlønar- spurninginum, og tað er tað ordaskiftid, ið landsstyris- madurin hevur sett sjøtul å. Tummas Eliasen visir å, at eftirlønar- og tryggingar- skipanir hava eina uppspar- ingareffekt, hvørs tydningur ikki eigur at vera undirmett- ur í samfelagsbúskapinum. I 1986 javnvigadi roknskap- urin hjá Føroya Livstrygg- ing vid 196 mió. krónum: á 1997-roknskapinum er Javnvágin útvið 900 mió. kr Krøvini til trygga plasering av slíkum peningi eru sera stór, og einar 600 mió. kr eru plaseraðar uttanlands í virðisbróvum - Meðan fígging av eftir- lónin yvir almennu fíggjar lógina altíð fer at vera tengd at búskapargongdini, so koma longu nú árliga einar 60 mið. kr. til landið sum rentur frá okkara plasering- um, og tað uttan mun til, um tað gongur væl ella illa í føroyska búskapinum Iummas Eliasen minnir á at Føroyar eru eitt lítið sam felag, ið grundar sína tilveru á náttúrtilfeingi, og tí kann vera sera viðbrekið; privata eftirlønaruppsparingin hev- ur sostatt eina stabiliserandi åvirkan á føroyska búskap- in I praksis vil tad siga, at ommur og abbar Gheft av konjunkturunum kunnu fara út at ferðast ella hvat tey prioritera, sigur Tummas Eliasen Í hesum viðfangi vísir hann á, at í 1993, tá ið kreppan var uppá tað ógv- usligasta, tá var skarvað av viðbótini hjá pensiónistum millum 67 og 70 ár, sum t.d egndu ein stamp - Politikkarnir sóu seg noyddar at gera hetta, tí al- menna fíggjarlógin var so hart fyrispent. Hava fólk egnar eftirlønarskipanir, so eru tey ikki so heft av al- mennum veitingum, og har- til kemur, at tey standa meiri frítt í spurninginum um, nær tey fara av arbeiðsmarkn- aðinum og hvussu nógv tey vilja arbeiða eftir at tey hava gjørt av at fara uppá eftir- løn. I Danmark og hinum skandinavísku londunum hava eftirlønargrunnar fing- ið alt stórri tydning fyri i- løgumynstrid í samfelag- num, og serliga frá borgar- ligari síðu var stúrt fyri, at hesir grunnar fóru at fáa ov stórt vald. Í dag er hesin óttin burtur, tí eisini vinnu- lívið hevur sanna tann týdn- ing, ið grunnarnir hava - Lívstryggingin hevur fyrst og fremst skyldu mót- vegis tryggingartakarunum at umsita inngoldnu peng- arnar trygt, og tí verða teir fyri tað mesta plaseraðir í virdisbrøvum uttanlands Hinvegin kann tað sjálvsagt eisini vera skilagott at læna eim part út til kommunur. fyrtøkur og stovnar eins og vit hava gjørt árini framm anundan; og vit ætla okkum eisim at vera virkin i før oysku samfelagsmenningini i tann mun tað er rådiligt, sígur nýsetti tryggingar stjorin, sum i frítíðini er virkin í B68. ma. sum neyndarlimur, dámar væl at fara á flot og at fiska síl