týsdagur 31. mars 1998síða 23

so . East Nr. 61 — 31. MARS 1998 tidindabladid (1): næ H nn 23 ha Utbugvingar jålvstyrisløgin Veruligar og realist- iskar broytingar Ríkisrættarliga stóðan er ov álvarsamur spurningur at brúka sum politiskt rumbulsmál. Bara sjálvstýrislógin tryggjar okkum virðiligar og munagóðar broytingar í rík- isrættarligu viðurskiftunum Tað hevur í mong ár verið greitt, at tíðin er farin frá heimastýrislógini, at karm- arnir í henni eru sprongdir. Men gongdin seinastu árini við búskapar-, banka-, vinn- ulívs- og politiskari kreppu hevur við sjeytummaseymi staðfest, at tað er alneyðugt at gera munandi broytingar í ríkisrættarligu stóðu okk- ara — beinanvegin. Taka vit ikki sjálvi stig til hesar broytingar, er vandi fyri, at onnur gera tað fyri okkum — og tá er als ikki vist, at tað verða tær sum vit ynskja ella sum tæna føroyska samfelagnum best. Tí verða tað ikki fundamentalistiskar sambands- ella loysingar- kreftir, ið koma at loysa spurningin, men tey, sum taka málið í so stórum álv- ara, at tey vilja fara til verka beinanvegin. So at siga alt, sum kann yvirtakast sambært heim- astýrislógini, er yvirtikið. Harafturat eru målsøki, sum annars ikki kunnu yvir- takast, í veruleikanum heilt ella lutvíst yvirtikin, soleið- is sum vit t.d. síggja tað, tá Føroyar gera handils- ella fiskivinnusáttmálar = við onnur lond. Nýggj målsøki, sum als ikki vóru til, tá heimastýrislógin varð gjørd, eru komin — t.d. um- hvgrvismál. Á ødrum økj- um er gloppið ímillum før- oyska og danska sidvenju og mentan blivid alt størri — hetta ger seg m.a. gald- andi å rættarøkinum, har donsk rættarvenja kemur í støðugt stórri andsøgn til veruleikan í Føroyum. Al- heimsgerðin av búskapar- gongdini ger, at alsamt stórri tørvur verður á, at vit sjálvi hava neyðug stýrings- og eftirlitsamboð. Í avgerandi spurninginum um ES-limaskap ganga Før- oyar og Danmark hvør sína leið. Danmark er í fer við at gerast heimastýrisgki í ES, meðan Føroyar vilja verða uttanfyri. Politiska, búskap- arliga og mentunnarliga lív- ið í Danmark vendir sær alt meira frá norðurlendska øk- inum og móti ES. Hetta ger, at Danmark letur frá sær myndugleika á økjum, sum framvegis eru felagsmál. Soleiðis koma vit í tað stóðu, at reglur og lógir verða ásettar í Bruxelles, men av tí at talan er um felagsmál, eiga tær av rgtt- um eisini at galda í Føroy- um. Tí krevst ein nýggj skip- an. Stødan í fólkinum Ein stórur meiriluti í fólki- num hevur í tjóðskapar- spurninginum eina stóðu, sum samsvarar herni hjá Javnaðarflokkinum Tað er ein sannroynd, at um 80% av føroyska fólkinum vil at rikisrættarliga støda okkara verður broytt, so vit taka okkum meira sjálvstýri. Tað er ein minkandi minniluti, ið ynskir at varveita verð- andi skipan. Men tað er eis- ini ein sannroynd, at meira enn 75% av féroyingunum vilja ikki hava loysing frá Danmark í stundini. Út frá hesum veruleika mugu vit virka. Skulu framstig henda í bræði, er neyðugt at tey mongu, sum vilja broyting- ar, finna felags semjur og gera felags nidurstødur um, hvussu ríkisrættarliga stóð- an skal verða. Tað verður ikki ein einstakur flokkur, sum fær alt sítt framt í hes- um máli heldur. Tann størst møguligi meirilutin má semjast um eina leid, sum Løgtingid sidan staðfestir og sum verður tað grundar- lag føroyingar fara til sam- ráðingar við. Annars kann stødan gerast tann sama sum eftir krigslok, har før- oyingar fóru at samráðast við 4 ella ongum uppleggi. Men ikki minst er vandi fyri, at ein loysn, sum bert hevur ein pinkalítlan meiri- luta aftan fyri seg, kann føra til eitt óendaligt eljustríð aftaná — millum føroyingar. Javnaðarflokkurin stað- festi longu á landsfundi í 1981, at tað var neyðugt at fremja broytingar í ríkis- rættarligu stóðu okkara. Og tá flokkurin í 1990 skipaði samgongu, var eitt av málunum í sam- gonguskjalinum, at gerast skuldi ein sjálvstýrislóg. Avgjørt bleiv tó at gera eina * nýggja stýrisskipanarlóg, áðrenn farið varð undir sjálvstýrislógina. Við lands- stýrisskiftinum í 1994 datt arbeiðið við sjálvstýrislóg- ini fyribils niður fyri. Stjornmålanevnd Men tørvurin er har fram- vegis, og Javnadarflokkurin hevur í tveimum umførum lagt uppskot á ting um at seta eina stjørnmålanevnd — eina løgtingsnevnd, ið skal gera uppskot til nýtt lógar- verk um rikisrættarligu stóðu okkara. Við beráddum huga vóru uppskotini so- leiðis orðað, at tað var í sjålvum nevndarabeidinum, at itøkiliga innihaldið í nyggju skipanini skuldi greinast. Hetta fyri at geva øllum — pørtum/flokkum møguleika at fáa åvirkan. Hvørga ferðina eydnaðist at fáa undirtøku fyri upp- skotinum. Sambandsflokk- urin vil jú onki broyta. Fólka- og Sjálvstýrisflokk- urin vóru so tjóðraðir at Sambandsflokkinum, at teir ikki tordu at taka undir. Og Tjóðveldisflokkurin vísti til, at málið var avgreitt við fólkaatkvðuni í 1946 — fyri 52 árum síðani. Við hesum sýndu teir størstu vanvirð- ing mótvegis gllum okkum mongu, sum - av biolog- iskum orsakum — ikki kundu luttaka í teirri fólka- atkvøduni. T6 er framvegis neydugt at seta hesa parlamentarisku nevnd og tekur Javnaðar- flokkurin tískil uppskotið við aftur, tá nýggj sam- gonga skal gerast eftir valið. Sjálvstýrislógin Sjálvsagt hevur eisini Javn- aðarflokkurin sínar hugsan- ir um, hvussu ein komandi skipan skal verða. Og hes- um hugsanum fer flokkurin at virka fyri í nevndarar- beiðinum. Hgvuðssjónarmiðið hjá Javnaðarflokkinum er, at nýggja skipanin skal stað- festa, at Føroyar eru eitt sjålvstødugt land. Og at so longi vit eru i rikisfelags- skapi vid Danmark, er talan um ein rikisfelagsskap mill- um tvey sjålvstødug lond. Føroyar verða sostatt ikki ein partur av Danmark, men eitt sjálvstóðugt land, ið — til vit hava tikið aðra avgerð — er í ríkisfelagsskapi við Danmark. Tá ber heldur ikki til at hava nakað mark fyri, hvørji mál kunnu yvirtakast. Somuleiðis ber hetta í sær, at allar lógir verða løgtings- lógir, og sostatt verða ongar ríkislógir. Eisini lógir í fel- agsmálum skulu setast í gildi við somu mannagongd sum fyri aðrar lógir. Ikki minst av vaksandi al- heimsgerðingini — globali- seringini — verður neyðugt at gera reglur um føroyskan heimarætt. At tað ber til at siga hvør er føroyingur og hvør er ikki føroyingur. Bergur Dam Hesin tørvur kann ógvuliga skjótt gerast átroðkandi, um gongd kemur á oljuvinnu á føroyskum øki. Tað er sjálvsagt, at før- oyska fólkatingsumboðanin sum vit kenna hana, fer ikki at hóska til eina slíka skipan — ja, helst verður føroysk fólkatingsumboðan sum so ikki ynskilig. Annar neyðugur táttur í eini sjálvstýrislóg verður at áseta greiðar reglur um, hvussu Føroyar kunnu fara burturúr ríkisfelagsskapi- num, um vit ynskja tað. Íslendska leiðin Við eini sjálvstýrislóg eftir hesum leisti, kunnu vit mið- víst ganga framá í sjálv- bjargnisstrembanini. Vit ráða sjálvi fyri hvusu langt og hvussu skjótt vit vilja ganga. Og vit hava greiðar linjur til ytsta mark. Hetta minnir á mangan hátt um støðuna, sum Ísland var í eftir 1918, tá teir fingu teirra sjálvstýrislóg. Ikki minst er hetta ein leið, sum avgerandi meiri- lutin av føroyska fólkinum — og harvid eisini Løgtingi- num - kann kann verða nøgt vid. Ti er sjálvstýrislógin ein- asta gongda leiðin í fram- tíðar rikisrættarligu støðu okkara. Bergur P. Dam - Náttúruvis- indadeildini Í summar verður nýtt hold av studentum tíkið upp til Náttúruvísindadeildin á Fróðskaparsetrinum "Har ber til at taka 3—3'/, ára lidn- ar universitetsútbúgvingar. Tær nevnast undir einum BS-útbúgvingar, og eru upprunaliga skipaðar við fyrimynd í bretskum uni- versitetsútbúgvingum Skipanin Útbúgvingarnar eru í tveim- um liðum, har fyrstu 2 árini er ein náttúruvísindalig styðisútbúgving, og seinni |--1'/; ára parturin er yvir- bygningur til BS-útbúgving. Fakliga stóðið í útbúgvingu- num á Náttúruvísindadeild- ini er fult á hædd við til- svarandi útbúgvingar í út- londum, og tí ber eisini væl til at útbúgva seg víðari aðrastaðni eftir lokna út- búgving á Náttúruvísinda- deildini. Tvær meginlestrarlinjur eru: onnur stødd-/alisfrødi- lig (SA), hin liv-/evnafrødi- lig (LE). Upptøka er til LE i ólíka årstali og til SA í lika årstali. Sostatt er upptøka tii stødd-/alisfrødiligu linjuna i 1998, og ti eru bert um- røddir møguleikar i sam- band vid hana. Steðisútbú Stødd-/alisfrødiliga stødis- útbúgvingin er mestsum eins, uttan mun til hverja BS-útbúgving ein tekur. Tí er ein ikki fastlæstur í sínum vali av útbúgving frá fyrsta lestrardegi. Stóðisútbúgv- ingin gevur eitt sterkt fak- ligt grundarlag í støddfrødi, alisfrødi, teldufrødi og í grundtekniskum greinum, sum BS-útbúgvingarnar byggja víðari á. Inngangsstødid er stødd- frødiligt studentsprógv ella HT, við stødd-, alis- og evnafrødi å åvikavist A-, B- og C-stigi. Eftir meting kunnu aðrar útbúgvingar við javnsettum kunnleikastødi verða góðkendar sum grundarlag fyri upptøku. Stødd-/alisfrødiliga stødis- útbúgvingin er grundarlag undir fýra ymiskum BS-út- búgvingum. Teldufrødi og alis-/jardalisfrødi taka 1 ár oman á stóðisútbúgvingina, meðan verkfrødingautbigv- ingarnar í ravmagns- og kol- vetnisverkfrødi (»oljuverk- frødi«) iaka 1'/> år aftrat stødisåtbigvingini. BS-út- búgvingarnar enda vid eini verkætlan, id er normerad til 2-4 mánaða arbeiði (heft av útbúgving). Verkætlanir verda vanliga gjørdar i sam- starvið við stovnar og vinnulív i Føroyum. Kolvetnisverkfrødi - nyggj BS-útbúgving BS-útbúgvingin í kolvetn- isverkfrødi tekur tilsamans 3'h ár, og verður bygd a ta útbúgvingarskipan, ið frammanundan er á Náttúru- vísindadei i. Te ini oman á stødis útbúgving ina innihalda k evni sum olp Hardfr et eftir olju, måtingar í bori holum og nakað um olju- og gassframleiðslu. Eitt sindur boring er eistni um samielags DE buskaparvidurskifti Enca0 verdur vid eini verkætlan, ið tekur út við.4 mánaðir Nógv av undirvisingini fer at fara fram í samstarvi við hægri lærustovnar útlondum, eitt nú Høgsko- len í Stavanger, sum Fróð- skaparsetur Føroya undir- skrivadi samstarvsavtalu vid 26. februar 1997 Frålandavinnan Nógv bendir á, at ein olju- vinna fer at taka seg upp vid Føroyar. Hetta er ein vinna, ið tørvar fakliga vitan av at kalla øllum slag. Ein bori- pallur er i åvisan eitt heilt samfelag fyri seg, ið er bundið at tøknifrødi í breið- um týdningi. Brúk er fyri nógvum útbúgvingum, ið vit kenna væl frammanund- an — eitt nú ravmagnsverk- frødingum og teldufrøding- um. Oljuvinnan hevur eisini brúk fyri fólki vid útbúgv- ingum, ið enn ikki eru so vanligar millum føroyinga Bæði í vinnuni og í fyristt- ingini í sambandi við hana er stórur tørvur á jarðfrað- ingum, jardalisfrødingum og verkfrødingum av ym- iskum slag. I modulskipan- ini á Náttúruvísindadeildini ber til at laga útbúgvingar- nar til broytingar í samfelag- num, og tí er nýggja verk- freðingaútbúgvingin — BS í kolvetnisverkfrødi — løgð til rættis vid atliti til oljuidn- aðin. Stakskeið Útbúgvingarnar eru bygdar upp í modulum, og tí ber til at melda seg til og taka prógv í einstøkum modul- um á útbúgvingum, sum eru ígongd. Hetta er í summum fórum eisini ein eftirútbúgv- ingarmøguleiki hjá fólki, ið hava verið burtur frá einun: faki í eina tíð. Meiri útgreinaðir upplýsing- ar um fakligu samanseting- ina av útbúgvingunum fáast við at venda sær til Náttúru- vísindadeildina í Nóatúni, 100 Tórshavn. Eisini ber til at fáa nærri upplýsingar á heimasíðuni, sum hevur adressuna . Í samband við upptøkuna í summar bjóðar Náttúruvís- indadeildin áhugaðum inn á gólvið at hoyra meir um, hvat fer fram á staðnum, og annars at kunna seg við um- støðurnar. Møguleiki verður eisini at tosa við studentar, ið lesa har í løtuni. >Opið hús< verður mánadagin tann 30/3 klokk an 16.00