hósdagur 14. mai 1998síða 22

22 tíðindablaðið Nr. 89 — 14. MAI 1998 Heingið nú heimastýrisornatið við tær »himmalsku« grindir! Røda hildin á 1. mai dags-haldinum í Runavík, sum arbeiðarafelagið Hæddin skipaði fyri Tórbjórn Jacobsen 2. valdagur er í dag og kemur hetta helst at ávirka alla talu og alt túnatos um alt landið, á hesum stríðsdegi arbeiðaranna. Eftir at hava livad í politiskum, vinnuligum og harvið búskaparligum vaakum síðani kolonialistarnir gjørdu statskvett 6. oktober 1992, gjørdi føroyska fólkið bart í gjár og valdi sær Tjóðveldisflokkin, einasta full veldisflokkin, til vegvísara inn í eina nýggja tíð — inn í hina 21. eld Aðrenn farið verður víðari við dags aktuellum vidurskiftum, leita vit aftur í søg- una eftir upprunanum og orsøkini til at vit standa her í dag, á degi verkamanna |. mai Hundrað ár eftir fronsku kollveltingina g fyri umleið hundrað árum síðani varð vort af rY vgjørt, at I. mai frameftir skuldi hátíðar verkamanna, og á hesum erkamannarørslan um allan síni sjónarmið við krav g rødum K 7 € millumtjóða arbeiðararáðstevnun! vanliga nevnd onnur Internationala — sum varð sett í fronsku hevuðsborgini París 1889 vórðu krøvini um munabetri sosiala trygd og um lógásettan 8 tíma arbeiðsdag ngin av stríðsdegnum varð av hest sátt og hesum sett fram, og ásett beinleiðis avleið nyggja rák! FER Tað var so nógv farið fram undan hesum Bylungarfúsir fraklending 1789 undir herr Egalné et fraternité< føroyskad til >frælsi g brødralag«. Idnaðar kollveltingin tók seg fram seinast í 18. øld og fyrst í rar gjørdu upp reistur í unum: >Liberté jav naður 19. øld, og úr hennara kjalarvørri reis ein nýggjur mannabólkur hetta var arbeiðarastættin arbet k k rør søkum tóku íbúgvarnir í høvudsborg Fraklands ræði á bynum, og stovnsettu eima arbeidarakommunu í hinum kringsetta París. Henni var bara lív lagað í skamma stund, síðani varð hon týnd í eini bl6dugari massakru, 10 var fyrirskipað av stjórn arherliðunum úr Verseilles, væl stuðlað av týska herinum, sum tá stóð inni í Frak-landi At arbeiðarastættin vísti sína styrki og sitt vistvitandi í hetta stutta tidarhvarvid, varð nóg mikið til at seta hvøkk i valds- harrarnar í Europa, soleiðis at hetta gjørdist týðandi íkast til byrjanina av 1. heimsbar- daga. Eftir at Parisarkommunan var fallin, yrkti ein av limum hennara hin vælkenda stríðssangin: »Kom kúgaðu kring allan heimin, øll niðurboygd av sorg og neyð. Nú kyknar eldurin úr eimi, nú verður stríð um lív og deyð< — ella Internationala, sum hann vanliga verður róptur. Arið eftir lið- aðist altjóða arbeiðararáðstevnan sundur og varð ikki uppafturtikin fyrr enn í 1889. Síðani varð hildið fram til fyrri heims- bardagi steðgaði øllum, og tå var eisini so nógvur politikkur gingin í rådstevnuna, at hon íkki framhaldandi kundi virka sum savnandi depil fyri allar fæloysingar í øllum londum. Síðani tá hevur arbeiðarargrslan verið fyri tapum og sigrum. Verið nýtt og misnýtt í persónligari politiskari tráðan eftir stjórnar- valdi. Verið skálkaskjól hjá einaræðisharr- um og ormetin av pamparum, sum skaldið so beinrakið kvødur um í sanginum: Men lágir menn trívast ikki í skugganum av føgrum eikitrøum Ikki fyrr enn lyngur og kjarr grør um feldu bularnar trína teir fram drekka skål við maktini Søguliga fakfelagsgongdin í Føroyum tók sína byrjan í hinum nýggja fiskivinnusam- felagnum. Føroya Skipara- & Navigatør- felag var stovnsett i 1892. Fiskimanna- felagið i 1911. Fylking á tveroyri i 1915 og arbeiðarafelagið Hæddin varð sett á stovn í 1938, ein deild av Kletti ta fyrstu tíðina. Síðani varð skilnaður og felagið fekk sítt núverandi navn á eykaaðalfundi í 1959. Í skugganum hjá teimum, sum eru á mín- um aldri, standa myndirnar sterkar frá | maí dags-haldunum á Valginum og reyðu |. maí dags-haldunum, sum Oyggjaframi marx-leninistar skipaðu fyri í høvudsborg Føroya í sjeytiárunum, og vit minnast eisini hernaðarparadurnar í Moskva, Peking og í Havanna. Hetta var tíðin, tá hin melan- kolska myndin av Che Guevara gav frælsa og stridsfusa ungdóminum styrki til at við- gera og broyta partar av steinrunna borgar hga samfelagnum Fyri mánaða síðani var eg so heppin at vitja á grøvini hjá hesum Osjålvsøkna argen- tinaranum í kubanska býnum Santa Clara Få fór ein flógvur gjøstur igjøgnum mergin á einum gomlum ungdóms-uppreistrar- manni. Samdur ella ósamdur politiskt, so var hann strategurin í stríðnum ímót yankic-imperralismuni og fundamentið hann tók stødt í, var altíð hin verkari part um. Kendi rithøvundurin m Greene tók soleiðis I hevja seg úr høll åhoyraranna, og teir vóru ræddir fyri, at maðurin teir hataðu, skuldi verða elskaður av øllum heiminum. Hendan ræðslan var medvirkandi til, at hann seinni gjørdist ein legenda, og riflukúlur megna ikki at drepa eitt politiskt halgimenni« Hetta var ein onnur tíð og fyritreytirnar vóru heilt aðrar enn okkara. Uttan at verða so víðgongdur politiskt í samfelagsspurn- inginum, so er tað ein sannroynd, at tjóð- skaparkenslan kanska var høvudsdrivmegin í bardaga teirra ungu manna. Í gjár fekk politiska tjóðskaparrgrslan í Føroyum eina renesansu og vit hava nú ein einastandandi møguleika at gera enda á donsku im- perialismuni her á landi. Við atgongumerk- inum í hondini eiga teir tríggir sjálvstýris- flokkarnir nú at vísa veljarunum, at hetta var ikki bara valeitur teir grýttu oman yvir tykkum uppundir valið. Javnaðarfloksins lutur í hesum kampi verður lítil, nú tingmanningin er saman- sjóðað av breydsosialistum og marxistum í uttasta borði. Avdúkingarnar um, at sjálv- stýrislógin ikki var annað enn bluffnummar fyri at tekkjast veljarunum, gera ikki stød- una betri. Urslitid av valinum man merkja, at fólkið vil avgerandi broytingar í ríkisrættarligu vidurskiftunum. Yvirtøkur av donskum funktiónum undir heimastýrisskipanin verða ikki nóg mikið til at fylla hetta polit- iska vaakum aftur. Grønlendski LA-politik- arin Arqaluk Lynge segði einaferð um yvir- tøkur, at tær vóru at sammeta vid: »En revolution på listesko< — »ein kollvelting í snikjaraskom«. Tú kanst gerast so politiskt sjúkur undir einum valstríði, at tå fert at droyma um politikk. Eina nåttina droymdi eg um yvirtøkupolitikkin seinastu fjórð- ingsøldina soleiðis: I djøragørdum aðra- staðni hava teir smáar bleikar mýs í lok- aðum karrusellum. Músin stendur av stabilitetsorsøkum altíð á botni, og hvørja ferð hon roynir eitt stig, førkar karrusellin seg so mikið, at músin aftur stendur á botni. Teir, ið eiga karrusellina og tey viljandi hava stóran stuttleika av at fóðra hesar ólukku mýsnar so frægt, at tær kunnu und- irhalda víðari og so frægt, at tær ikki bróta sær veg út úr karrusellini, at liva tað lívið, sum ætlað var. Stundin man nú vera komin har til, at vit knúsa hesa karrusellina í stumpar og stykkir, og taka fulla ábyrgd av okkum sjálvum. Martin Luther King hevði ein annan dreym, sum øll munnu kenna. Øll vanlig menniskju hava væl saktans ein dreym um framtíðarsamfelagið, og mítt boð er, at Føroyar skjótast gjørligt gerast ein suve- renur statur. Á búskaparliga og vinnupolit- iska økinum ræður treytaleysur marknaðar- búskapur, sum við sínum kappingar- momenti, er einasti búskapur. ið kann halda vesturlendsku vælferðini, sum er kend á okkara leiðum. uppi. Í sama viðfangi skal sigast, at netta ikki er tað sama sum karráð kapitalisma, har ið fá eiga ov nógv og tey flestu einki eiga. Ein sosialur búskapar- politikkur skal eftir hesum tryggja, at øll kunnu liva eitt sømiligt liv, t.v.s. at vit skulu hava eina sømiliga sostala umfordeiling av samfelagsins virðum. Privata vinnan, tað kunnu jú eisini vera arbeidarafeløg, sum eiga hana ella ein part av henni. í frælsari kapping, er einasta kenda lokom: er nóg stórt til at bera vælferðina. Utróðrar enn. fisk K sjómenn. hands vitur "ab politikarum, at teir kvaklast við og skilja, at neyðsemjuloysnir og hugsjónir ikki eru eitt og tað sama. Gævi at heimastýris- politikararnir nú hongdu sítt ornat — sítt messuskrúð — við tær >himmalsku< grindir, einaferð fyri allar. Vónandi er nývaldi lútur- in á løgtingi so ramur, hugsjónarliga, at gongd fæst aftur í praktisku tjóðskapar- prosessina, soleiðis at vit ikki skulu siga um endur- & nývaldu politikararnar sum islendski troubadururin Bubbi Mortens »Teir sem enga hugsjón hafa halda kannska að, hamingjan sé folgin í að hreyfast ekki úr stað<. — Sagt við ødrum orðum, at hann ið ongar hugsjónir hevur, dragnar so smátt um smátt úr fylginum hadantil hann hvørv- ur í havsbrúnni og sekkur í kav. Gera teir av måttloysis orsøkum einki, mega vit fylgja bodunum hjá Mikis Theo- dorakis, ið var frælsisstríðsmaður undir hernaðarjuntuni hjá Papadopulos: Smíðið eina sterka patriotiska eind, Samskipið ein intensan bardaga fyri frælsinum, tað finnst eingin annar vegur enn hin náðileysi bardagin, haðartil tú hevur sigrað endaliga. Og latið okkum ongantíð gloyma at frælsi fæst ikki tað má vinnast. Nú havi eg altíð havt stóra virðing fyri tí arbeiðandi fólkinum, í tí ásannan, at var hesin stættur ikki, var hungur og hall innan- borða Hóast tað helt eg við Karlu, tá ið hon heitti á meg um at siga nøkur orð á hesum degi, at tað var ikki vist, at arbeidarin var áhugaður í at hoyra hugsanirnar frá einum, ið pr. definition var kapitalistur, á heum teirra einasta degi í árinum. Dags dato fyri 11 árum síðanii flutti eg fram rødu undir arbeiðsmannafelagshúsinum og helt heimin tá vera at samanbera við eina hondgranat, sum kundi spreingjast nær tað skuldi vera. Berlinmúrurin stóð framvegis so fattur og symboliseraði hitt kalda kríggið. Vápna- dubbingin koyrdi framvegis í ovaragervi og tikið var tá til yrkjaran Jóannes Nielsen: »Sum ein rotin vidarbulur stendur heimurin og ridar«. Nógv er broytt síðani tá. Men ein trupul- leiki sum ikki er batnaður, er skilnaðurin millum hin ríka og hin fátæka heimin. Okk- ara akkumulerandi vælferð stendur í gref- ligari andsøgn til vaksandi svongdina i triðja og fjórða heiminum, fjarleikin millum ríka og fátæka heimin økist og kann gerast ein onnur hondgranat, sum spreingir heim- in, um ikki itøkilig stig verða tíkin fyri at basa hesum problematikki. Norðmaðurin Nordahl Grieg, sum í Osjålvsøkni gekk inn í deyðan fyri at bjarga heiminum undan ringastu devlunum í hesari øldini, nasistunum, helt um heimsins svongd soleiðis: Edelt er mennesket jorden er rík Finnes her nød og sult sky ldes det svik Knus det! I livets navn skall urett falle Solskin så 1 y g brød og ånd v all sty al MK .