týsdagur 19. mai 1998síða 22

— 22 tíðindablaðið Nr. 92 — 19. MAI 1998 Oll tey, sum stríðast fyrr mannarættindum, harmast um brotini, ið verða framd i hesum rættindum og ndum hava stora ábyrgd ok eru teir, ið skulu for i hesum brot um og draga tey tl svars sam standa fyr teimum Mea hetta er eitt stríð, ið ongantíð endar. Meðan mál verða tikin upp og sakarmál reis. í einum stað, taka onn ur bro upp aðrastaðni ur tað stóran týdning t framstigini, ikki num einstøku mål- unum, men eisini ts ríðnum t faa nyndugleikar at »inda seg til hesar skyldur erða 50 ár liðin. síð Kl Og IYS dalfundi í S Yvirlýs er el að størsta stigið á leiðini mót S* z As ne € e h Su Amnesty e 1 mí set < € g ). OKK i Ss SKÁ CIL Iran eggs erða g ið 3 narnar í henni alda Okkara YNITnar í halda fast við, at limaskap- urin i ST krevur, at åseting- arnar i yvirlýsingini verða hildnar út í æsir Fyri at skilja tydningin sum yvirlysingin hevur, er neyðugt at leita aftur í søg- una at vita, hvussu hetta skjalið varð til. Meðan tað ikki ber til at siga, at þúst tá ella tá byrjaði stríðið fyri mannarættindum í okkara eld, so var samtyktin í ST ein avgerandi varði fyri mannatign í viðurskiftunum millum lond og innanhýsis teimum einstøku londu- num. Yvirlysingin var eitt svar til teir ræðuleikar, heimurin hevði sæð árini frammanundan, hendingar, sum høvdu skakað sam- vitskuna hjá allari manna- ættini. Dómstólar høvdu verið settir í Nurnberg og Tokyo at viðgera krígs- brotsverk. Tíðindi og mynd- ir bórust um allan heim við prógvum um tann ófatiliga harð skapin. Dómarar, her- yvirmenn, ráðharrar, eina- ferð so sterkir, at eingin kundi røra teir, komu fyri rættin sum krúpandi menn Nýggj hugtak máttu gerast fyri at rúma ræðuleikunum Hópdráp, folramord, krigs- brotsverk, brotsverk mæti mannaættini, endaloysn, holocaust. Í einum formæli og 30 stuttum greinum lýsir skjalið >somu og ómissi.igu rættindim hjá hverjum lími mannaættarinaar< Hesi rættindi liggja í tí íborna virðinum, hvert einstakt menniskja hevur, og tey kunnu ikki verða tíkin burt- ur við lóggávu ella stjórn- arboðum. Í ljómandi orðum lýsir ST mánnarættindini »sum felags mið fyri øll fólk og allar tjóðir við ti endamáli, at hver einstakur og hver samfelagsstovnur við hesi yvirlýsing í huga skal stremba fyri vid trålæru og uppaling at fremja virð- "ng fyri hesum rættindum søg frælsismálum og við Andre W Ladly framsøknum atgerdum inn- anlands og millumlanda at tryggja, at tey verða vid- urkend og hildin allastaðni á munagóðan hátt, bæði í fólkinum í limalondunum og í fólkinum í teimum londum, sum eru innan løg- dómi teirra« Soleiðis gjørdist yvirlýs- ingin partur av felags heimsmentanini og varð staðfest av ríkisstjórnum og heimsfelagsskapinum. Orð- ið »skal« leggur eina skyldu á hvønn einstakan og á allar partar av samfelagnum. Í 1948 vágaði eingin stjórn at atkvøda ímóti eini yvirlýs- ing, sum varð hildin at vera ein grundleggjandi partur av sjálvum ST-skjalinum Tó vóru 7 lond, ið ikki skrivaðu undir: Sovjettsam- veldið sínum sameindu, Saudi Arabia og Suðurafr- ika. Tey lond, sum ikki at- kveddu fyri, brúktu nógv orð til at greiða frá grundum sínum ikki at taka undir, grundir, sum hendingarnar síðani hava gjørt til einkis. Yvirlýsingin var úrslitið av 18 mánaða longum ar- beiði í nevndini fyri ma1n- arættindum. Nevndin hevði fingið arbeiðssetning sín aftan á umrødur í øllum pørtum av Sameindu Tjóð- unum og í teimum flestu stjórnunum í limalondu- num. Men hetta kjak hoyrd- ist so at siga ikki uttan fyri veggirnar hjá teimum, ið ráddu tá, seinast í 40-unum. Sjálvandi strongdu øll sam- feløgini á at byggja uppaftur tann krigsherjada heim:n, og tad er einki at ivast i, at vreiðin um krigg; og kúgan var so stór, at uppskotini hjá nevndini høvdu fingið und- irtóku bæði í býum og fá- tækum bygdm allastaðni. At yvirlýsingin ikki varð løgd fram til alment orðaskifti var eingin góð byrjan, skuldi tað eydnast at fáa all- an heimin at broyta hugsan og virða mannarættindini í verki. Tað tykist at hava ver- ið so, at stómirnar, serliga njálandastýrini, kappaðust í ST um at stuðla yvirlýsing- ina, samstundis sum tær vónaðu at fáa frið fyri tí Kanlisa fólkinum á jarðar- teigum og í verksmiðjum, a sum tey næstu tíggju- árini skuldu líða undir brot- um á hesa somu yvirlýsing Heimsbardagin og fas- isman vóru tær søguligu fyritreytirnar, men yvirlýs ingin var samstundis ein av bjóðing móti hjálandaveld- um og ðrum ódemokrat- iskum stýrisskipanum. For- mælið greiðir frá teimum hugsjónum, ið seta manna- rættindini beint inn í hjartað å øllum samfelagslívi. Virð- ingin fyri hesum rættindum verður lýst sum »stødid undir frælsi, rættvíst og friði<. Tey >fýra frælsini< hjá Roosevelt (frælsid at siga sína hugsan, trúarfrælsið, frælsið frá ótta og neyð) vórðu søgd at vera >menn- iskjunnar hægsta mid og mål«. Sjénarmidid í for- mælinum, at harðræði heima hjá sær sjálvum og harðræði úti í heiminum eru samantvinnað, varð gjølliga grundgivið. Sum 20. gld er liðin, hava vit sæð dómi um hetta mynstrið mangastaðni, sum nýliga í Argentina, Iraq, Suðurafrika, Jugoslavia, ið var, og Kongo. Formælið ger greitt, at mannarættind- ini mugu verjast við lógum, um folk ikki skal verða noytt til >sum evstu ráð at taka ul uppreistur móti harðræði og kúgan<. Hetta tekur av sonnum skorðarnar undan øllum harðrendum einaræðisstýri. Í greiðum orðum tilskilar yvirlysingin, at øll menn- iskju hava >rætt til samfel- ags- og aljjóða skipan, har tey rættindi og frælsi, ið nevnd eru í hesi yvirlysing. kunnu verða framd út í æs- 50 ár við yvirlýsingum um mannaræ ttindi Eftir ir<. Sostatt áleggur yvirlýs- ingin teimum ymisku sam- feløgunum at fremja tiltøk í politikki, í rættarviður- skiftum, í skåling og ment- an, bæði í egnum landi og landanna millum, sum kunnu tryggja hesar áset- ingar >úti í æsir«. Hetta vóru ógvuliga umfatandi mál at seta sær, og tað var eitt veruligt ískoyti til ST- såttm ilan sjálvan. Nå skuldi tað nú standa sína roynd. Yvirlýsingin hev Oi við sær eina fjøld av åtøkum, sum skuldu tryggja mannarættindini i verri. Á alheimsstødi hava ejr ym- isk ST-stovnarnir ment seg síðani 1948. Aftur at teim- um ymisku kunngerðunum og ødrum felags fyriskip- anum um mannarættindi (t. d. minstukrøv til løgreglu og fongsling) er nú eitt samanhangandi sams:arv skipað og góðkent av flestu stjórnum. Hetta umfatar teir tveir høvudssåttmålarnar um mannarættindi og fleiri samtyktir, so sum samtyktm móti píning. Arbeiðið við skipanum og reglugerðum mennist. Stovnsetingin av embætinum sum hákomm- isserur fyri marnarættindi og royndin at skipa ein zl- heims dómstól í revsimál- um eru týðandi dem: Men yvirlýsingin fekk eisini tydning, tí hon við- urkendi hugtakið um mann- asømd, tað sum nú kallast »tey figgjarligu, sosialu og mentunarligu rættindini«. Hetta vóru rættindi, sum Sovjettsamveldid og tess sameindu løgdu serligan dent á 1 orðaskiftinum. Men Roosevelt heyði longu tå talið fyri, at stjórnirnar høvdu skyldu at verja sínar borgarar móti fåtækradømi (frælsi frá neyð) Harumframt var tað við- urkent, at ídnaðarmenning- in, við orðunum hjá Henri I auger, tá ið hann setti neyndina tyrl mannarætt- indum i 1946, »hevur skap- að figgjarligar skipanir, ið leggja ótolandi byrðar á annars fræls fólk<. At enda fekk hugsanin um at fáa fíggjarlig, sosial og mem unarlig rættindi við í yvir- lýsingina breiða undirtøku. Hetta var at geva teimum almennu mannarættindum eina nýggja dimensjón. Tey ymisku rættindini eru týð- iliga samanbundin, tí tey koma øll frá sama hugtak- inum um javnrætt. Mann- sømilig kor kunnu .kki vera har, ið >ótolandi byrðar< liggja á fólki. Hesi rættindini til vælferð og arbeiði (herundir somu lén fyri sama arbeiði), til fritid, tryggar livsumstødur, skúlagongd og mentan hanga saman sum ein skip- an í fleiri liðum, ið tað ligg- ur á stjórnunum og ST at tryggja. Hetta var fyrsta stigið í tí seinna ordaskift- inum um býti av ábyrgd millum tey ríku og tey fá- tæku londunum. So sum málið um norður/suður-við- urskiftini vísir, stendur hetta orðaskiftið við. Tær avgerandi ásetingar- nar í yvirlýsingini staðfestu fyri fyrstu ferð í einum heimsumfatandi skjali rætt- indini hjá einstaklingum og bólkum mótvegis stjórnar- valdinum. Men tað setti eis- ini upp skyldurnar hjá borg- arunum mótvegis lógligum myndugleika, herundir virðingin fyri rættindum hjá ødrum. Yvirlysingin rokn- aði við, at stjórnir (og borg- arar) fóru at gera eftir áset- ingunum Men hvussu kundi ST ella ein einstak- lingur vita, um ein stjórn virdi hesar åsetingar >út í æsir<? Í yvirlýsingini var eingin eftirlitsskipan, og hó- ast avgjørdar orðingar eru í henni, so lá tað til seinni samtyktir og sáttmálar og til stovnarnar undir ST at taka avgerðir um hendan spurn- mg. Tað hevdi við sær, at í øllum førum nakrar stjórnir mettu yvirlysingina at vera bara vegleidandi. Hetta sjónarmið kann ikki góð- kennast sambært altjóða lóg, tí yvirlýsingin er út- greiningin av hugtakinum um mannarættindi í sjålvum ST-skjalinum, og at halda reglurnar í hesum skjali er tann grundleggjandi skyld- an hjá einum landi, sum er limur í ST. Yvirlýsingin stendur so- statt framvegis sterk sum ann felags varðin fyri mannarættindum, reistur av félkasløgunum um allan heim. Í sær sjálvum hevur hon ikki gjørt enda á kúging av menniskjum. Men hon er eitt stavnhald, eitt lyfti og ein avbjóðing. Tá ið brot vórðu gjørd. kundu stjórnir nú ikki longur vísa til inn- anhýsis viðurskifti, sum eingin uttanífrá hevði rætt at leggja seg útí. Yv- irlýsingin áleggur tiltók og leggur ábyrgdina fyri mann- arættindunum á øll lið samfelagnum: Einstakling- ar, felagsskapir, stjórnir og altjóða stovnar. Fyri okkum í Amnesty International er avbjóðingin framhaldandi at kunna vera ein livandi partur í tí upplýsandi ar- beiðinum og at halda fast um rættin til eina >samfel- agsliga, altjóða skipan, har tey rættindi og frælsi, í nevnd eru í hesi yvirlýsing, kunnu verða framd út í æs- ir«. Dr. Andrew Ladley er lektari í jura á universi- tetinum í Wellington í New Zealandi. Hana hevur ar- beitt fyri ST í Kambodia og fyri Bretska Samveldið í Sudurafrika og Gambia. Sum limur í Amnesty í New Zealandi hevur hann verið við í kanningarferðum til Vestursamoa og Bosnia. £ 3 £