mikudagur 10. desember 2003síða 13

24 Nr. 236 - 11. desember 2003 Nr. 236 - 11. desember 2003 25 Kim Simonsen Í vikuskiftinum herfyri vóru fundir bæði um Norð- urlensk mál og bókmentir á nýggju Norðuratlants Bryggjuni – Norðurbryggj- uni. Henda stevna kallaðist "Nordiske sprog- og litte- raturdage". Við vóru mál og bókmentagranskarar, høv- undar frá Íslandi, Grøn- landi og Føroyum. Úr Før- oyum vóru komin Oddvør Johansen og frá Universi- tetinum í Keypmannahavn deildini fyri Arnamagne- anskt tosaði Jógvan Isak- sen. Úr Grønlandi tosaði bert hin ungi yrkjarin Kelly Berthelsen og ein danskur granskari helt røðuna um grønlendska mentan og bókmentir í dag. Heili 10.000 fólk høvdu funnið sær vegin út á Bryggjuna hetta vikuskiftið sigst til eina fjølbroytta skrá á Norðurbryggjuna, sum framum at húsa am- bassadum og viðskifta- stovum fyri tey trý londini, eisini er eitt nýtt mentanar- hús og sentur fyri vinnulív og gransking. Mánadagin eftir lat so matstovan Noma upp fyri almenninginum við kenda kokkinum Claus Mayer sum kokki. Hvussu hetta hús ætlar at blanda seg innan gransking veit eg ikki heilt, men her eru góð høli til at halda smáar og stórar ráðstevnur og tey bjóða í einum fald- ara fólki at skipa fyri kjakið um aktuel evni. Vigdís Finnbogadóttir stovnurin Hesa ráðstevnuna hevði ein stovnur kallaður "Vigdís Finnbogadóttir Instituttet for Fremmedsprog" við Universitetið í Íslandi. Fyrrra dagin varð tosað um mál, har vóru fólk sum Jørn Lund, Pia Jarvard, sum tosaðu um málpolitik í Norðurlensku londunum. Seinna dagin vóru Norður- lenskar bókmentir á skránni Um Einar Már Gudmundsson Fyrsti talarin var hin kendi kritikarin í Danmark Erik Skyum-Nielsen, ið hevur týtt hópin av íslenskum bókum til danskt. Serligani er hann kendur fyri at týða Einar Már Gudmundsson til danskt. Gudmundsson hevur skrivað søguna hjá undirstættini í Norðanlond- um, við at taka støði í egn- ari familju. Hann vil sum frásøgumaðurin í "Drømme på jorden" "give tausheden mæle". Tað er ein dupultur tráður av hugflogi, saga og modernaðum heimstaðar- forteljara, í stíl við William Heinesen, ið vit møta í vøkru bókunum hjá hesum óvanligani gávaða høvund- inum. Mest av øllum eru bøkur sum "Vingeslag i tagrenden", "Regndråber- nes epilog", "Drømme på jorden", "Universets engle", "Fodspor på himlen" og yrkingarsøvn sum "Orkanens øje" og stuttsøgusøvn sum "Måske er posten sulten" merktar av humor og djúpari melankoli. Tað eru altíð djúpt tragiskar søgur, men altíð settar fram við humor og ikki minst og mest umráðandi av øllum, man kann merkja at Einar Már elskar hesar ørvitisknokkar og megalomanu tankans Djengis Kahnar, sum tó mest endaðu við at koyra taxa í Reykjavík. Erik Skyum-Nielsen tos- aði um eina Vestnordiska traditión innan skaldskap og forteljing, har tað munn- liga er nærverandi. Grønland eitt land ávegis Fyri Grønland kom yrkjarin Kelly Berthelsen, ið hevði onkrar stuttligar yrkingar, m.a. tá fólk tosaðu fyrr um "tey villu", um grønlend- ingar sum villar, tá hevði hann hug at tosa um hini sum "tamd", sum tamar hundar. Annars var hesin yrkjarin ikki serligani búgvin í myndamáli og legði fram í einum nærum ómodernaðum stíli, ið kundi tykjast naivur. Annaðleiðis generaliser- andi var Kirsten Thisted frá Institut for Minoritetsforsk- ning á Københavns Uni- versitet. Hon hevur arbeitt við grønlenskum. Hon tók til, at Grønland í dag er eitt land sum er mitt í einari ógvusligari tjóðarbygging. Hon læs ymiskt upp um hetta, har grønlenskir høv- undar hava fyrihildið seg til hetta rák. Serligani áhuga- verdur er Ole Korneliussen, sum tosaði um at spreingja allar røtur til forfedrar og vildi skapa ein persónligan samleika heldur enn hin grønlenska felagssamleik- an. Fara vit til modernitets- gransking og modernaða sosiologi síggja vit t.d. hjá Anthony Giddens, at mun- urin á einum siðbundnum samfelag sum grønlenska fangarasamfelagnum, sum skjótt er horvið, og einum modernaðum samfelag, mest av øllum er hesin sum Korneliussen skrivar um, at upprunafólk siga "vit", meðan modernaði fólk siga "eg". Hesin modernaði grønlenski útisetayrkjarin hevur fingið eina frástøðu til tað grønlenska sum oft- ani bert útisetar kunnu fáa. Hann vil gera av við fortíðar- og forfedradyrkan. Her síggja vit ta sentralu konfliktina í Grønlenska samfelagnum í dag, hana millum modernitet og gamla samfelagið. Kornel- iussen vil hava modernitet og spreingja forfedradyrk- anina og allar røtur við dynamitti. Hjá høvundum sum Hans Anthon Lynge møta vit tó einum nógv meiri pro- grønlenskum lyndi. Føroyingar tosa uttan íhald Jógvan Isaksen tosaði um føroyskar bókmentir sædd- ar við postkolonialistiskum brillum, her serligani um William Heinesen og Jørgen-Frantz Jacobsen. Postkolonialisma er eitt hitt nýggjasta ástøði innan bók- menta og mentanargransk- ing. Sjálvt ástøði er runnið av rótini innan poststruk- turalismuna (Foucault) og arbeiðir ofta við at endur- tulka bókmentir og bók- mentasøguna, her serliga bókmentir sum viðgera viðurskifti millum fyrrver- andi hjálond og fyrrverandi hjálandaveldi. Serligani kendur er Edward W. Said fyri at skriva um, hvussu vestur- heimurin kom at lýsa viðurskifti í Miðeystri, sum eykent av eini "oriental- ismu", ið er ein avlagaður og avskeplaður háttur at seta viðurskifti fram, eyð- kent av einari serligari snerkjan ella eini hálovan av onkrum mystiskum, har sannleikan verður rangtulk- aður. Vit merkja hetta mangan eisini, har útlend- ingar sum t.d. kendi sjón- varpsmaðurin Søren Ryge Petersen bert hevur áhuga í brimi, fuglum, bjørgum og einum útvaldum parti av føroyska veruleikanum, sum hann kann gloypa um við sínum romantiska hjarta. Ryge Petersen hevur ongan áhuga í at fara í Tórshøll ella Tórsvøll, í SMS, á ein dagstovn ella á eina føroyska stongda deild fyri sinnissjúk. Sosiali veruleikin í dag hevur lítlan og ongan áhuga fyri slík fólk. Eg havi sjálvur møtt fólki á Ráðstevnum í USA og í Europa, sum í den grad folklorisera og romantisera Føroyar og Ísland sum ein "reinan" (rasureinan) upp- runaligan og mergjaðan heim av bardum, skjold- møer og víkingaroksi. Eg kann ikki taka slíkt í álvara, eins lítið sum ávísir órúm- ligir málsligir føroyskir fanatikarar romantisera og hava "enduruppfunnið" sær eitt "Ultima Thule", ið er tankin um málsliga Kánanslandið Ísland. Hesi hava heldur ongan áhuga í modernaðari íslenskari mentan við punkrokki, amerikanisering, sushibarr- um, náttarlívið og teim lívligu íslendingunum, sum mær dámar so væl at tosa við. Liminir í hesum felag- inum av "íslandistum" vilja bert hoyra um sagnir og ævintýr, um Grettir og Eirik Skallagrímsson, með- an moderniteturin í Íslandi, hann eg havi møtt, fer brølandi kring um hvørt tað einasta gøtuhorn í hesum landinum í dag. Tað er hetta vit føroyingar eiga at læra av og ikki sita føst í fonnum sum nøkur nationalromant- isk hým og dyrka fortíðina. Postkoloniala ástøði kann minna um ideologikritiskar leiðir sum feminismuna og marxismuna, men her í eini postmodernaðari útgávu og tí kemur henda leiðin mangan at gerðast alt ov uttanvelta í mun til listaliga góðsku (retorik og tulking) t.d., har bókmentir gerast ein lítil partur av bók- mentasøguni, meðani kolo- nial søga yvirtekur pallin. Jógvan Isaksen legði fyri við at sitera Elisabeth Taylor sum ferðaðist í Føroyum í 1890inum, sum tók til, at hon hevði ongan- tíð hoyrt fólk sum tosaðu so nógv sum føroyingar. Hetta punkterar kanska okkara sjálvsmynd um at eldru føroyingarnir vóru tigandi fólk. Jógvan tók samanum hvussu føroysk mentan var ávirka av Vedelsa vísubok, av Kingo og spurdi hvar eru føroysku sálmayrkjarnir? Hann tók leiðina frá Debes via Svabo til romantikkin og Svend Grundtvig. Og legði so at knýta saman millum hesa føroysku mið- øld og William Heinesen og tvørleikarnar hjá hesum at skriva á donskum. Um hví William ikki vildi innstill- ast til Nobel. Og tá hann fekk Norðurlandavirðisløn- ina í 1965, men var noydd- ur at deila hana, skrivaði hann til eina av teim, ið hevði lova honum hana "Jeg takker dig af mit halve hjerte". Jógvan kemur eis- ini granska serliga máls- liga búnan hjá William. Jógvan hevði eisini ein góðan sans fyri at Føroyur við at fara frá einum feudalum bóndasamfelagi loyp modernitetin nærum um, sum endaði við at vit ikki fingu eina yvirgongd, ið førdi til konservatismu og radikalar og víðgongda hugsan. Ísland er málsligani uttanfyri Eitt stórt problem hendan dagin var, at íslensku granskarnir vóru noyddir at tosa danskt, ið teir duga so illani, at tað er nærum ógjørligt at skilja, hvat teir siga. Danmark er fyri Ís- land eitt land og eitt mál man hevur fortrongt og tí ikki lærir í álvara. Íslenskir granskarar lesa oftani heil- ar útbúgvingar í USA, ið bert er gott, hetta ger tó eisini, at hesi ikki til endans duga at føra eina fornuftiga framløgu á donskum ella øðrum norðurlenskum mál- um. Tað er píniligt at hoyra fólk standa og feilúttala alt og leggja øll trýst í málin- um ravruskandi skeivt, soleiðis at danska málið verður bronglað til ókenni- ligheit. Eingin somaliari ella pakistanari í Danmark í dag tosar so pínligani elendugt danskt sum ís- lendingar, teir duga yvir- høvur ikki danskt, stutt sagt. Eg kann heldur ikki siga við meg sjálvan, at eg dugi italienskt tí eg dugi eini 25 orð og eini fýra fast- ar vendingar. Lurtarin missur tráðin beinanvegin og hetta hendur við teim ís- lensku yrkjarunum. Glo- baliseringin hevur gjørt, at vit eru noydd at samskifta við íslendingar á enskum og ikki billa okkum inn, at man kann føra eina áhuga- verda samrøðu innan vís- indi við fólkum, sum eru málsliga uttan førleikar og tí púra brekað. Betri gekk tá Einar Már Gudmundsson, ið hevur búð niðri, kom fram á pall at lesa yrkingar og eitt brot úr nýggju bókini "Navnløse veje" frá 2003. Bókina vil eg viðmæla, hon rættu- ligani góð. Einar Már er ein stórur entertainari og tikin úr leikum sum upplesari. Rætt mær norðurljósini! "Tú sum hevur heim títt á eini oyggj í hjartanum og himmalrúmsins víddir sum gongubreyt undir tínum fóti (…)" Einar Már Gudmundsson frá yrking kallað "Nordlýsi í Tórshavn" – Fundir á nýggju Bryggjuni Norðurbryggjan er sjósett og hevur longu víst sín stóra týdning Mynd Álvur Haraldsen C M Y K 25 24