týsdagur 29. september 1998síða 2

Sosialdemo- kratiskt Europa Oddagrein SO hendi tað, sum flestu eygleiðarar høvdu roknað við, nevniliga at sosialdemokratarnir - eftir 16 ára oyðimarkagongd - vunnið valdið í Týskalandi. Valið sunnudagin gjørdist ein stór- sigur fyri javnaðarflokkin við Gerhard Schrøder á odda. Helmuth Kohl, sum hevur sitið við styrisvøl seinastu 16 árini, mátti lúta saman við kristiliga konservativa flokki sínum og sam- starvsflokkinum, teimum fríu demokratunum. Vinnarar gjørdust umframt sosialdemokratarnir, eisini teir grønu. Haraftrat komu fyrrverandi kommunistarnir eisini trygt inn í nýggja tingið. VIÐ hesum sosialdemokratiska valsigrinum hava flestu av londunum í Europa stjórnir undir javnaðarleiðslu. | ES eru bert umleið tvey lond, sum ikki hava javnaðarstjórn. Fyri bert at nevna nøkur, sum nú verða stýrd av javnaðarstjórnum, so eru hesi umframt Týskland, eisini Frakland, Bretland, Irland, Portugal, Danmark, Svøriki og Finland. EINGIN ivi er um, at valið i Tyskalandi fer at åvirka gongdina í Europa, nú farið verður inn í eina nýggja old. Nýggi týski leiðarin hevur sagt frá, at politikkurin flokkur hansara fer at reka fer at hava eitt meira menniskjansligt andlit, og við hesum sipar hann m.a. til, at størri dentur fer at verða lagdur á sosialmál. STORA kúvendingin í týskum politikki hendir bert stutt eftir, at bæði Bretland og Frakland hava fingið sosialdemokratiskar stjórnir. Eins og í Týskalandi, so hava javnaðarmenninir í Bretiandi eisini sítið uttan fyri alla ávirkan í nærum 20 ár. HOAST týska valúrslitið ikki her og nú fer at fáa nakrar avleiðingar fyri eitt nú okkum í Føroyum, so er greitt, at eisini vit sum frálíðir fara at merkja til tað stjórnarskiftið, sum hendir og annars fer fram um stóran part av Europa. Eftir okkara tykki er tað spell, at ikki javnaðarflokkurin í Feroyum eisini er við til at mynda okkara stýri, ti við einum javnaðarflokki í landsstýrinum hevði tað helst verið lættari at koma á tal við mongu javnaðarstjórnirnar í Europa. Tað er nevniliga einki dulsmål, at nettup sosialdemokrtiskir flokk- ar bæði hugsjónarliga og eisini í praksis gera meira burtur úr enn aðrir flokkar at samstarva tvertur um landamark. EFTIR okkara tykki er valsigurin hjá týska javn- aðarflokkinum kærkomin. Heimurin hevur brúk fyri flokkum, sum bera demokratisku sosialism- una í sínum skjøldri. Eitt sterkt sosialdemo- kratiskt Europa er eisini besta trygdin fyri heims- friðinum, tí nettup ein týðandi fortreyt fyri at forða fyri kriggi er størri samvinna, rættvísari býti á samfelagságóðunum, ein betri skúlagongd fyri øll uttan mun til stætt, rasu ella átrúnað og sum heild sosialur hugsunarhåttur og virðing hver fyri eðrum. Einaræðini kring heimin og eisini sosiala slagsíðan í einum av heimsins ríkastu londum, USA, eru júst nakað, sum eitt sosial- demokratiskt Europa kann bróta niður. Tey fá- tæku og óupplýstu í USA og í triðja heiminum annars hava brúk fyri einum sosialdemokrat- iskum Europa. Hetta er best fort fyri at fáa stjórnir at rakna við og gera nakað við teir sosialu skeivleikarnar, ið ráða. Eisini kann hetta geva ST størri undritøku og stuðul. Latið okkum fegn- ast um valurslitiå í Týskalandi. Sosialurin At rópa veruleikan burtur Atfinningar og kritisk eygu eru alneyðug í samfelag- num og í politikki. Ikki minst tá vit viðgera ætlan- irnar hjá landsstýrissam- gonguni um at skipa Før- oyar sum land við fullveldi. Tí fegnist eg, tá orðaskifti er í fjølmidlunum um málið. Men fyrsta treytin fyri ein- um góðum orðaskifti er, at tú lurtar eftir ætlanunum og grundgevingunum hjá hin- um partinum og ikki roynir at reka hann í ein bás, sum tú sjálvur hevur sett upp. Tað er jú lætt at leggja fólk undir at vilja gera bæði líkt og ólikt og síðani finnast at tí, sum tú sigur at tey vilja. Tíverri haldi eg, at fleiri við- merkingar hava borið brá av hesum seinastu vikurnar. Bæði Gordon Eidesgaard, buskaparfrødingur, og Jó- annes Eidesgaard, formaður Javnaðarfloksins, hava við- gjørt ætlanirnar hjá lands- stýrinum í Sosialinum - og eftir mínum tykki eftir heilt skeivum fortreytum. Ongin vil kubba og kvetta Landsstýrissamgongan verður framvegis løgd undir at leypa á bláman ella at kvetta, kubba og bróta niður. Gordon Eidesgaard sigur seg úttala seg sum búskap- arfrødingur. Kortini eru ongar búskaparligar grund- gevingar og metingar at síggja, men bert tos um kubbing og kvetting. Hví ikki heldur viðgera búskap- arliga tydningin av blokki- num og møguleikan at klára okkum uttan? Hví ikki held- ur sum buskaparfrødingur visa å, hvussu vit skapa størri inntøkur og ein trygg- ari búskap? Jóannes Eidesgaard hevur almannakunngjørt sína rødu til danska Javnadarflokkin, ið jú sum kunnugt er stjórn- arflokkur. Har leggur hann ein boðskap fram um, at landsstýrið er í ferð við at leypa framav. Hetta er sera harmiligt, tí tað skaðar bert samrådingarstødu okkara og gevur donskum politik- arum og almenninginum eina skeiva mynd av stød- uni og ætlanum landsstýr- isins. Eg dugi ikki at síggja, hvussu hetta kann gagna føroyska samfelagnum á nakran hátt. Tað tykist tíverri soleiðis, at nú skal bara rópast so hart sum gjørligt við gomlum rakstrarrópum, so veru- leikin druknar í óljóðinum. Hvat merkir fullveldi? Men veruleikin er hesin: Landsstýrið hevur eina skipaða ætlan móti full- veldi, sum byggir á lykla- orðini um neyva fyrireiking, upplýsing og demokratiska viðgerð. Spurningurin um suver- enitet - fullveldi - er sum so ógvuliga einfaldur. Tað snýr seg um, hver hevur evsta valdið yvir Føroyum og har- við evstu ábyrgdina. Í løtuni liggur suvereniteturin yvir Føroyum hjá danska fólki- num og hjá donskum mynd- ugleikum. Tað er hetta sum er staðfest í donsku grund- lógini og hetta er okkara ríkisrættarliga stóða í dag. Uppskotið hjá landsstýr- inum snýr seg um broyta ríkisrættarligu støðu okkara soleiðis, at vit fáa staðfest, at føroyska fólkið og før- oyskir myndugleikar hava suverenitetin - t.v.s. fult vald og fulla ábyrgd - yvir Føroyum, og at hetta verður altjóða viðurkent. Hvussu fara vit fram? Hetta skal gerast í einum sáttmála við Danmark um felagsøkir og samstarv - alt- so einum såttmåla millum tveir javntsettar, suverenar partar. Á hesum grundarlagi kunnu vit samstarva við Danmark og onnur lond og taka lut sum sjålvstødug tjóð í heimssamfelagnum. * Vit skjóta upp at varð- veita nøkur felagsøki við Danmark: kongshúsið, gjaldoyrað og eina skipan har føroyskir og danskir rik- isborgara hava javnbjóðis ríkisborgararættindi hver hjá øðrum. * Vit gera avtalur um skift- isskipanir, so vit sjálvi um- sita rættarskipanina, uttan- ríkispolitikkin og onnur øki, sum danir umsita í dag. * Vit gera avtalur við danir og onnur lond um samstarv á ødrum økjum: Í útbúgv- ingarmálum, heilsumálum, rættarmálum og uttanríkis- málum. * Vit gera avtalu um eina skiftistíð fyri at minka blokkstuðulin burtur yvir eitt áramál, so vit fáa eina tillagingartíð at menna nýggjar inntøkumøguleikar, at endurskoða føroyska samfelagið og byggja tað upp eftir føroyskum tørvi og loysnum. Tann demokratiska leidin Bædi løgtingid og danskir myndugleikar skulu sjålv- sagt góðkenna ein nýggjan såttmåla og hann skal eisini til følkaatkvødu í Føroyu m . Somuleiðis skal uppskót til føroyska grundlóg gerast, og hon skal eisini til fólka- atkvødu, tá løgtingid hevur samtykt hana. Landsstýrið ger neyvar fyrireikingar, har allar av- leiðingar verða lýstar og út- greinaðar, og lýst verður hvørji krøv vit mugu seta okkum fyri at umsita sam- felagið sjálvi. Talan er sostatt um eina skipaða gongd, har løgting- ið viðger allar ætlanir, og har føroyska fólkið fær eitt neyvt grundarlag fyri at taka støðu til broytingarnar. 8 spurningar Fullveldi snyr seg um grundleggjandi fólkaræði og ábyrgd. Tí haldi eg vit eiga at venda teimum van- ligu spurningunum við og spyrja: - Hví skulu føroyingar ikki hava alla ábyrgd og fult vald á landinum? - Hvi er tað ikki tað fólkið, sum býr og virkar her, ið skal taka støðu til fram- tíðina hjá landinum? - Hví skulu føroyingar ikki á demokratiskan hátt sleppa at avgera sína egnu stjórnarskipan - at gera sína egnu grundlóg? - Hvi skal tað ikki vera ábyrgdin hjá okkum øllum í felag at gjalda fyri okkara eldru og okkara veiku og at gjalda fyri okkara útbúgv- ingarverk? - Hví skulu vit gera hetta uppbýtið - at danski skatt- gjaldarin tryggjar okkara vælferðarskipan, og at tað skal vera frekt at tosa um at taka ábyrgdina sjálvi í eini skipaðari og demokratiskari gongd? - Hvørja trygd hava vit fyri, at Danmark vil gjalda til føroyska samfelagið frameftir? - Hví skulu vit ikki sam- starva betur við Danmark frameftir, um vit verða javntsettir partar og vilja minka blokkstuðulin burt- ur? - Og um tað ikki hevur tydning at hava fullveldi, hví er tað so týdningarmikið at Danmark hevur tað? Byrjan til framtíðina At fara undir at skipa Før- oyar sum fullveldi er ikki ein spurningur um at enda nakra søgu. Tað er ein spurningur um at byrja eina søgu og at seta nakað í verk. Tað er ein spurningur um at Høgni Hoydal, landsstýrismaður seta sær nøkur felags mál og samskipa arbeiðið í hes- um landinum útfrá egnum fortreytum. Tað er ein spurningur um at skapa eitt betri og meira rættvíst sam- felag og at skapa eitt sjálv- berandi samfelag Tað arbeiðið er ikki lið- ugt, hóast vit vinna á mál í tí formliga partinum við einum nýggjum sáttmála við Danmark og vit fáa egna grundlóg. Tað arbeiðið skal byrja nú og halda fram und- ir nýggjum kørmum og nýggjum fortreytum. Har nýggir møguleikar mugu troytast. Har orkan verður brúkt ul at loysa teir trupul- leikar sum standa fyri framman, og ikki til innan- hysis stríð um, hvat ikki ber til og hvussu vit kunnu fáa danska samfelagið at loysa okkara trupulleikar. Tí eiga vit - tvørturum floksmørk - at kunna semj- ast um at leggja karmarnar um eitt sjålvstødugt før- oyskt samfelag. Eitt sam- felag, har vit sjálvandi eisini fara at vera ósamd, um hvussu virðini skulu býtast og samfelagið skal skipast, og har tær ymsu politisku hugsjónirnar fara at fáa rúmd. Men lat okkum í fel- ag leggja karmin og ikki fara niður á Christiansborg at stríðast um framtíðina. Høgni Hoydal landsstýrismaður Tøkk Hjartaliga takki eg øllum, sum við vitjan, . gåvum, telegrammum, blór m, uppringing- um og á annan hátt gl meg á 80 ára fødingar degnum 27. august og gjørdu mær dagin ógloymandi. Heilsan Hendrik Magnussen