leygardagur 28. november 1998síða 21

Nr. 227 — 28. NOVEMBER 1998 DAGNY JOENSEN JENS KR. VANG I dag skipar danska útvarpið fyri einari hoyring um rikis- felagsskapin, har umboð úr rikispørtunum fara at lut- taka.Utvarp Føroya sendir hoyringina f samsending við danska útvarpið frå kl. 13- 15. Ein teirra, sum hevur fylgt vid gongdini i Føroy- um seinastu årini er Lise Lyck, lektari. Hon hevur serliga arbeitt við búskapar- ligum viðurskiftum í smá- tjóðum og eisini nógv við londunum í Norðuratlands- havi. Lektarin var í Føroyum í vikuni, og vit nýtti høvi at seta henni nakrar spurning- ar um stýðunaí Føroyum, og vidurskiftini vid fullveldis- ætlanini. Spurd um hon, sum hevur neyvt innlit í føroyskum vidurskiftum, heldur, at Føroyar kunnu virka sum sjålvstødug tjóð, sigur Lise Lyck, at menniskjuni ikki kunnu liva einsamøll, og at tað mentanarlig er neyðugt at hava samband við onnur. — Føroyingar eru væl fyri mentanarliga og hava sterk- ar røtur, men tá tað er sagt, so mugu føroyingar eisini ansa eftir, at teir ikki halda seg hava nóg mikið í sjálv- um sær, sigur Lise Lyck. — Neyðugt verður at hava eitthvørt samband við um- heimin - men sjálvandi - føroyingar kunnu sjálvir gera av hvgrji lond teir vilja samstarva við, og hvussu stórar bindingarnar skulu vera, sigur Lise Lyck. Einki fólk kann liva einsamalt Hon metir, at tað er skeivt at halda, at eitt fólk kann yvirliva avbyrgt frá um- heiminum. Tað er galdandi fyri bæði stórar og smáar tjóðir, og nevnir Kinverska Múrin sum dómi um, at heldur ikki risastórar tjóðir megna tað. Kinverjar hildu í síni tíð, at landið var so stórt, og mentanin so rík, at fólkið kundi liva innan egnu landamørk. Eingin åvirkan uttaneftir skuldi oydileggja teirra mentan. Urslitid varð, at ríkið syndraðist. — Tað er umráðandi at hava samstary við aðrar tjóðir, búskaparliga, polit- iskt og mentanarliga, og so er tað líka mikið um landið er stórt ella lítið, bert tú ikki avbyrgir teg politiskt, sigur Lise Lyck. Hon vísir til Danmark, sum hevur somu trupulleik- ar við máli, búskapi o.s.fr. og at landið ikki kann stan- da einsamalt, men noyðist at samstarva, hóast Dan- mark í dag er tridstørsta oljuútflytaraland í Evropa. Hóast oljuútflutningurin hevur broytt umstødurnar í Danmark, er munurin ikki so stórur, at tað er óneyðugt at lata upp fyri ávirkan utt- anífrá, sigur Lise Lyck. Danir vorðnir seguleysir — Hvat halda danir um at føroyingar vilja sleppa úr rikisfelagskapinum? — Stérur parturin av døn- um kenna lítið og einki til føroysk vidurskifti. Teir hava nærum einki lært um tað í skúlanum. Danir kenna ikki føroysku mentanina, men hava bert vitan frá yvir- skriftunum í bløðunum seinastu árini. Tí er tað av- markað, hvørjar tankar van- ligi danin kann gera sær um hesi vidurskifti. — So hoyra danir d.t. í tíð- indunum, at Martin Paulu- dan, professara í búskapi siga, at Danmark skal sleppa sær av vid Føroyar, sti o er tann útreiðslan beint av vegnum, sigur Lise Lyck og leggur aftrat, at ein trupulleiki er, at danir við tíðini eru vorðnir søguleys- ir, og at hetta hevur týdning fyri ríkisfelagsskapin. Í nútíðar danska samfel- agnum er fokus flutt frá Norðurlondum móti Ev- ropa. Lise Lyck sigur, at danir áður vistu meir um, hvat fyrifórst í Svøriki og Noregi og eisini í Føroyum. — Hugsa danir ongantíð um ríkisfelagsskapin sum ein stórfingin ogn, har fleiri følkasløg, mentanir og nátt- úrutilfeingi eru partar av ríkisfelagsskapinum ? — Danir hava aðra fatan av Grønlandi í felagsskapi- num. Landið er stórt í sjålv- um sær, og tað ger, at tað fær sentralgeografiskt og politiskt stórri tydning — Grønlandi setir fokus á Danmark í útheiminum, og vekjur áhuga í USA, Kan ada og Russlandi. Tað hevur við sær, at øll vita um Grøn- land. Hinvegin vita fólk í útheiminum einki um Før- oyar, sigur Lise Lyck. Hon heldur eisini, at annar munur er, at Grønland var hjáland til grundlógar- broytingina í 1953, og at danir hava ábyrgdarkenslu fyri grønlendingum, men ikki fyri føroyingum, sum altíð hava verið sjálvbjarg- nir. — Myndin av Føroyum er meira hon, at føroyingar eru eitt stolt fólkaslag, sum megnar at liva einfalt undir truplum umstødum. Tað tal- ar ikki til til somu kenslur í dønum, sum t.d. fyri Grøn- landi, hóast øll væl vita, at tíðindablaðið S0S82lurfn Einki land hevur nog mikið í sjålvum sær — Skulu Fóroyar gerast fullveldi, krevst, at hurðarnar verða latnar upp til um- heimin. Neyðugt verður at skapa altjóða samband og at stovna samstarv út- eftir at óllum ókjum. Tað fer m.a. at hava við sær, at samleikin hjá fóroyingum broytist, sigur lektarin á Instituttinum fyri leiðslu, politik og heimsspeki føroyska myndin er nógv broytt seinastu árini. Kortini hava danir varð- veitt gomlu myndin av før- oyingum. Eitt nú síggja tey sending í sjónvarpinum, sum Søren Rye gjørdi um fuglar og fuglaveidu. Tad er við til at danir vilja varð- veita rikisfelagsskapin. Føroyingar nøgdir vid stort rásarúm — Hvat heldur tå sum dani, við innliti í fóroyskumviður- skiftum, um fólkið ið býr her? — Eg hugsi at flestu før- oyingar halda tað vera hugaligt at búgva so av- byrgd frá umheiminum, og at teir hervið hava stórri av- gerðarrætt í nógvum lutum. Tað er við til at stuðla før- oyska samleikan. Harnæst hava føroyingar størri råsa- råm, og eina oyggjarment- an, sum merkir, at tað er ein fyrimunur at Danmark er langt burtur frá Føroyum. — Hvussu heldur tú hin- vegin, at fóroyingar uppfata danir? — Eg hugsi at føroyingar halda danir vera bleytir av sær, og lættir at lumpa. Dan- ir meta alt úr frá heildini, og hava lættari við at koma víðari. Fleiri orsøkir eru til at so er, men um danir standa fast upp á sítt, so endar alt í látri sum frálíðir, og teir fara víðari, sigur Lise Lyck, og sammetir við før- oyingar, sum ofta hava trup- ult við at flyta seg úr stað. Um føroyingar hava eina áskoðan um eitthvørt, gerast teir treiskir og vilja ikki ganga burtur frá sínum. — Mimi Jacobsen í Mið- flokkinum segði valkvøld- ið: »Hvad fanden skal við med Færøerne ?». Er hetta eitt vanligt sjónarmið í Danmark? — Hennara sjónarmið ei kanska orsakað av søgu- loysi, men her var talan um eina politiska stødutakan til, hvort føroyingar skulu hava sæti í Fólkatinginum, tá bíð- að var eftir uppteljingini eft- ir valið, og Jóannes Eides- gaard var tungan á vágskál- ini, sigur Lise Lyck og við- gongur, at nógvir danir hal- da, at føroyingar ikki skulu hava sæti í Fólkatinginum. Spurd um hon hevur gjørt sær metanir um, hvert før- oyingar vilja fullveldi,sigur Lise Lyck, at tað eru fleiri dimentiónir í hesum. Tað eru tey, sum av rom- antiskum orsøkum vilja fullveldi fyri einhvønn pris, meðan onnur vilja stórri frælsi, við somu búskapar- lig viðurskiftum sum nú. — Tað snýr seg eisini um, hvat peningamaktin vil, um tit velja fullveldi, og um teir sum eiga pening vilja seta hann í føroyska vinnulívið. — Um fólk vilja størri frælsi, við somu samfelags- ágóðum og í dag, so skulu búskaparliga realistiskar kanningar fyrst leggjast fram, sigur Lise Lyck Hon heldur ikki, at stødan í Føroyum kann samanber- ast við hana í Íslandi í 1918, tí fólkið var samt um broyt- ingina, men at drívmegin í Ísland var neyvt samstarv við USA, sum eisini setti dám á íslendska samfelagið og teirra samleika. — Eitt er vist: verður full- veldi, fær tað avleiðingar mentanarliga og á annan hátt, og fer at hava við sær, at føroyski samleikin verður broyttur. — Nógv nýtt kemur inn í samfelagið, eitt nú verða út- búgvingarskipanir broyttar til meira at líkjast teimum í USA. Fólk fara at lesa ein- støk fak og byggja útbúgv- ingar upp eftir, hvat tey hava brúk fyri at duga 0.s.fr.. AUSA Truckar, dumparar og SJALVFYLLANDI/KOYRANDI blandimaskinur 21 Lise Lyck, lektari: — Um Føroyar fåa fullveldi, og ætl- anin er at varðveita peningavirðið, verður neyðugt at internationalisera samfelagið, og fóroyingar mungu vera førir fyri at stovna altjóða samstary Neyðugt at internatio- nalisera samfelagið — Harnæst, um Føroyar ger- st fullveldi, og ætlanin er at varðveita peningavirðið á núverandi stødi, verður neyðugt internationalisera samfelagið. — Tað merkir, at landið skal vera ført fyri at stovna altjóða samstary, eins og føroyingar mugu vera við á nógv fleiri økjum uttan- lands, enn í dag. Royndirnar hava víst, at einki land kann standa eins- 175 RMS Postboks 1072 110 Tórshavn TIf. 283697 - 319997 amalt. Í heiminum eru 200 suverenir statir, og av teim- um eru ein fjóðringur smá- tjóðir. Spurningurin er bert hvussu og til hverjar síðir samstarvið verður stovnað. — Higartil hava føroying- ar fyri tað mesta samstarva innan fiskivinnuna, men um fullveldi verður stovnað, er kravið um samstarv stórri og meira umfatandi prosess at seta í verk, enn føroying- ar higartil hava roynt, sigur Lise Lyck i