mikudagur 27. apríl 2011síða 29

29 Mikudagur 27. apríl 2011 · Nr. 48 Sosialurin Kjak Bergtóra Høgnadóttir Joensen Strongd – hvørs ábyrgd? Ógvuliga ójavnt er, hvørja hjálp og hvønn stuðul fólk sum gerast strongd fáa á ar­ beiðsplássi sínum. Nøkur arbeiðspláss hava leiðarar sum megna væl at fyribyrgja, at starvsfólk gerast strongd og evna væl at hjálpa strongd­ um starvsfólkum at koma fyri seg aftur. Aðra­staðni verður strongdin baga­telli­ sera og fólk fáa at vita, at tey bara ’skulu taka seg saman’ – onnur upp­l­iva bert tøgn. Tyk­ ist ójavnt, hvussu væl leiðarar og arbeiðs­pláss sum heild eru ílatin til tess at hjálpa strongda starvs­felag­an­um. Gagnligt kundi verið, um vit í Føroyum høvdu ein alment orðaðan starvs­ fólka­politikk, tá talan er um strongd. Hetta hevði gagn­ að starvs­fólk­um sum heild, álitis­fólk­um, leiðar­um – ja, øllum. Eisini átti tað al­menna gingið á odda og verið ein fyrimynd, tá tað snúði seg um ein skynsaman starvs­ fólka­politikk – eisini í mun til strongd. Sjúka vegna strongd tyk­ ist at vera ein vaksandi av­ bjóðing – eisini í Føroyum. Hetta hevur sera álvarsligar fylgjur bæði fyri tann sum gerst sjúkur av strongd, av­ varðandi teirra, arbeiðs­pláss­ ið og samfelagið. Persónliga, fakliga og fíggjarliga. Strongd ger hin einstaka sjúkan – men avbjóðingin at fyribyrgja strongd og at hjálpa tí strongda at koma fyri seg aftur eiga vit at loysa í felag. Hagtølini eru ikki á ein­ um máli, men greitt er, at í Europu gerast alsamt fleiri sjúkra­meldað vegna strongd. Tølini eru fleir­fald­ að seinastu 20 árini. Nakrir gransk­arar meina, at strongd er næstvanligasta orsøkin til at fólk eru sjúk – næst aft­aná pínu í rygginum. Í granna­ landi verður mett, at ein triðingur av allari sjúkra­frá­ veru er vegna strongd. Fólk eru, sum hava verið sjúk styttri og longri tíðarskeið – og eisini hava fleiri fingið fyritíðarpensjón vegna strongd. Vit kenna neyvan talið í Før­oy­um. Men um talið er hitt sama í Føroyum, verð­ ur ein stórur partur av teim 60 milliónum krónunum sum verða goldnar í sjúkra­ dag­peningi rindaðar vegna strongd. Kanska ein stórur partur av hesari upphæddini kundi verið spardur, um vit høvdu eitt nú ein vælorðaðan og implementeraðan starvs­ fólkapolitikk, tá talan er um strongd og at fyribyrgja strongd. Hetta hevði spart landinum hópin av peningi, men enn meiri umráðandi er, at lívsgóðskan hjá mongum hevði batnað. Fleiri leiðarar og álitisfólk hava víst á, at teir sakna ein slíkan politikk – tí tað hevði gjørt slík mál so nógv lættari at handfarið á rættan hátt um mannagongdir vóru. Á sama hátt sum mannagongdir eru, tá talan er um at seta fólk ella at handfara støður har fólk hava trupulleikar av alkoholi. Tá hava vit fast­ar mannagongdir og ein poli­tikk á økinum, men við strongd er øðrvísi. Tað merkir eisini, at starvsfólk sum fáa trupulleikar av strongd ikki hava somu rætt­indi ella fáa nóg góða hjálp – tí eingin politikkur er á økinum. Hálpin gerst alt ov tilvildarlig – um nøkur fæst. Veit væl at starvs­fólka­ poli­tikk­urin ikki fær strongd­ ina at hvørva, men um tað í almenna starvsfólka­poli­ tikk­inum verður orðaður ein politikkur sum snýr seg um strongd, er tað ein góð byrjan. Og staðfest verður tá, at almennir arbeiðsgevarar ikki lata eyguni aftur fyri hesari avbjóðing. Starvsfólkapolitikkurin bleiv fluttur frá løgmanni til landsstýrismannin í fíggjar­ málum í 2003. Tí verður spurningurin settur fíggjar­ málaráðharranum. 1. Heldur fíggjarmálaráð­ harr­in, at tíðin er bugv­in til at vit fáa ein alment orð­ aðan starvs­fólka­politikk, tá talan er um strongd? 2. Verður arbeitt við einum slíkum? 3. Hvørjar eru manna­gongd­ irnar, um vit skulu hava ein slíkan? 4. Hvat átti innihaldið verið í høvusðheitum í einum slíkum politikki? Oddmar á Steig Sunn sál í sunnum likami Lat meg siga beinavegin, at eg eri ikki limur í nøkrum politiskum flokki, so hetta er mín persónliga sannføring, ið eg beri fram her. Eg havi verið fólkaskúla­ lærari í 38 ár - og havi eftir førimuni roynt at lýsa vandar við rúsdrekka - heilt frá 1. flokki til og við 10. flokki. Og eg eri organiseraður frá­ haldsmaður. Havi íðkað ítrótt: Fót­ bólt, hondbólt, flogbólt, fim­ leik og svimjing allar mín­ar barna-, ung­dóms- og mann­ dóms­dagar. havi verið við í 1961-62 at endurstovna Sør­vágs Ítróttarfelag (SÍ) og var for­maður til 1965, tá ið eg flutti úr Sørvági. Tók dómara­prógv í 1965 saman við Andre­as á Lava Olsen og Tor­bjørn Mikkel­sen, sála - og dømi nógvan fótbólt í eini 10 ár. Eg royndi at ávirka spæl­ ararnar at halda seg burt­ur frá rúsdrekka - og eg haldi, tað eydnaðist rættiliga væl í Sørvági - serliga tá eg saman við øðrum var við til at stovna eitt ungdóms- og Blá­kross­ felag. Eg má siga, at eg eri sera keddur og vónbrotin, at eitt fót­bóltsfelag er farið at gera »reklamu« fyri einum øl­ bryggja­ríi, ið ætlar sær at bryggja sterkan løg (øl og brenni­vín). Kommun­ur­nar hava offr­að nógvan pening til reint og heilsu­gott vatn - og so vilja okk­ara fólka­valdu lóg­gev­arar eitrað tað - sera mót­sig­andi! Ítróttarfólk eru fyrimyndir hjá bæði gentum og dreingj­ um - og tað skal ikki tann djúpa sálarfrøðin til at skilja, hvat tað kann føra til. Serliga vónsvikin eri eg av summum av okkara politik­ arum. Eg vil nevna teir, ið hava sagt frá, at teir ætla at arbeiða fyri lóg (løgtingið) at geva loyvi at bryggja sterk­an løg í Føroyum. Poul Michelsen, løgtingsmaður og heil­sølumaður. Kári av Rógvi, dokt­ari í jura - legði sítt egna upp­skot við hægri pro­millu­marki í ferðslu­ lógini, so hann ikki varð tikin av politinum, tá ið hann hevði verið í føðingardegi og fór at koyra bil. (Eg kom at hugsa um Hans Engell, fyrrverandi løgmálaráðharra, tá ið hann breyt sína egnu lóg - og mátti leggja frá sær bæði sum løg­ málaráðharri og formaður í konservativa flokkinum) - Góði Kári, eg ynski ikki tær somu lagnu. Og so er tað Bjørt Samuelsen, løgtingslimur, ið er sera íðin at geva loyvi at bryggja sterkan løg í Før­oy­ um. Hana skilji eg als ikki. Læra vit einki av søguni, bæði í okkara egna landi ella øðrum londum. Skulu vit gera somu býttleikar, ið hini londini hava so ómetaliga ringar royndir av? Vit búgva í einum lítlum landi, har vit hoyra dagliga um allar tær syrgiligu lagnur orsakað av rúsdrekka og øðr­ um eitrandi evnum. Og um tit hugsa um at bryggja sterkt øl og brennivín sum vinnuveg, ið skal geva arbeiðspláss - so ríða tit lágt - tað er ein ússaligur, oyði­ leggjandi og drepandi vinnu­ vegur, ið oyðileggur bæði ein­stak­lingar, familjur og alt sam­felag­ið. Vit fáa nógvar sjúk­ling­ar, dýrt heilsu­verk og eitt sjúkt avskeplað sam­ felag. Nei tit. Royni heldur av øllum alvi at tálma sterkum løgi, ið kemur úr útlondum, tað hava tit myndugleika til - og tá gagna tit landi og fólki - alt annað er ábyrgdarleyst - og kansa tíverri »dyrging« eftir atkvøðum? Vónandi gera tit tað, ið rætt er. Strongd ger hin einstaka sjúkan – en avbjóðingin at fyribyrgja strongd og at hjálpa tí strongda at koma fyri seg aftur eiga vit at loysa í felag. Alsamt fleiri verða sjúkrameldað vegn strongd í Evropa