hósdagur 19. mai 2011síða 13

13 Hósdagur 19. mai 2011 · Nr. 58 Sosialurin Bogi Andreasen Varaborgarstjóri í Tórshavn kommunu Havnin sum súkklubýur Tá eg í síðstu viku var á høvuðsstaðarráðstevnu í Keypmannhavn undir heitinum “Grønur vøkstur”, kom mær til hugs, at vit í Føroyum als ikki eru aftan fyri okkara grannalond, tá tað kemur til at skapa eina umhvørvisliga og grøna samfelagsmenning. Her í okkara lítla høvuðsstaði, haldi eg, at vit eru rættiliga væl við í mun til býirnar í hinum Norðurlondunum, tá tað snýr seg um at spara CO2. Til dømis hava vit ókeypis bussleið, fjarðhita, og sum nakað nýtt fara vit undir at hita tað nýggja ellisheimið yviri við Strond upp við sjóhita. Eisini er ein spennandi vindmylluætlan á veg úti í Nólsoy, ið fer at gera sítt til at minka um oljunýtsluna í kommununi. Somuleiðis arbeiðir SEV við eini vindmylluætlan í Húsahaganum. Sum føroyingar kenna vit væl Danmark og Keyp­ mannahavn, og júst danski høvuðsstaðurin er víða gitin fyri ta stóru súkklu­ ment­anina. Meir enn ein triðingur av íbúgvunum súkkla til og frá arbeiði, skúla ella annað. So langt verður torført hjá okkum at koma, men tað átti avgjørt at verið møguligt at vaksið um súkklumentanina í Havnini. Nú hugsa helst nógv um veðrið, og jú, gamaní kunnu vit ikki rættiliga samanbera veðurlag okk­ ara við tað danska, tí her er oftani bæði vindur og nógv regn. Rætt er tað, men ígjøgnum eitt heilt ár eru góðveðursdagarnir ella teir frægaru dagarnir ikki so fáir í tali, og hetta eiga vit at gera meira brúk av. Í Keypmannahavn ganga 4 prosent av íbúgvunum til og frá arbeiði, skúla ella annað, 28 prosent taka buss ella tok, 31 prosent koyra í bili, meðan størsti parturin súkkla; heili 37 prosent. Sum varaborgarstjóri og formaður í byggi- og býar­skipanarnevndini í Tórs­havnar Býráð vil eg fegin arbeiða fyri, at talið av súkklandi og helst eisini gangandi fara at vaksa munandi í tali tey komandi árini. Hetta kemur eyðvitað ikki av sær sjálvum, og tí mugu vit sum politikarar tryggja, at tað gerast betri umstøður til oftari at taka súkkluna úr kjallaranum um morgunin og lata bilin standa heima í túninum. Fyrst og fremst eiga um­støðurnar fyri tey, sum kundu hugsað sær at súkkla, at betrast munandi. Ikki minst, tá tað kemur til at kenna seg tryggari í ferðsluni á súkklu. Hetta kundi til dømis verið gjørt við at seta gongubreytirnar øðrumegin gøturnar av til tey súkklandi, meðan gongu­fólkið nýtir hina síðuna. Eisini haldi eg tað vera vert at umrøða, um vit ikki eiga at geva nakað av fíggjarligum stuðuli – til dømis 1.000 kr. – til hvønn íbúgva, sum hevur hug til at ogna sær eina súkklu, ið verður nýtt til at koma til og frá arbeiði ella skúla. Hetta vil ivaleyst gera sítt til, at vit fáa ein grønari, vakrari og liviligari bý at búleikast í. Eg fari nú at taka spurn­ ingin upp í býráðnum, so vit kunnu fáa sett hol á kjakið um at fáa ein grønari bý. Millum annað við at skapa betri umstøður fyri tey súkklandi. Ein síðu­vinn­ ingur er, at nógvir íbúgvar á henda hátt fáa møguleika fyri at røra seg meiri, og tað er heilsu­fremj­andi. Sostatt kunnu vit við einum slíkum átaki fáa eina sunnari bý til gleði fyri okkum øll. Høgni Hoydal Stjórnarskipan ella undirskipan Stjórnarskipanarmálið snýr seg ikki um persónsstríð, men um fatanir og metingar av fólkaræði og rættindunum hjá Føroya fólki. Fleiri hava heitt á meg um at gera viðmerkingar til tær ósemjur og tey ivamál, sum eru reist í sambandi við stjórnarskipanarmálið – og sjálvandi serliga til roynd­irnar at gera per­sóns­stríð og ákærur til part av málinum. Til royndirnar at gera per­sónsstríð og seta fram ákærur, geri eg ongar bein­ leiðis persónligar við­merk­ing­ ar. Nokti rætt og slætt at taka lut í tí. Sjálvt um eg taki mær tað ógvuliga nær, noyðist eg at viðganga. Tað er sjálvandi væl skill­ igt, at fjølmiðlarnir vilja við­ gera eitt mál, har álvars­ligar ákærur verða settar fram. Ikki minst mill­um floks­felagar og ímóti floks­for­monnum. Men tá haldi eg, at fjøl­miðlarnir sum minsta mark eiga at finna fram, greina og meta um fakta í málin­um. Hvat er rætt og hvat er skeivt í tí, sum verður borið fram – og tí sum verður lagt fólki í munn og muru? Og hvat er kjarnin í málinum? Ósatt at breið semja var í fjør? Nú er stjórnarskipanarmálið eitt sera týdningarmikið mál. Tað snýr seg um fólkarætt og rættindini hjá føroysku tjóðini og øllum borgarum í Føroyum. Undirritaði er lagdur und­ ir at siga ósatt, tí eg havi víst á, at fyri einum ári síð­ ani var ein breið semja um stjórnarskipanaruppskotið. Er hetta ósatt? Bara við at leita á netinum í tveir minuttir eftir tí, sum varð sagt fyri einum ári síðani, ber til at staðfesta, at m.a. hetta varð skrivað, eftir at nevndin legði sítt uppskot fram – frá teimum, sum nú siga, at ongin semja var: August 2010 á løgtingi: “Tann 6. mars 2010 løgdu § 25 umboðini fyri Sam­bands­ flokkin, Tjóð­veldi, Fólka­ flokk­in, Javnaðar­flokkin og Sjálv­stýris­flokkin í semju (Miðflokk­urin tó við fyri­varni) upp­skot um Stjórn­ar­skipan Før­oya fyri Løg­tingið, sí løg­ tings­mál 140/2009.” Úr viðmerking í Dimmu og Sosialinum, juni 2010: “Stjórnarskipanin - tann søgu­ liga tjóðskaparliga semj­an millum allar flokkar á løg­ tingi.” Úr virðmerking í Dimmu 15. Juni 2010: “Uppskotið til stjórnarskipan er eitt gott úrslit av friðarligum ting­ ingum. Men har var semja. Og tað er ikki so sexut í tíð­ indahøpi. Klandur er meira catchy.” Úr fráboðan frá ABC- landsstýrinum, juni 2010: ”... uppskotið til stjórnarskipan kann verða smíðað liðugt í teirri sátt og semju, sum hevur eyðmerkt gongdina higartil.” Uttanhýsis uppí­ blanding og broytingar Síðani eri eg lagdur undir at siga ósatt um, at tann uttan­hýsis uppíblandingin frá donsku stjórnini og ser­ frøðingum sum kom í summ­ar, hevur elvt til, at tann søgu­liga semjan tíverri fór sundur við tí broyt­ingarupp­skoti, ið nú varð lagt fram. Eisini eru tey orð løgd mær í munnin, at eg skal hava ákært persónar og flokkar fyri at renna ørindi fyri Lars Løkke Rasmussen. Men slík orð havi eg als ikki nýtt um nakran – tíansheldur lopið á nakran persón. Staðfestingin er hin­vegin bert gongdin í mál­in­um her heima, har sam­bandsflokkurin hevur kravt grundleggjandi broytingar vísandi til krøvini frá donsku stjórnini. Hetta varð sagt skriv­liga frá løgmanni og sam­bands­ flokkinum 14. juni 2010 í fjør, eftir at danski forsætis­ráð­ harrin og danska løgmála­ráðið løgdu seg út í málið: “Tá ið grein 25 nevndin legði fram sítt uppskot til stjórn­ar­skipan, kom eg til ta niður­støðu, at iva­mál vóru um, hvørt upp­skotið sam­ svarar við heima­stýris­lógina og yvirtøkulógina (...) Síðani havi eg tikið spurn­ ingin upp við danska for­ sætisráðharran, Lars Løkke Rasmussen á ríkisfundinum herfyri, serliga nú danska Løgmálaráðið eisini hevur skrivað løgfrøðiligt upprit um málið. Á fundinum gjørdi forsætisráðharrin greitt, at danska stjórnin metir, at um uppskotið verður samtykt í verandi líki, er tað at meta sum, at Føroyar fara úr ríkis­ felagsskapinum. Eg boðaði forsætis­ráð­ harr­anum frá, at dialogur er millum politisku flokkarnar í Føroyum um, hvussu vit koma víðari í málinum, og at vit venda aftur til donsku myndugleikarnar, tá henda viðgerð er liðug.” Broytingarnar í uppskotinum Úrslitið er nú, at ein røð av broytingaruppskotum eru gjørd til semjuuppskotið frá í fjør, sum broyta grund­ leggjandi partar av lógini. Hetta er sjálvsagt gjørt til tess at fáa sambandsflokkin at taka undir – og tað er so eitt val. Men nú eru tríggir – kanska fýra – flokkar, ið ikki kunnu taka undir við, at stjórnarskipanin er grund­ leggjandi broytt og vend á høvdið. Í øll tey 12 árini, vit hava arbeitt við føroyskari stjórnarskipan, hevur grund­ arlagið undir arbeiðinum verið, at ein stjórnarskipan, ið skal samtykkjast av fólkinum, sjálvandi er oman fyri allar aðrar lógir, ið ikki eru samtyktar av fólkinum. Annars er ikki talan um fólkaræði. Øll hesi árini hevur tí staðið greitt í formælinum til lógina: “Landsins egnu lógir eru einans tær, sum gjørdar eru á rættan hátt í landinum sjálvum eftir fólksins vilja (...) Allar lógir og siðvenjur skulu virða hesa stjórnarskipan. Eingin lóg ella siðvenja má tí vera hildin at hava gildi, bara tí hon er eldri enn henda skipan ella hevur virkað í langa tíð.” Men hetta er nú strikað. Ístaðin er sett inn henda orðing: “Stjórnarskipanin virðir teir stjórnarrættarligu sátt­málar og avtalur, sum eru í gildi, tá hon verður sett í verk (...)” Vit eru sostatt farin frá einum grundarlagi, har all­ ar aðrar lógir skulu virða ta stjórnarskipan, sum Før­ oya fólk samtykkir. Til eitt grundarlag, har okkara stjórn­ arskipan skal virða allar aðrar lógir, sum ikki eru sam­tyktar av fólkinum. Stjórnarskipan ella undirskipan Uttan mun til, hvat vit halda um hetta, so krevur tað eina gjølliga grundgeving frá teim­ um, ið skjóta upp at gera hesa broyting. Saman við mongum øðrum broytingum, er talan um týdn­ingarmiklar broytingar, sum eftir okkara tykki venda mongum á høvdið. Í besta føri kann tað elva til sama eljustríð um tulkingar og rættarstøðu føroyinga sum tjóð. Í ringasta føri kann tað elva til, at danska grundlógin, heimastýrislógin, yvirtøkulógin og aðrar lógir verða tulkaðar at verða samtyktar av fólkinum og til at hava hægri rættar­gildi enn okkara egna stjórn­ar­skipan (eins og løg­mað­ur saman við danska for­sætisráðharranum boðaði frá í fjør). Hetta er tann politiska kjarnin í málinum, sum fólk kunnu taka støðu til og meta um. Onkur heldur, at tað er neyðugt at gera hesa broyting fyri at fáa semju, og tulkar broytingarnar øðrvísi, enn eg her havi víst á. Tað ber so til at viðgera ta ósemjuna sakliga. Vit í Tjóðveldi hava bæði í tingbólki og í aðalstjórn floksins viðgjørt væl og virðiliga, hvør støða okkara er og hava støðugt mælt til semjuroyndir, heldur enn at leggja verandi broyt­ingar­ uppskot fram. Somu støðu hava tríggir aðrir flokkar. Tað snýr seg um fólkaræði og alt tað grundarlag, ið før­ oyska sjálvstýrisrørslan hev­ ur bygt á. Og tað snýr seg um, hvørt vit vilja eina demo­ kratiska stjórnarskipan ella eina undirskipan. Tað átti at borið til at funnnið semju um tað.