fríggjadagur 10. juni 2011síða 50

nr. 67 · 10. juni 2011 18 VIKUSKIFTI – Eg útseti og útstilli meg sjálva nógv við bæði at skriva og spæla leikin einsamøll. Eg stúrdi eitt sindur fyri framførsluni, tí hetta er sárbært, sigur Eyð Matras, sum í hesum døgum spælir einmansleikin Í Mínum Hondum Eyð matras bjóðar sær sjálvari av Sjónleikur Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Anna er søgufrøðingur og býr í Dan­ mark, men er nú heima í Føroyum og ansar mammu síni, sum er illa sjúk. Hon fær avloysarastarv á Fróð­skapar­ setrinum og fer at skriva ein fyri­lestur um sambandið millum Asia og Føroya í 18. øld. Anna hevur altíð kent seg øðrvísi, og tá ið mamman doyr, finn­ ur hon eitt bræv og eitt armband við grøn­ari perlu, sum fanga hana. Anna fer at kanna, hvat hetta hevur at týða, og loyni­dómar úr fortíðini verða av­ dúkaðir. Hetta er byrjanin til nýggja sjónleikin Í Mínum Hondum, sum Eyð Matras hevur skrivað og spælir í Spaniastovu í Klaksvík í hesum døgum. Anna granskar á bókasavninum og lesur um Katrinu Joensdatter, konu Árant Úti á Bø í Svínoy, sum var dømd fyri hordóm, tí hon fekk tvíburar við Niclasi Normann, einum ungum manni av hollendska skipinum Westerbeek, sum fór á land í Suðuroy í 1742. Sum leikur fer, verða vit drigin mill­ um fortíð og nútíð, og so líðandi verða træðrirnir greiddir um upprunan hjá Onnu. Leikurin lýsir eitt tíðarskeið í Føroya søgu, tá ið mong vóru fátæk, undir­brotlig og innitokin. Gjøgnum Onnu uppliva vit lívið hjá eini kvinnu fyri trí­hundrað árum síðani, hennara stríð ímóti órættvísi og tráanina eftir kær­leika og nærleika. Lívið hjá Onnu verður sett í perspektiv, tá ið hon sjálv skal taka týdningarmiklar avgerðir um sítt lív. Leikurin Í Mínum Hondum er íspunn­in søga, men byggir á veruligar hendingar og sagnir. Vit hoyra um seyðatjóvin Árant Úti á Bø í Svínoy, um manningina á hollendska skipinum Westerbeek, sum gisti í Føroyum vet­ urin 1743/44 og um skalvalopini í Gerðum 1745 og 1765. Spennandi søga Sjónleikarin Eyð Matras hevur skriv­- að leikin, og hon kom á sporið av søg­uni, tá ið hon arbeiddi við einum øðrum leiki, Sjóvevur, fyri nøkrum árum síðani. – Tá ið eg arbeiddi við Sjóvevur, sat eg á Bókasavninum í Klaksvík, og onkurs­vegna kom eitt pappír mær í hendi, har Freydis Poulsen hevði skrivað um skalvalopini í Klaksvík í 1745 og 1765. Tey havi eg ofta hoyrt um, men í skrivinum hjá Freydis læs eg fyri fyrstu um Katrinu Joensdóttir, sum doyr í tí fyrra skalvalopinum saman við tví­burunum, sum hon hevði fingið sam­an við Niclasi Normann, sum var við skip­inum Westerbeek, greiðir Eyð Matras frá. – Eg helt, at tað kundi verið áhuga­ vert at farið at kanna søguna um Katrinu nærri. Hvussu hennara lagna var, hvussu hon mundi hava tað, og hvat hon mundi hugsað, tá ið hon finn­ ur út av, at hon er upp á vegin og veit, hvat hon so hevur í væntu. Eg hevði eina undarliga fyristilling um, at menn­ iskju fyri 300 árum síðani høvdu ikki tær kenslurnar, sum vit hava í dag, at tey vóru meira innistongd, men tað hev­ur verið spennandi at roynt at sett seg inn í teirra lív og teirra tankar. Blanda fakta og fiktion Leikurin ferðast kring nakrar søguligar hendingar og verulig fólk, men søgan verður bundin saman av fiktion og drama. – Tað hevur verið stórt arbeiði at granska søguna. Tað, sum er spennandi við hesum, er, at nógv av hesum er fakta. Men so er eisini fiktiónin í leikinum, sum tvinnar søguna saman. Í dag havi eg eitt sindur ilt við at skilja ímillum, hvat er satt og hvat er fiktion í hesari søguni. Eg blívi eitt sindur yvirraskað av, at eg tosi við hvørt, sum um Anna er ein veruligur persónur, so kanska hong­ur søgan væl saman, sigur Eyð Matras. Hon hevur drúgvar royndur sum sjónleikari, men hon hevur eisini áður roynt at skriva leik. – Eg eri eisini journalistur, so tað at skriva, er ikki so langt frá mær. Hetta er í grundini eitt sindur tilvildarligt, at eg havi skrivað hendan leikin sjálv. Søgan um Katrinu Joensdóttir var dragandi, eg helt, at hon mátti skrivast, og tað var eingin uttan eg at skriva hana, so tað gjørdi eg bara, sigur hon. – Tá ið vit tosa um føroyska søgu og menniskju í søguni, so eru tað ofta menninar, tað verður fokuserað uppá. Men vit vita eisini, at tað hava verið nógvar kvinnulagnur, og tað hev­ ur verið áhugavert at kanna, hvussu lagnurnar hjá kvinnuni hava út­viklað seg. Hvussu vóru tankarnir og kensl­ ur­nar hjá kvinnunum fyri 300 árum síðani. Krevjandi framførsla Í Mínum Hondum er einmansleikur, har Eyð Matras er einsamøll á pallinum við avmarkaðari pallseting í tveir tímar. – Tað er ikki bara sum at siga, at spæla ein leik av hesum slagnum, sum eg enntá sjálv havi skrivað. Tað er trupult at skriva ein tekst til sín sjálv­ an, sum tú seinni skal læra uttanat og spæla. Eg havi jú sitið leingi við tekst­ inum og roynt at broytt hann fyri at fáa hann at sita. Men tað hevur verið ein stór av­bjóðing og eitt stórt arbeiði so at taka tekstin til mín og spæla hann aftur sum leik, sigur Eyð Matras. – Eg havi ikki valt mær lættast upp­ gávuna, og eg rokni ikki við, at einhvør hevði farið í holt við hetta. Eg útseti og útstilli meg sjálva nógv við bæði at skriva og spæla leikin einsamøll. Eg stúrdi eitt sindur fyri framførsluni, tí hetta er sárbært. Eg stilli meg sjálva fram og spæli einsamøll ein leik, sum varð­ar tveir tímar við einum steðgi. Tíbetur hevur móttøkan verið góð, eg veit ikki, hvussu stuttligt tað hevði verið, um leikurin bleiv sáplaður niður, sigur hon. Eyð Matras hevur verið í sjáldsomu støðuni, at hon hevur skrivað leik­lut­ irnar, sum hon sjálv skal spæla, og tað er rættiliga óvanligt hjá sjónleikarum. – Eg var til ræddarvenjing, tí eg skal syngja í leikinum, og so sigi eg við kon­ una, sum undirvísti mær, at eg skilti ikki, hví eg skuldi syngja, tí eg havi ongantíð hildið meg dugað serliga væl at syngja. So sigur hon við meg »jamen, tú hevur sjálv skrivað hetta«. Og tað pass­ar sjálvandi. Ótilvitað havi eg kanska givið mær nakrar avbjóðingar, sum eg kundi hugsað mær at tikið á meg sum sjónleikari. Eg bæði syngi, havi langar dramatiskar monologar og spæli okkurt meira skemtiligt í hesum leik­inum. So tað ber til at siga, at eg sleppi at liva mínar sum sjónleikari út í hes­um leikinum, sigur Eyð Matras. Leikurin Í Mínum Hondum kann síggjast í Spaniastovu í Klaksvík fríggja­kvøldið og leygarkvøldið kl. 19.00 og sunnu­dagin kl. 16.00.