fríggjadagur 25. november 2011síða 48

nr. 137 · 25. november 2011 16 VIKUSKIFTI Vísind Árni Joensen arni@sosialurin.fo Hetta var annars ætlað at vera tann heilt stóra verkætlanin hjá russiska rúmdar­ ídnaðinum. Phobos Grunt skuldi, sum navnið sigur frá, flúgva til Mars-mánan Fobos, seta eitt lítið far niður á mánan, taka royndir á mánaskorpuni og koma aftur til jørðina við royndunum. Eftir ferðaætlanini skuldi Phobos Grunt koma í ringrás um Mars í oktober næsta ár, og í februar í 2013 skuldi tað lítla farið so fara niður á mánan. Í juli í 2014 skuldi Phobos Grunt so koma aftur á jørðina. Enn hevur eingin megnað at fullføra eina ætlan sum ta russisku, og tað vóru heldur ikki øll, sum vóru vís í, at tað fór at eydnast. Men at verkætlanin skuldi fáa trupulleikar, longu áðrenn kósin var sett ímóti Mars, kom óvart á sjálvt tey mest ivingarsomu. Tað var teknikkurin, sum sveik. Rakettin, sum skuldi lyfta Phobos Grunt úr einari innari út í eina ytri ring­rás um jørðina og í øðrum umfari út ímóti okkara grannagongustjørnu, sveik longu beint aftan á útskjótingina frá Bajkonur-útskjótingarstøðini í Kasakhstan. Ferðin av ongum Harafturat hava trupulleikar verið við samskiftinum við fylgisveinin, og tað hevur millum annað gjørt, at teir russ­ isku teknikararnir vita ikki, um tað er telduskipanin, sum hevur svikið, ella um talan er um eitt maskinbrek. Amerikanska rúmdarumsitingin NASA hevur ikki sagt nakað um brekið við Phobos Grunt, men amerikanskir rúmdaramatørar hava sagt, at teir hava sæð fylgisveinin sveima í ringrás kring jørðina, og at rakettin, sum skuldi senda farið longri út, er føst í farinum enn. Annars tykist tað, sum at alt er heilt, siga teir. Enn hava teir russisku rúmdar­ myndug­leikarnir ikki sagt, at teir hava mist vónina um ferðina til Fobos, men nógv bendir á, at Phobos Grunt fer ong­an veg ella í hvussu er ikki tann ætl­aða vegin. Og tað gevur russum og okk­um øðrum aðrar trupulleikar at hugsa um. Eitrandi brennievni Nakrir serfrøðingar siga, at Phobos Grunt og rakettin kunnu koma niður ígjøgnum atmosferuna longu tíðliga í desember. Tað eitrandi brennievnið, mill­um annað evnið hydrazin, sum rakett­in skuldi brúka til at lyfta fylgis­ veinin frá jørðini til Mars, er har enn, og tað hevur fingið fleiri at stúra. Summi siga, at brennievnið kann vera ein hóttan, tá rakettin kemur aftur ímóti jørðini, men amerikanski gransk­arin David Warmflash heldur hinvegin ikki, at brennievnið er nakar vandi, tí tað fer at kolast upp í at­mos­ feruni, sigur hann. Sjálvur hevur David Warmflash tætt samband við russisku verkætlanina, tí hann stendur á odda fyri einum granskaraliði, sum hevur roynd­ar­útgerð umborð á Phobos Grunt. Tá russar sendu farið upp, vigaði tað millum 12 og 13 tons, og serfrøðingar eru á einum máli um, at alt fer ikki at kolast upp á ferðini niður ígjøgnum atmos­feruna, men endar aftur á jørðini. Men hvar pettini detta niður, nær tey detta niður, veit eingin at siga enn. Fyri knappliga fjúrtan døgum síðani sendu russar fyrgisveinin Phobos Grunt í ringrás um jørðina, men nú bera vísindafólk ótta fyri, at hann fer at detta niður longu fyrst í næsta mánað – kanska við fleiri tonsum av eitrandi brennievni Russisk Mars- rakett kann detta niður í desember Fobos er tann innari av teimum báðum mánunum hjá gongustjørnuni Mars og er í ringrás knappar 9.400 kilometrar frá gongustjørnuni. Tað var amerikanski stjørnufrøðingurin Asaph Hall, sum fyrstur fekk eygað á Fobos og hin mánan hjá Mars, Deimos. Tað var í 1877. Tað verður ikki á hesum sinni, at Phobos Grunt kemur so nær Mars-mánanum.