mánadagur 17. september 2012síða 10

Mánadagur 17. september 2012 · Nr. 108 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Tað er leygardagur 15. sep­ tember. Vit eru til jarðarferð í Nólsoy. Útsynningur leikar harður við grimdarskúrum, nú fylgið gongur suður gjøg­ num bygdina. Ein súmbolsk mynd av honum, vit fylgja til gravar, Emil Juul Thomsen. Hann var bráður av lyndi. Treiskur og beit á kampi, tá hann setti sær høg og tor­ gongd mál fyri. Emil Juul Thomsen and­ aðist týsdagin 11. september, 96 ára gamal. Í dag munnu før­oyingar flestir minnast hann frá Bókagarði, bóka­ for­lagnum, sum hevði sølu­ búð fyrst á Lag, seinni í Bók- bind­aragøtu í Havn. Emil var búsitandi í Nóls­ oy, men ættaður av Tvør­ oyri, føddur 27. novemb­er 1915. Lærdi sum ungur til skómakara, men sýndi stak gott hegni sum sølumaður og læt í Havn upp el-vøru­ handilin Electrolux. Frá at selja dustsúgvarar, kuldaskáp og annan rav­ magns­útbúnað fekk hann tað hugskot seinast í 1960-árunum at fara undir end­urprent­ing av okk­ara gomlu, uppseldu bók-ment­ um. Í 1968 stovnaði hann Bókagarð og fyrsta takið var at endurprenta tíðar­ ritið Varðan og fyrsta blað, sum burturav varð skrivað á føroyskum, Før­inga­tíðindi. Hann gav somu­leið­is út Fugla­ frama, Bú­reising og barna- og ung­dóms­blaðið Ungu Før­ oyar, Schrøters týðing av Matteusar evangeliinum og Hammers­haimbs anthologi – alt virðismikil prent frá teirri tíðini, tá føroyingar fóru at vita til sín sum fólk. Á bóka­ søvnum okkara kundi tú læna hesi, men at læna er ikki tað sama sum at eiga, og bæði almenningi og skúlum okkara komu hesar útgávur í tørvi. Fólk, sum høvdu fingist við útgávustarv í Føroyum og av royndum vistu, hvussu tvørligt hetta mangan kundi vera, hildu hetta vera óðamannaverk og fíggjar­ ligan undirgang. Men sum Emili líkt, tá hann setti sær mál fyri, fór hann undir hetta tiltak við stálsettum vilja. Uttan frammanundan at hava søkt um studning ella á annan hátt hava vissað sær fíggjarliga trygd. Og hetta vóru dygdar­bók­ mentir, bæði upprunaverk og týdd. Her eru at nevna Heðin Brú, Martin Joensen, William Heinesen og Jørgen- Frantz Jacobsen, Voltaire, Dostojevskij, Mark Twain og Albert Camus. Ikki eru at gloyma søgurnar eftir Kristian Osvald Viderø og Føroya Kvæði. Og haraftrat gav hann fitt av barnabókum út og bøkur um list og lista­ fólk. Dastið av útgávunum kom út í 1970-árunum, og tá Bókagarður rundaði tey tíggju árini, hevði Emil megn­ að at útvega okkum út við hálvtannaðhundrað bøkur, bæði heimligar klassikarar og aðrar og ikki sørt av nýggjum bókmentum við. Og haraftrat ritið Faroe Isles Review. Fyri mikla útgávuvirk­ sem­ið, sum eisini kom út­ lendskum lærustovnum til góðar, fekk Emil Juul Thom­ sen á sumri 1978 navnbót sum heiðursdoktari við lærda háskúlan í Lund í Svø­ríki. Har­aftrat fekk hann heið­ urs­merki frá ríkis­ovast­unum í øllum Norður­londum fyri avrik sítt; danska riddara­ krossin, norska sankta ólavs­ krossin, íslendska falka­orda­ nin o.s.fr. Bókahandilin hjá Bóka­ garði á Lag lá so høgliga fyri í Havn. Her í miðbýnum slapp tú ikki undan at geva honum gætur. Og tað var serliga fram undir jól, at tú hevði gott í væntu, tí í sýnisglugganum her kundi tú vera vísur í at síggja forkunnugar bøk­ur – nýútgávur og endur­út­ gávur. Tað var fyrst gleðin framman fyri hesum vakra sýnis­glugganum, og so ikki minst at støkka inn á gólv­ið, taka eina bók upp í hondina, blaða í henni og so keypa. Prísurin sum oftast sámuligur. Eitt prát við Emil var ikki at forsmáa, og at tað var kærleikin til fosturlandið og móðurmálið, sum eggjaði honum til hetta stóra takið var eyðsýnt. Tí nógv av tí, sum føroyingar dagliga fingu borið upp í hendur av lesnaði, var lættisoppur og mjólkarvatnsskvatl. Við hesum meinti hann serstak­ liga bløðini. Hesi, ið Tóra­ rinn Evensen við lærara­ skúlanæmingar segði um: »Vilja tit kennast við gott før­oyskt mál, so lesið ikki bløðini.« Og um hvussu stjølurin var í tí skúla, Emil sjálvur gekk í á Tvøroyri, fáa vit eina ábending um úr formælinum, Hanus Debes Joensen hevur til yrkingasavn sítt »Í súgi um Froðbiarboða«. Hesin skúlin við sínum donsku lærarum var ikki klekingarstøð til føroyska samfelagið. Tú lærdi stóráirnar í Russlandi at kenna, dugdi at reksa upp lond og býir í Suðuramerika og stóð ikki fastur í longum, týskum ramsum. Men lítið visti tú um tað, sum lá uttan fyri Høvdan. Fólk, sum komu úr øðrum oyggjum, komu øll »norðan úr myrkrinum«. Hetta var káma hugmyndin av hinum Føroyum. Tað var tann nívandi kensl­ an av hesum kunnleikatørvi um heimilig viðurskifti, sum eggjaði Emili til at fara undir tað ódnartakið, sum neyvan nakar annar roknaði við fór at eydnast. Hetta eru ikki bert prýðisverk í bókahillunum, men eisini verk, ið hava verið og framvegis eru til stórt gagn. Minnist væl, hvussu spent­ur Emil var eftir at fáa Føroya Kvæði út. Fullvísur í, at hetta var á hallandi degi, skuldi hann sjálvur síggja krúnuna á lívsverki sínum – um tríati ár eftir at fyrsta byrðin var borin í garð. Møtti honum um sama mundið á Áarvegnum í Havn. Prátið datt niður á Føroya Kvæði, og eg sigi við hann, at hasar bøkurnar má eg ognast, tá tær koma út. Tíðin leið og eg gloymdi Føroya Kvæði. Men tað var ein, sum ikki gloymdi. Tí ein dagin kom Emil sjálvur og handaði mær fyrstu bindini av Føroya Kvæði, og seinni restina – tilsamans 37 bind. Emil Juul Thomsen er farin um sýn, men í bók­ menta­søgu okkara stendur eftir navn hansara sum varði, so leingi her býr fólk, sum talar og lesur føroyskt mál. Pól á Kletti Hin vakri sýnisgluggin Nøvn Ein minnisgluggi á gloppi, nú Emil Juul Thomsen er farin Skálatrøð – ein fram­ tíðar­visjón Skálatrøð verður eitt spenn­ andi stað um nøkur ár. Skála­trøð er í veruleikanum longu spennandi, men her kemur heilt vist at henda nógv aftrat. Skálatrøð kemur óivað at hýsa einum stórum par­ keringshúsi, sum loysir ver­ andi parkeringstørv. Helst kemur Tjóðpallurin at liggja her. Og helst kemur hetta at gerast eitt blandað mentanar-, bústaðar- og fram­leiðsluøki burturav. Afturvendandi kravið fyri, at fólk skulu støðast, er trivnaður. Og trivnaður er so mangt. Trivnaður er alt tað, fólki tørvar, og alt tað, ið nøktar teirra tørv. Tað vil stórt sæð siga eitt stað at búgva, út­búgv­ing­ armøguleikar, inn­tøku­ møgu­leikar, eitt reint og hugnaligt umhvørvi í einum kók­andi mentanarpotti, sum hevur tilboð til øll. Um nøkur ár verða lut­falsliga nógv eldri og gomul í Havnini, og einki liggur mær meira á hjarta enn dreymurin um, at hesi øll fáa eitt blítt og gott lívs­ kvøld í einum hugna­ligum og livandi umhvørvi. Eg síggi fyri mær eina spennandi sameingin av tradio­nellari og nýggjari vinnu, samstundis sum økið móti sjónum verður gjørt meira livandi við smá­ um bústaðareindum, sølu­ torgum, kaféum, mentanar­ húsum í breiðastu merking, granskingarumhvørvi, at vit ongar tómar keikantar hava í miðbýnum, men lív og hugnaligar gongugøtur í góðari sameining við virk­ nar molar og lívligari skipa­ ferðslu. Eg trúgvi fult og heilt á, at tað umhvørvið, eg minn­ ist, tá havnarøkið kók­aði av fólki og virk­semi, tá post­bát­arnir komu og smá­ bát­arnir løgdu fisk og fugl uppá land, á ein ella annan hátt kemur aftur, at tann hugnin og tann roman­ tikku­rin verður endur­ skapt­ur. Tað eru málini, vit seta okk­um - visjónirnar, ið skapa framtíðina. Kjak Heðin Mortensen borgarstjóri