hósdagur 25. mars 2004síða 8

Nr. 59 • hósdagur • 25. mars 2004 • 78. árg. Mazda í Evropa Mazda rokna við eini øking í søluni í Evropa upp á 10 prosent í ár. Í fjør vaks sølan við 30 prosentum í Evropa, har av næstan helvtin var Mazda6 Kelda: Motor-magasinet Rolls Royce í USA Nýggi Rolls Royce Phantom er vorðin eitt veruligt "hit" í USA. Roknað verður við at selja millum 400 og 500 bilar í ár. Síðan januar 2003 hava Rolls Royce hoyrt til BMW, men teir verða fram- vegis bygdir í Ong- landi Kelda: Motor Magasinet Nissan í Evropa Nissan hava ætlanir um at koma á evropeiska marknaðin við seks nýggjum modellum fram til 2006. Sølan av Nissan í Evropa vaks við 13,3 prosentum í fjør til umleið hálva millión bilar Kelda: Motor Magasinet Suzuki Liana, ið fyrstu ferð kom á marknaðin á sumri 2001, er nú komin í eini betri útgjørdari og dagførdari útgávu við t.d. nýggjum instrumentborði, nýggjum størri kú- fangarum og kølara- gittari BILAR Magnus Gunnarsson maggi@sosialurin.fo Tað skal ikki altíð so nógv til fyri at broyta ein bil, so hann sær heilt annarleiðis út. Soleiðis er við nýggja Suzuki Liana, sum júst nú er komin á marknaðin. Nú Liana hevur fingið nýggjar kúfangarar, kølaragittar og síðupanelir, sær hann út sum ein heilt annar bilur. Eisini innan eru digitalu instrumentini skift út við vanlig rund instrumentir við reyðum ljósi. Sjálvt instrumentborðið er nýtt við alu-look í miðjuni. Radio, sum kann stillast í rattinum, og fløguspælari við fýra hátalarum er stand- ard eins og aircondition. Liana er ein 5-persóna familjubilur við fimm hurðum, ið man situr lut- falsliga høgt í, og útsýnið er gott allar vegir. Hann er umleið 10 cm hægri enn ein vanligur persónbilur. Høgt er til loftið og nógvar hillar og rúm eru til at leggja lutir frá sær á. Motorurin er ein 1,6 litur við 106 hk, sum eisini fæst við automatiskum girum. So gott sum alt er stand- ard, og bilurin hevur t.d. el- síðurútar, el-síðuspegl við hita, forsetur við hita bæði í setri og ryggleni, og air- bag framman og í síðunum. Liana er lættur at koyra og serliga væl egnaður til býkoyring. Minsti vendi- radius er einans 5 metrar, hetta ger, at bilurin er at lættur seta frá sær, har sum trongt er at parkera. Suzuki Liana 1,6 Motorurin 1,6 litur 4 syl. bensin 106 hk 0-100 km/t 11,5 sek. Bensinnýtsla 14,5 km/l Dekkstødd 185/65-14 Stødd og vekt: Longd 423,0 cm Breidd 169,0 cm Hædd 155,0 cm Eginvekt 1125 kg Viðførisrúm 295 litrar Prísur kr.175.000,- Søluumboð Sp/f Eyðbjørn Hansen Varðagøta 75 FO-100 Tórshavn Tel. 313375 www.suzuki.fo Suzuki Liana 1.6: Dagførdur og betur útgjørdur familjubilur Hóast Suzuki Liana ikki er so nógv broyttur, sær hann heilt annarleiðis út í nýggju útgávuni við størri kúfangarum og kølaragittari Mynd: Álvur Haraldsen Instrumentborðið er nýtt og digilatu instrumentini eru skift út við vanlig rund instrumentir við reyðum ljósi. Radio, ið kann stillast í rattinum, og fløguspælari við fýra hátalarum er standard eins og aircondition Mynd: Álvur Haraldsen Aftan er Liana eisini broyttur við t.d. størri kúfangara Mynd: Álvur Haraldsen 15 14 Nr. 59 - 25. mars 2004 Ólavur Hátún Í hesari skriving hevur tað verið ein aðaltáttur, at fólk- sins talaða mál eigur at fáa meira ljóð og ræsur í tí skriv- aða. Hinvegin er greitt, at tað ikki minni er tann umhugs- aða og viðgjørda skrivaða orðingin, sum tambar og mýkir orðsins møguleikar til tey neyvu og listarliga rík- andi avrikini, sum so aftur geva endurljóð bæði í munn- ligum og skrivligum sam- skifti. Tí er tað so umráð- andi, at stavsetingin gerst eitt smidligt og vælvirkandi amboð og ikki ein forðing. Skriftmálið ger seg inn á talaða málið. Men allar royndir vísa júst á, at tað er ikki møguligt hjá fjøldini av Føroya fólki at læra at skriva sítt móðurmál til lítar, tí skriftmálið er ikki nóg sambæriligt við tað livandi málið. Hetta ósam- svar gevur seg eisini til kenn- ar í framburðinum, tá fólk upp úr bók ella handriti lesa so mangan stavin, sum ikki longur er hevur ljóðliga heimild í okkara máli. Vit kunnu taka onkur hiss- ini dømir og leggja fyri við okkara tjóðar- og tjóðskapar- heitum. Lesa vit í Føringatíð- indi, sum var mesti lesnað- urin á móðurmálinum um næstseinasta aldarskifti, so búðu tá føringar í Førj- um/Førjun og talaðu føriskt. Men við Fuglaframa (alt gott annars um hann at siga)) varð lagt á annan bógv. Nú skuldi land okkara eita Før- oy-ar (svarandi til Færeyjar? - um oyggjamerkið endiliga skuldi á, mátti Føroyggjar svarandi til Norðoyggjar ligið nærri við), og her talaðu før-oy-ingar før-oy-skt. Iva- leyst eru tað fleiri, sum halda, at hetta stigið aftur- eftir var ein skrivligur prýðisvinningur; men mær skurrar tað í oyrunum, tá eitt nú útvarpsfólk lesa um tað, sum føroyskt er, ella tú hoyr- ir kvinnur og menn kvøða um tann føroyska dansin og syngja um "gamalt føroyskt grót", tí tað er ein avskeplan av tí natúrliga málinum. Sambera vit í hesum døm- inum við grannarnar fyri vestan, so eru teir ikki so puristiskir sum vit, tí hóast teir eru íslendingar, sum búgva í Íslandi, so tala og skriva teir íslenskt við ong- um d. Um oyggjaheitini Fugloy, Svínoy, Nólsoy, Sandoy og Suðuroy: Framburðurin er t.d. ikki, at fugl-oy-ingar búgva í Fugloy, men at fugl- ingar búgva í Fugli - teir fiska ikki á Fugl-oyar-banka, men á Fugliabanka -, sjálvur var eg svíningur, føddur í Svíni, nólsingar koma til Havnar úr Nólsi, og Smyril fer ikki til Suðuroyar, men til Suðriar, har sum suðringar búgva. Um fólk, sum búgva á Sandoynni havi eg fyrr bara hoyrt nevnið sandingar (ikki sandoyggjafólk), men heimasandsfólk um tey, sum búgva heimi á Sandi. Við- víkjandi Borðoy, Eysturoy og eisini Sandoy kennst tað natúrligari at nýta bundna formin (á Borðoynni, í Eyst- uroynni og í/á Sandoynni), um eg so havi rætt í tí. Vit kunnu eisini taka Streym- oynna við og nevna t.d., at valla nakar, sum er uppvaks- in har, sigur seg búgva í Norðurstreymoy ella í Suð- urstreymoy, men í Norð- streymi ella í Suðurstreymi. Móðurmálið fylgir ikki altíð rættskrivingarreglum Nú skulu vit ikki vaða ov langt út í hetta, men onkur útvarpsmaður roynir at fáa inn í talaða málið orðaljóðið Kollfjarða ..., Fuglfjarða ..., Oyndfjarða ... og Árnfjarða ... . Hetta er at gera seg inn á tað talaða málið, tí fólk um hesar leiðir siga ikki t.d. Kollfjarða ella Kollafjarðar Skúli, men Kollfara Skúli, Fuglfara Kirkja o.s.fr. Í hesum sambandi hetta aftrat: Vit í Norðstreymi (havi verið bæði kvívíkingur og vest- menningur og eitt skifti eis- ini víkarmaður) fóru ongan- tíð til Kollafjarðar, men til Kollafirðar, eystringar siga, at teir fara til Fuglafirðar ella Oyndarfirðar, og árnfirðing- ar fara til Árnafirðar. Fólk sunnan av landi, har ongar slíkar bygdir við fjarðanavni eru, hava hildið orðingina til Kollafjarðar o.s.fr. sambært mállæruna vera rættari; men vit eiga at virða tann veru- leika, at okkara móðurmál ikki altíð gongur eftir rætt- skrivingarreglum. Ongin má koma og siga, at fólk í Kirkjubø ikki duga at benda bøur, bø, bøi, bíggjar, men kortini fara tey ikki heim til Kirkjubíggjar, men til Kirkjubøar, og har sunnan- fyri hava bøfólk búð og ikki bíggjarfólk sum vesturi í Vágum. Vit hava øll lært, at sterkt bend kvennkynsorð hava -ar sum hvørsfallsending, og at henda ending eisini er tann vanliga í sambindingum; men eg tori at halda uppá, at tað er at gera seg inn á tað natúrligu legu, som málið hevur funnið sær, at skriva t.d. mjólka-r-pakki ella, sum eg í áðni sambært regluna skrivaði: víka-r-maður, tí so- leiðis eitur tað ikki á føriskum; tað eitur mjólka- pakki og víkamaður. Somu- leiðis er tað jú heldur ikki rætt, tá okkurt málvitið út- varpsfólk tosar um Klaks- víkarveg, tí vegurin eitur jú Klaksvíksvegur; eitt kór har norðuri æt Klaksvíkskórið, og kanska sungu tey okkurt, sum Kvívíksjógvan yrkti. Eitt annað mál í hesum viðfangi: Tú hoyrir fólk syngja um stjørnu-r-nar, fugla-r-nar, blómu-r-nar o.s.fr., og hesin framburður er eisini vanligur at hoyra í upplestri. Men eins og okk- ara grannar fyri eystan siga og skriva t.d. bøker - bøkene, hester - hestene, haldi eg, at vit áttu at ásanna sama málsliga veruleika hjá okk- um, at fleirtals -r-ið hvørvur í bundnum formi, soleiðis sum tú eisini sært tað í fyrrnevnda dømi úr skrivi hjá Hammershaimb frá 1845, har hann um sjódregil skrivar, at hann " bìjur útirórabåtanar lóva sär ví". Dømini um hetta sama fyribrigdið eru so mong bæði hjá Svabo, Nolsøe-feðgunum og hjá Jákupi Jakobsen; men burtursæð frá slíkum skrivligum váttanum, kunnu vit bara leggja oyra til fólksins munliga málburð og taka hann til eftirtektar í skriftini eisini í staðin fyri tað afturvendandi, at vit siga hetta , men skriva hatta. Lættir okkara íslendskaða stavseting útlendinum vegin til føroyskt mál? Í sínari grundgeving í Anto- logiini fyri at hava valt ta etymologisku, ta uppruna- frøðiligu, stavsetingina fram um ta ljóðrøttu, ta fonetisku, førir Hammershaimb m.a. tað fram, at hon fór at gera tað lættari hjá okkum at lesa og skilja fornnorrønt og íslendskt, og at danir og íslendingar við henni fóru betur at kunna seta seg inn í føroyskar bókmentir. Men hvussu nógvir føringar lesa fornsøgurnar ella íslendskar bókmentir á upprunamálin- um? Hvussu nógvar óum- settar føroyskar bøkur verða lisnar í Íslandi? Hvussu nógv lættir okkara íslendskaða stavseting um hjá dønum til at lesa føroyskt? At ósam- svarið millum okkara talaða og okkara skrivaða mál júst er ørkymlandi fyri útlending- ar, munnu nógv kunna vátta. Á altjóða kórstevnum eitt nú teimum triðja hvørt árið afturvendandi Europa Cantat stevnunum verður sungið á at kalla øllum europeiskum málum. Tað er onki vanda- mál, tí so at siga øll uttan franskt og enskt eru fonetisk mál, ljóða sum tey verða skrivað - ja, sjálvt italskt mál, sum hevur so virðiligan ættfaðir sum latín at bregða til, hevur gjøgnum øldir og áratúsund støðugt flutt seg so neyvt saman við talumálin- um, at framburðurin ikki veldur útlendingum trupul- leika, og italskt er í dag tað skrivaða málið, har stavifeilir sjaldnast koma fyri. Men at koma við einum føroyskum kórsatsi við upp- runstavseting undir skalt tú ikki bjóða til. Havi sjálvur vónleysar royndir av tí og havi tí til norðurlendsk kór- stevnuhøvir valt at laga tekstir soleiðis til skrivliga, at teir kundu lata upp fyri ljóðunum yvir fyri útlend- ingum. Skal viðganga, at eg tá ikki bara havi lagt meg eftir at evna til eina bein- leiðis ljóðskrift, men havi spælt mær við einari roynd, sum kundi verið ein ábend- ing fram móti einum nýti- ligum skriftmáli. Hevði tá ikki nakran gjølligan kunn- leika um Svabo og teir, men legði mína roynd fyri mál- kønan mann, sum m.a. gav mær hugskotið at skriva í- ljóðið við y. Ein av hesum sangum var "Í búri". Framferðin var tá tann, at eg setti upp hetta framburð- aryvirlit: á = åa /stutt á = å; ú = yu; y = uj; æ = äa; oi = åi; gi = gji; ki = kji; ske = sje Eftir at hava tikið ígjøgnum orð við hesum ljóðum var tað ongin trupulleiki sjálvt við stórum kóri av útlendingum at syngja, so at tað veruliga ljóðari av føriskum: Kúrir tú lytli songfuglur myn, fjævursárur y búri, tagnaji røddin føvur o fyn, lyti er tær nú um mjøjin o vyn, songfuglur myn, skerdur y fangabúri Minnist tú laikin um grønan vødl, fjævursárur í búri, minnist tú gil o dælar o fjødl, latt vær tytt flo o rødd tyn snjødl, - minnini ødl fána y fangabúri. Durvar tú longu, hødd undir vong, fjævursárur y búri, kanska tú droymir um fuglasong, ástarlaik ivir grønu ong árini mong - sloppin úr fangabúri. Ein framburðarnorm til klassiskan føroyskan sang Uttan at tað hevur nakað við stavseting at gera, havi eg her hug at nevna, at eg valdi tann vakra sunnanframburð- in í fanga, eins og aðrastaðni å-ljóðið í t.d. nógv og sjógv. Tann málkøni Jákup Jakob- sen helt tankan hjá Jóannesi bónda um at royna at føra fornari framburð innaftur í okkara talumál vera veru- leikafjaran. Men tá tað snýr seg um klassiskan sang, haldi eg, at vit eiga at finna fram til ein best møguligan ljóðligan norm og ikki hveppa okkum við at geva summum málførum ljóð fram um onnur. Villar visiónir? Nú eg havi dittað mær út í so drúgva viðgerð av hesum viðkvæmu viðurskiftum, sum ikki eru mítt fakliga øki, fari eg her loksins at biðja serkøn halda mær til góðar, at eg við støði í Svabo, Rask, feðgunum Nolsøe, Hamm- ershaimb undan ávirkan av útlendingum og Jákupi Ja- kobsen taki samanum og seti upp hesi hugskot um eina stavsetingarliga broyting, sum fevnir um enn meira, enn "Broyting", sum eg havi her fyri mær, gjørdi: 1. i og y verða skrivað i 2. í og ý verða skrivað y 3. æ verður skrivað ea ella ä, sum allir omanfyri nevndu gjørdu tað í 19. øld ( ae er ikki í samsvar við almennan føroyskan framburð, um enn hann hevur hildið sær í Svín- oy) 4. æ-ljóð verður skrivað æ/ä, og a-ljóð verður skrivað a 5. ei verður skrivað ai og oy verður skrivað oi 6. ey verður skrivað ei, sum teir eisini gjørdu tað í fyrru helvt av 19. øld 7. norðanfólk og sunnan- fólk kunnu skriva ai ella oi eftir egnum framburði 8. hj og kj verða bæði skrivað kj 9. hv og kv verða bæði skrivað kv 10. ll verður skrivað dl, tá ið tað verður sagt soleiðis 11. rn verður skrivað dn, tá ið tað verður sagt soleiðis 12. aftur, aftan, eftir verða skrivað attur, attan, ettir 13. ð fellur burtur úr før- oyskum skriftmáli (veður / vegri - nijur / negra sakar ikki) 14. hvørjumfallsendingin er -un og ikki -um 15. fleirtals-r-ið fellur burtur í bundnum formi ( hestar / hestanir ) 16. fólk kunnu skriva end- ingarnar -ir ella -ur eftir egnum framburði Hetta omanfyri má koma undir heitið villar visiónir, men utopiskar eru tær ikki - gangast má bara fram stig fyri stig, og verður lagt fyri við, at vit hava bara eitt i og eitt í, og at endaeddið fellur burtur, so er væl vunnið. Eina stavsetingarnevnd Men nú er tíð til frið at venda við hesari skriving. Endaliga niðurstøðan er, sum skilst, at vit kunnu ikki framhaldandi bara lata standa til og lata oyru og eygu aftur fyri tí skriftmálsliga trupulleika, sum vit afturvendandi fáa staðfest, at vit hava. Mítt uppskot er, at ein nevnd umboðandi ymisk sjónarmið - hon kann telja 7, 15 ella kanska 21 fólk -verður sett til at endurskoða hesi týð- andi viðurskifti, sum nú hava ligið í atgerðarloysi í meira enn hundrað ár. At skriva føroyskt (endað) FUNDUR Jón Brian Hvidtfeldt jonbrian@sosialurin.fo Hvussu er at vera ungur við epilepsi? Hóskvøldið fer Epileptikarafelagið at skipa fyri ungdómskvøldi, har greitt verður frá hesi ósjón- ligu sjúku Hóskvøldið 25. mars kl. 19.00 fer Epileptikarafelag- ið at skipa fyri einum hugnakvøldi, har greitt verður frá um epilepsi. Meta av Fløtum og Char- lotta av Váli Olsen hava báðar verið á informatør- skeiði í Danmark fyri at læra seg at upplýsa um epilepsi. Tær hava vitjað fleiri skúlar, har greitt hevur verið frá sjúkuni. Um onkur ynskir at fáa tær út á skúlar, barnagarðar, pen- sionistafeløg v.m. at greiða frá, eru tit vælkomin at seta tykkum í samband við Randfríð Sørensen, tlf. 26 30 78. Eisini fara Ólavur Østerø og Magni Poulsen, ið báðir eru kendir skemtarar, og sum eisini báðir hava epilepsi, at greiða frá, hvussu tað er at liva við epilepsi. Tiltakið er serliga vent móti ungum við epi- lepsi og vinfólkum teirra. Okkurt verður eisini til matna. Epilepsi er í sær sjálvum ikki ein sjúka, men heldur eitt fyribrigdi, ið kemur til sjóndar við spon- tanum og afturvendandi herðindum. Herðindini koma av tí, at nervakykn- urnar í heilanum verða ávirkaðar, og vara herindini sum oftast frá fáum se- kundum til 2 - 3 minuttir. Fleiri sløg eru av epi- lepsi, og eisini er rættiliga ymiskt, hvussu álvarslig herðindini eru. Í Føroyum verður mett, at umleið 400 fólk hava epilepsi. Í Epileptikarafe- lagnum, sum í ár hevur 15 ár á baki, eru 120 limir. Randfríð Sørensen, for- kvinna í Epileptikarafelag- num, vísir á, at neyðugt er við upplýsing, tí epilepsi er ein rættiliga fjald sjúka. Flestu fólk við epilepsi virka væl í samfelagnum, sjálvt um tey kunnu tó fáa herðindini av og á. Í dag eru nógvur góður heili- vágur fyri epilepsi, so ein kann sleppa undan at hava ov nógv herindir. Tiltakið hjá Epileptik- arafelagnum verður hós- kvøldið klokkan 19 í MBF- húsinum á Íslandsvegi 10 í Havn. Ung og epilepsi C M Y K 14