fríggjadagur 12. oktober 2012síða 45

nr. 119 · 12. oktober 2012 9 VIKUSKIFTI vanliga fáa vit tað gjøgnum tann natúr­ liga mátan. Tað kann tað hugsast, at ludomanar onkursvegna sakna spenn­ ing í lívinum, tí tað er sjálvdan, at fólk, sum hava eitt ríkt og virkið lív hungra eftir spæli, greiðir Eyðun Joensen frá. Hann heldur tó ikki, at til ber at tosa um eina ávísa persónstýpu, tá talan er um ludomanar. – Hví summi og tíbetur lutfalsliga fá fólk enda so langt úti í spæliøði, at tey spæla sær alt av hondum, er ógvu­ liga trupult at siga, men helst hevur ludo­mani okkurt at gera við ymisk per­sónleika­brek í viðbót, tað vil siga so­ nevndar dupultdiagnosur, sigur Eyðun Joensen. Og júst hetta fær ludomani at líkjast nógv aðrari misnýtslu. – Hjá einum ludomani tekur spæli­ ørskan so mikið nógv yvir, at alt annað ómetaliga virðismikið í lívinum verður misrøkt. Í so máta minnir sjúklig spæli­ trongd og spæliøði nógv um onnur sløg av misnýtslu. Vit vita jú um fólk, sum ger­ast bundin í ólukkumát, soleiðis at til dømis fløskan ella rúsevnið fær alt vald­ið á persóninum, sigur Eyðun Joensen. Lygnir eyðkenna ludomani Tað sum eyðkennir tey fólkini, ið gerast bundin at spæli, er, at realitetssansurin hjá teimum hvørvur. – Typiskt fyri alla ørsku líka frá forelskilsi til spæliørsku er, at við­ kom­andi persónur missir samband við realitetin. Spæli og spenningurin verður tað einasta, sum melur í høvdinum, og alt annað verður skúgva til viks, greiðir Eyðun Joensen frá. Umframt at missa sambandið við veruleikan er tað eisini sermerkt fyri ludomanar, at lygnirnar byrja at spæla ein alsamt størri leiklut í ger­andisdegnum. – Hesi fólkini vita fullvæl, hvat er rætt og skeivt, og fyri at dylja yvir spæli­ørskuni kenna tey seg noyddan at lúgva. Hvussu skulu tey annars for­ klára, at fíggjarstøðan verður vánaligari og vánaligari, familjan verður forsømd, og tey ikki geva sær far um onnur týdn­ ingarmikil ting, sigur Eyðun Joensen og heldur fram: – Fyri ein ludoman upptekur spælið persónin í so stóran mun, at viðkomandi forsømir tey nærmastu, tað sosiala lívið og tilveruna annars. Persónurin setur hús og heim upp á spæl, og er ofta noyddur at læna pengar fyri at kunna halda fram við spælinum. Tað kann lættliga gerast ein katastrofa, tá spæli­ hugurin tekur yvir. Eins og onnur misnýtsla Spæliørska hevur leingi verið eitt álvar­ samt fyribrigdi, og í 90-árunum bleiv spæliørska skrásett sum beinleiðis sálarligt frávik, brek ella sjúka, og dag er ludomani viðurkent sum diagnosa í al­mennu alheimssjúkuskrásetingini. Viðgerðarmøguleikarnir eru í stóran mun teir somu, sum verða nýttir í sam­ band við aðra misnýtslu – Fyrst og fremst er neyðugt, at ludomanurin sjálvur viðgongur, at hann hevur ein trupulleika. Fært tú ikki hugsavnað teg um annað enn spælið, situr uppi alla náttina, og kanska sjálv­ ur gerst varugur við trupulleikan, er um­ráð­andi, at tú leitar tær hjálp. Í fleiri før­um er tað ofta familjan, sum talar at og fær við­komandi í viðgerð, sigur Eyðun Joensen. Útlitini fyri at koma burt­ur úr spæliørskuni eru hjá teimum flestu rættiliga góð. Hagtøl úr Danmark vísa, at umleið 75 prosent av teimum, sum fara í viðgerð, verða frísk. - Tey hagtølini eru frægari enn tey, vit hava fyri aðra misnýtslu í Føroyum, sigur Eyðun Joensen og heldur fram: – Um ein ludomanur fer í viðgerð, er tað av alstórum týdningi, at familja, arbeiðspláss og onnur, sum dagliga eru saman við viðkomandi, vísa sín stuðul, soleiðis at persónurin ikki kemur út aftur í misnýtsluna, sigur Eyðun Joensen. Ludomani • Ludomani er ein sjúklig trongd at spæla – ofta eydnuspæl. • Hóast ludomanurin veit, at tað er skilaleyst at spæla so nógv og váða so nógv, megnar hann ikki at steðga spælihuginum. • Spæltrongdin hevur ofta eina keðiliga ella oyðileggjandi ávirkan á arbeiðslív, familjulív og persónlig sambond. • Ludomanurin leitar ofta eftir nýggjum spenningi við at spæla nýggj spøl ella økja um innsatsin í spølum. • Tað er ikki lætt at finna ludomanar, tí teir royna ofta at fjala út yvir sína spæltrongd. – Eins og við spæli, so er spenningur eis­ini ein grundleggjandi tørvur, sum kann nøktast við til dømis einum spæli av poker, sigur Eyðun Joensen, sálafrøðingur