fríggjadagur 21. desember 2012síða 78

Jólini 2012 26 blaðið Náttúra Árni Joensen arni@sosialurin.fo Turritopsis dohrnii, ið sær út sum ein sjáldsom hvalspýggj, men sum í roynd og veru er ein sokallað hydromedusa, sær út til at hava funn­ið lykilin til ævinleikan. Til ævigt lív. Hennara serligu evni gera, at hon kann venda sínum lívsskeiði á høvd­ið, so hon gerst yngri og yngri og ikki eldri og eldri. Av tí sama doyr hon ikki. Japanski havlívfrøðingurin Shin Kubota hevur kannað hydrome­ dusuna Turritopsis dohrnii, tey sein­ astu 15 árini, og hansara niður­støða er, at hesin sjáldsami skapn­ing­urin kann hjálpa okkum at finna lykilin til tað æviga lívið. – Í mínum hugaheimi er eingin ivi um, at eingin skapningur í djóra­ ríkinum kann samanberast við hesa hydromedusuna. Hon er eitt undur, sigur Shin Kubota við amerikanska blaðið New York Times. – Tá vit læra at skilja, hvussu hetta djórið yngir seg, eiga vit at vera før fyri at røkka stórum málum. Eftir mínari hugsan kunnu vit menna okk­ um, so vit verða ódeyðilig, sigur tann japanski havlívfrøðingurin. Kann basa sjúkum Aðrir granskarar, sum hava kannað Turritopsis dohrnii, halda ikki, at vit eiga at vera so bjartskygd at vænta, at hesin sjáldsami skapningurin fer at tryggja okkum ævigt lív. Hinvegin ivast teir ikki í, at hydromedusan kann gerast gagnlig fyri okkum menn­iskju í øðrum sambandi. – Tað er púra burturvið at tosa um, at Turritopsis dohrnii kann leingja mannalívið. Tað er bart út sagt slutur. Harafturímóti kunnu vit vóna, at hon kann hjálpa okkum í stríð­num við ymsar sjúkur, soleiðis at vit kunnu hava tað betur okkara sein­astu ár, sigur italski granskarin Stefano Piraino, sum eisini hevur kann­að Turritopsis dohrnii. Tað hvalspýggjlika djórið kann á ein hátt berast saman við ein summar­fugl, sum ikki doyr, men verð­ur til eina larvu, sum so aftur verð­ur til ein summarfugl. Ella vit kunnu saman­bera hana við eina hønu, sum verp­ur eitt egg, sum aftur verð­ur til eina hønu. Amerikanarar kalla hydrome­ dusuna eina Benjamin Button-hval­ spýggj eftir skaldsøgu­persóninum, sum gerst yngri og yngri við aldr­ inum, til hann at enda aftur verður eitt fostur. Broytir sínar kyknur Týski havlívfrøðingurin Christian Sommer var tann fyrsti, sum kom fram á hydromedusuna. Tað var ein dagin í 1920-árunum á teirri italsku riviera­strondini. Sommer koyrdi djórið í eina royndar­skál, tí hann ætlaði sær at kanna tað nærri. Nakrar dagar seinni varnaðist hann, at djórið var ikki sum onnur djór, og at tað hevði ein løgnan atburð. Tað var, sum sýtti hetta lítla djórið fyri at doyggja. Tvørturímóti var tað líkt til, at djórið vendi sínari lívsleið, soleiðis at tað gjørdist yngri og yngri, til tað at enda kom aftur til sín uppruna og byrjaði sína lívsleið av nýggjum. Ein skuldi hildið, at vísindafólk fóru at leggja høvdið í blot fyri at halda fram við kanningunum hjá Sommer, men so løgið tað ljóðar, hevur vísindin ikki gjørt nógv við at kanna lívsgongdina hjá Turritopsis. Teir granskararnir, sum kortini hava gjørt nakað við hetta, eru komnir eftir, at hydromedusan eldist á sama hátt sum alt annað livandi, men at hon vendir lívsgongdini, um hon verð­ur strongd av broytingum í um­hvørvinum, ella um hon verður likam­liga álopin. Vísindafólk eru eisini komin eftir, at hydromedusan hevur ein annan eginleika, sum vit menniskju ikki hava. Tá hon endurnýggjar seg, kann hon broyta eitt kyknuslag til eitt annað kyknuslag. Eitt nú kann hon broyta eina húðkyknu til eina nerva­ kyknu. Hjá okkum menniskjum eru tað bara upprunakyknurnar, sum kunnu broytast. – Ístaðin fyri at ganga til grundar, skiftir hon kyknurnar út við nýggjar kyknur, so lívið kann halda fram, sigur granskarin Maria Pia Migliteeta við National Geographics. Sum barlast Hóast Turritopsis bara er hálvtan fimta millimetur í tvørmát, hevur hon megnað at breiða seg úr Miðjarðar­ havinum út um næstan øll heimsins høv. Við góðari hjálp frá skipum, sum fylla barlasttangarnar á einum staði og tøma teir á einum øðrum staði, hevur hydromedusan fingið fría ferð og er nú at finna við strendurnar í Panama, Spania, Florida og so langt burt­uri sum í Japan. Allastaðni verður sagt, at hon tykist trívast væl, og at hon lagar seg eftir teimum broyttu umstøðunum. Men tað er nú ikki so løgið, tá hugsað verð­ur um hennara serligu evni. Turritopsis dohrnii, sum er eitt slag av hvalspýggj, er ein av teimum smáu og samstundis mest undranarverdu skapningunum í náttúruni. Hon hevur tann sertliga eginleika, at hon gerst yngri og yngri við aldrinum Hevur hon lykilin til tað æviga lívið?