hósdagur 15. apríl 2004síða 6

10 Nr. 71 - 15. apríl 2004 Nr. 71 - 15. apríl 2004 11 Týsdagin hevið løgtingið aðalorðaskifti um 0-hugsjón- ina, ella álitið hjá Ferðslutrygd, »Ávegis móti null-hug- sjónini«, ið byggir á null-hugsjónarhugtakið, ið spratt úr Svøríki í 1997. Tað er eitt bæriligt mál at seta sær, at eingin skal doyggja ella verða álvarsliga skaddur í ferðsluni. Men hetta er aðaltátturin í null-hugsjónini, ið leggur upp til, at vit laga umstøðurnar soleiðis, at endmálið við hugsjónini kann røkkast. Vit kunnu her á staðnum – eins og okkara kosnu menn og kvinnur gjørdu týsdagin – bara taka fult og heilt undir við hesum tanka. Tað er ótrúligt, at vit hava latið um okkum farið, at fleiri enn 250 medborgarar okkara eru farnir undir grønutørvu í ferðsluni – sum oftast í mein- ingsleysum vanlukkum, ið lættliga kundu verið fyri- byrgdar. Fyrsta ferðsluvanlukkan í heiminum, sum kravdi manna- lív, hendi í London í 1896. Í Føroyum doyði fyrsta fólkið í ferðsluni í eini ferðsluvanlukku á Varmakeldueiði í 1928, seks ár eftir, at fyrsti bilur kom til Føroya. Seinni árini er tað sum um at vit hava góðtikið, at eini eini 5-6 fólk skulu doyggja í ferðsluni á hvørjum ári. Men her siga vit nei! Hetta góðtaka vit ikki – ikki undir nøkrum umstøðum. Tí eigur tað at verða eitt samfelags- krav – ein sjálvfylgja, at løgtingið samtykkir at nýta null- hugsjónina sum grundarlag fyri øllum ferðslupolitikki í Føroyum. Ferðslutrygd eigur stórt heraklapp fyri hetta álit. Tað ljóðar kanska naivt at halda, at eingin skal doyggja í Ferðsluni. Men hví ikki seta okkum hetta mál? Fyri nøk- rum síðani doyðu upp til 15 fólk í ferðsluni. Nú liggur talið nógv lægri, tað hevur verið tætt við 0 – hví ikki halda á, til talið er 0? Nógv verður tosað um, at tað eru tey ungu, ið eru størstu syndararnir í ferðsluni. Tað er einki so vist sum tað. Tí er tað ein sjálvfylgja, at serligt fyrilit skal takast fyri hesum veruleika. Tey ungu eiga ikki at fáa somu rættindi í ferðslu, sum øll hini. So kann man siga, at tað eru bara nøkur, sum eru serliga vandamikil í ferðsluni. Hertil er at siga, at betur er at binda um heilan fingur. Settar eiga tí at verða serligar treytir – strangar treytir, til tey ungu, fyrstu árini tey koyra bil. Fysiskar umstøður, trygdarútgerð o. a. hevur sjálvandi stóran týdning. Men tað skerst ikki burt, at tann, ið koyrir bilin, hevur størstu ávirkanina. Vilja bilførarar ikki uppføra seg siðiliga og skilagott í ferðsluni, so eigur tað at fáa álvarsamar avleiðingar. Um vit ikki vilja taka undir við null-hugsjónini, so eiga vit at seta spurningin: Hvør skal doyggja, tú, ella hvør??? DAGSINS MEINING Sosialurin Eingin skal doyggja í ferðsluni VIÐMERKINGAR Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Fíggjarleiðari: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Jonhard Hammer jonhard@sosialurin.fo Durita Simonsen durita@sosialurin.fo Gudny Langgaard gudny@sosialurin.fo Finnbjørg Nattestad finnbjorg@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Edvard Joensen edvard@sosialurin.fo JónBrianHvidtfeldtjonbrian@sosialurin.fo Vilmund Jacobsen vilmund@sosialurin.fo Solby Eliasen solby@sosialurin.fo Dagfinn Olsen dagfinn@sosialurin.fo Magnus Gunnarsson maggi@sosialurin.fo Páll Holm Johannesen pall@sosialurin.fo Heini í Skorini heini@sosialurin.fo Terji Nielsen terji@sosialurin.fo Anna V. Ellingsgaard ave@post.olivant.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Terji Nielsen terji@sosialurin.fo Myndamenn: Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Postsmoga 231 Nólsoyar Pálsgøta 1, 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e-post: klaksvik@sosialurin.fo Sosialurin í Suðuroy: tel. 375364 fax 375464 tel. 220727 e-post: aki@sosialurin.fo e-post: dagfinn@sosialurin.fo Sosialurin í Eysturoy: Postsmoga 143, Saltangará tel. 447820 fax 449520 tel. 228909 e-post: vilmund@sosialurin.fo Sosialurin í Vágum: 360 Sandavágur tel. 333820, 220507 fax 333720 e-post: edvard@sosialurin.fo e-post: vagar@sosialurin.fo Uppseting/prent: Uppseting: Hestprent Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.-frí. 8-16 Argjavegur 26, Tel. 341800, Fax 341801 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo varp@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag-fríggjadag klokkan 1400 Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Týsdagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Mikudagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Hósdagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Leygardagsblaðið Frí. kl. 10 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39mm og rúmið millum teigarnar er 4mm. Innsent tilfar Fult navn skal vera undir innsendum tilfari. Innsendar greinar, har blaðleiðsl- an ikki er kunnað um bústað og telefonnummar, verða ikki settar í blaðið. Oyvindur Brimnes, stjóri, Landsverkførðingurin Í sambandi við viðgerð av fíggjarlógini fyri 2004 í Løgtinginum tann 31. mars, leggur løgtingsmaður Landsverkfrøðingsstovnin undir at arbeiða ímóti ein- ari møguligari tunnilsverk- ætlan millum Suður- eysturoy og Suðurstreymoy. Undir viðgerðini av fíggjarlógini verður nevnt, at LV hevur gjørt eina vega- og tunnilsverkætlan í Eysturoynni, sum arbeiðir ímóti einari møguligari tunnilsverkætlan millum Suðureysturoy og Suður- streymoy, og sum harafturat hevur nógvar keðiligar avleiðingar. Fyri at hesar framseting- ar ikki skulu standa eftir sum sannleikin, er neyðugt við hesi viðmerking. LV hevur hvørki arbeitt ímóti einari møguligari tunnilsverkætlan millum Suðureysturoy og Suður- streymoy ella gjørt eina vega- og tunnilsætlan í Suðureysturoynni. Tað sum er hent í málin- um er útgreinað í grein í Dimmalætting tann 27.11.03, og skal heilt stutt verða endurgivið her. LV hevur gjøgnum tíð- irnar gjørt ætlanir fyri vegakervið í Føroyum, har fleiri hugsandi møguleikar eru tiknir við. Hesir ymisku møguleikar hava so verið samanbornir, fyrimunir og vansar settir upp ímóti hvørjum øðrum, og soleiðis er roynt at koma fram til bestu og rættastu ætlanina fyri samfelagið. Eisini eru hesar ætlanir nýttar til at tryggja, at byggi- og býar- ætlanir ikki kolrenna við ein møguligan framtíðar- veg. Hetta er ein framferð- arháttur sum er vanligur rundan um okkum, og er ætlaður at geva politikkar- unum so gott grundarlag sum gjørligt at taka avgerð- ir út frá. Ofta hevur verið funnist at, at ov lítið er gjørt burturúr ætlanarskeiðnum. Í hesum einstaka málin- um er júst hetta farið fram, nevnliga at fleiri møguleik- ar eru settir upp. Orsøkin til at tað hevði skund var, at nakrar kommunur í Eystur- oynni arbeiddu við býar- planum, og tí ynsktu at vita, hvar møguligar framtíðar vegalinjur vóru. LV ar- beiddi við málinum og festi nakrar møguleikar á tekn- ing, og kunngjørdi teir síð- an fyri kommununum í sátt og semju, harímillum eisini tann møguleikan, sum LV nú verður lagdur undir at arbeiða ímóti. Kommun- urnar høvdu meiningar um hesar møguleikar, men tær skiltu allar, at talan var um møguleikar og ikki verk- ætlanir. Málið er ikki kannað víð- ari, ongar greiningar av fyrimunum og vansum og ongar raðfestingar eru gjørdar, onki prosjekter- ingsarbeiði er farið í gongd. Talan er bert um eitt yvirlit yvir nakrar møguleikar. Tó skal viðmerkjast, at tað er kannað, at ætlaninar geometriskt bera til. Tí er tað heilt óskiljandi, at eitt samstarv millum ein landsstovn og nakrar kommunur kann verða tulkað sum stríðandi ímóti eini verkætlan, bert tí at fleiri enn tann eini møguleikin er settur upp í einum yvirliti yvir møgu- ligar framtíðar vegalinjur. Arbeiða ikki ímóti tunnilsverkætlan Jústinus Eidesgaard Í samband við orðaskiftið á tingi um trygdina í ferðsl- uni og serliga tey ungu í ferðsluni, melir hesin spurningur í mínum høvdi. – Høvdu færri skaðar verið í ferðsluni, um minni tollur varð lagdur á tryggar bilar? Bilar sum tey minnu modellini av Audi, VW, Volvo og BMW eru bilar hjá vanliga løntakaranum í Týsklandi. Hesir bilar verða roknaðir sum yvir- klassabilar í Føroyum, ikki tí teir eru so fínir, men tí so høgur tollur er á teimum, at teir kosta sum ein luksus- bilur. Tað vil siga, at tað eru ikki bilverksmiðjunar sum áseta prísin, men føroyski landskassin Um minni almennur grammleiki kundi bjarga mannalív í ferðsluni, so kundu løgtingsmenn um- hugsað hetta. Ferðsludeyði og almennur grammleiki Ingvard Fjallstein, Norðskála, 06-04-2004 Í Fregnum 26. mars vóru tvær langar samrøður við Finnboga Joensen í Vest- manna undir yvirskriftini Grønt biogass. Har verður millum annað greitt frá ætl- anunum um at gera eitt biogassverk á Sundi, sum kann taka ímóti 5000 tons- um av mykju og 5000 tons- um av slógvi. Harafturat er ætlanin, at verkið eisini skal taka ímóti lívrunnum burturkasti frá húsarhald- um og hvalarovum eftir grindadráp. Sambært blaðnum er drívmegi Finnboga Joens- ens at fara undir hesa stóru verkætlan, at brennistøðir dálka tvífalt, tí tær brúka olju til at brenna vætu og sostatt lata tær tvífalda nøgd av koltvíiltu upp í loft, meðan biogassið ikki ávirkar koltvíiltujavnvág- ina. Nógv væta er í lívrunn- um burturkasti, sum mat- leivdum og tílíkum, og Finnbogi javnsetir brenning av lívrunnum burturkasti við brenning av vætu. Eg má siga, at eg havi stóra virðing fyri tí ótroytt- andi eldhuga og tí arbeiði, Finnbogi ger umhvørvinum at frama, serliga innan skúlagátt og í Lokal Agenda 21 líknandi virk- semi. Men tað harmar, at Finnbogi Joensen framveg- is førir fram skeivleikar, sum hann fyri árum síðani hevur fingið at vita, ikki eru í tráð við veruleikan. Hugsi millum annað um uppáhaldini, at neyðugt er at brúka stórar nøgdir av olju til at brenna burturkast á brennustøðunum og at kompostering stórt sæð er tað sama sum at fordampa vætuna í lívrunnað tilfar- inum. Eg skal ikki á nakran hátt gera meg serkønan í við- gerð av lívrunnum tilfari ella burturkasti, men eg haldi tað er vert at gera ein samandrátt um tað. Evnið er stórt, so tað sum her verður sagt, er mest at líkna við eina lítla flagveltu í ein- um stórum teigalendi. Lívrunnið tilfar Lívrunnið burturkast stavar frá plantum ella djórum. Plantur gera kolvætuevni burtur úr koltvíiltu, vatni og sólarorku. Lítið er av kol- vætu í djórum, men heldur eggjahvítaevni og fiti, hóast nógv djór liva av plantutilfari. Ein stórur partur av plantunum verður aftur til koltvíiltu og vatn, tá kolvætan fer ígjøgnum djórakroppin. Tá djóra- kroppar rotna, verða teir í stóran mun aftur til koltví- iltu og vatn. Av mold er tú komin og til mold skalt tú aftur verða ella í aðrari vending, av koltvíiltu ert tú komin og til koltvíiltu skalt tú aftur verða. Soleiðis er lívrunna ringrásin. Kompostering Lívrunnið burturkast, hús- arhaldsleivdir ella lívrunn- ar leivdir kunnu viðgerast á ymsar mátar. Tað einfald- asta er at kompostera smáar nøgdir í garðinum ella í kompostíløtum við hús. Til ber eisini at savnað lívrunn- ið tilfar frá húsarhaldi og matstovum saman og við- gera tað í stórum kompost- eringskipanum saman við urtagarðstilfari og øðrum. Í sambandi við kom- postering verður ein partur av turrevninum í tilfarinum brotið niður og guvar burt- ur sum vatn og koltvíilta. Tilfarið lætnar umleið 60%. Tað sum eftir er, kann brúkast til ymisk endamál, t.d. at leggja um trøð í garðinum ella til at blandað upp í mold. Treytin er, at tilfarið gongur undir há- marksvirðini frá myndug- leikunum fyri tungmetalir og onnur dálkandi evni. Í Føroyum eru okkurt um 5.000 tons av lívrunnum burturkasti frá húsarhald- um. Um alt varð kom- posterað, guvaðu eini 1.100 tons av koltvíiltu upp í loft og eini 2.000 tons av komposti høvdu verið at lagt í urtagarðar, plantasjur og veltir um árið. Biogassverk Ein meira teknologisk framferð er at gera biogass burtur úr lívrunnum burtur- kasti. Tilfarið verður rotað uttan súrevni í einari fløkt- ari smáveruskipan. Úrslitið er eitt blandings-gass, har umleið 2/3 eru metan og 1/3 er koltvíilta, men stór frávik eru. Harafturat eru 1- 2% av svávulbrintu og nak- að av ammoniakki í gassin- um. Neyðugt er at reinsa gassið fyri svávulbrintu og ammoinak. Brennivirðið á einum rúmmetri av bland- ingsbiogassi svarar til okk- urt um 0,6 litrar av olju. Flottøð geva lítið av bio- gassið. Verður fiti blandað uppí, fæst munandi meira av gassi burturúr. Verður biogass gjørt burtur úr lívrunnum húsarhaldsruski, ídnaðar-burturkasti og mykju í lutfallinum 1:1:8, verður umleið 20% av tilfarinum til biogass, og umleið 20% er ymiskt fráskilt tilfar, sum antin skal brennast ella tyrvast og 60% skulu sendast aftur til bøndurnar sum flótandi tøð. Her eru helst møgu- leikar fyri optimalisering- um. Treytin fyri at nýta við- gjørda tilfarið sum tøð er, at tilfarið gongur undir há- marksvirðini frá myndug- leikunum fyri tungmetalir og onnur dálkandi evni. Varð alt lívrunnið húsar- haldsrusk í Føroyum sent ígjøgnum eitt biogassverk eftir hesum leistinum, varð ruskið blandað upp í 40.000 tons av flottøðum og 5.000 tons av lívrunnum ídnaðarburturkasti. Tað merkir, at 50.000 tons skulu koyrast til eitt bio- gassverk og 40.000 tons skulu koyrast frá verkinum aftur. Soleiðis skulu 90.000 tons flytast fyri at gera 10.000 tons av flottøðum og burturkasti um til bio- gass. Í Føroyum eru okkurt um 30.000 m3 av flottøð- um. Umframt tøð fáast í alt einir 1,6 mió. m3 av gassi burturúr, svarandi til einar 1000 m3 av olju. Um biogassið er nóg reint, kann tað brúkast sum eitthvørt annað brennievni. Tá metan verður brent, verður tað til koltvíiltu og vatn, men av tí at metanið er av lívrunnum uppruna, verður koltvíiltan roknað fyri at vera uttan ávirkan á k o l t v í i l t u j av nv á g i n a (nevtralt). Brennistøðir Uppaftur meira teknisk verður viðgerðin, tá lív- runnið tilfar skal brennast á eini brennistøð. Nógv ymiskt lívrunnið burturkast kemur á brennistøðirnar, so sum matleivdir, deyður fiskur, botnfellingarevju, innvølur av seyði, skinn, urtagarðstilfar, timbur, spønplátur, skiti ella vátt pappír og papp og tíverri eisini reint og gott pappír og papp. Hetta verður blandað saman við plast- burtur-kasti av øllum handa slag, fýrt í ovnin og brent við umleið 1050 hitastig- um. Soleiðis sum blanding- in er og helst verður leingi afturat, er als ikki neyðug at spræna olju inn í ovnin til at halda lív hesum bálinum. Brennistøðin brúkar 12- 15.000 litrar av olju um árið, svarandi til eini 5 set- hús. Oljan verður brúkt, tað ovnurin verður umvældur. Eins og við kompostering ella biogassgerð, kemur nógv koltvíilta burturúr brenningini, men av tí at ein heilt stórur partur av til- farinum er av lívrunnum uppruna, er eisini ein heilt stórur partur av koltvíiltu- útlátinum uttan ávirkan á koltvíiltujavnvágina ella nevtralt. Sostatt er ein stór- ur partur av hitaorkuni frá brennistøðunum grøn í mun til koltvíiltuútlát. Við nýggju roykreinsiskipanun- um verður hon enn grønari. Tilsaman framleiða báðar tær føroysku brennistøðirn- ar eina orkunøgd, sum svar- ar til eini 6.000 tons av olju um árið. Brennistøðin á Hjalla letur meginpartin av síni orku til sethús í Hoy- víkshaganum, meðan IRF hevur gjørt avtalu við Høvdavirkið í Leirvík um at gagnnýta 80% av hita- orkuni frá Brennistøðini á Hagaleiti. Í vekt minkar nøgdin av burturkasti, sum fer ígjøgn- um eina brennistøð við meiri enn 80% og í rúmd við meiri enn 95%. Í mun til kompostering ella bio- gassgerð verður so at siga øll orkan tikin úr burtur- kastinum í einum taki og lítið er tí eftir til aðra nýtslu. Í okkara granna- londum hevur øskan frá brennistøðunum í stóran mun brúkt til ymisk byggi- arbeiði, men tað hevur ikki latið seg gjørt í Føroyum higartil. Húsarhaldsrusk og biogass IRF kannaði fyri tveimum árum síðani møguleikan fyri at viðgera deyðan ali- fisk, landbúnaðarburtur- kast og annað lívrunnið burturkast øðrvísi enn at brenna tað. Ein møguleiki var at turka malnan deyðan alifisk, rottangaevju og annað vátt lívrunnið burtur- kast frá alivinnuni við hita frá brennistøðini, og síðani brúka tað til tøð í landbún- aðinum. Niðurstøðan við støði í heilsufrøðiligu avtaluni millum Føroyar og ES var, at tað bert var møguligt at brúka hetta tilfarið til tøð, um at tað var velt upp í mold í mun til tøðvirðið. Av tí at lítið verður velt í Føroyum, varð ikki hildið, at tað var ráðiligt at gera meira við hesa verkætlan- ina. Um somu reglur eru galdandi fyri alislógv, sum verður blandað upp í flot- tøð á einum biogassverkið, veit eg ikki, men eg hevði væntað tað. Miljøstyrelsen í Dan- mark kunngjørdi í fjør eina kanning, har teir mettu um, hvørt tað loysti seg samfel- ags-búskaparliga at gera biogass burtur úr lívrunn- um húsarhaldsruski. Niður- støðan var, at kompostskip- anir og biogassverk eru bíligari at reka enn brenni- støðir, men at ruskinnsavn- ing og flutningur verður ov dýrt, tí neyðugt er at hava eina serstaka innsavningar- skipan fyri tað lívrunnað burturkastið frá húsarhald- um. Sum er verður lívrunnað burturkastið savnað saman við øðrum, sum skal brenn- ast, og orkan, sum kemur burturúr, verður gagnnýtt. Minni enn 2 % av lívrunna húsar-haldruskinum í Dan- mark fór ígjøgnum biogass- verk í 2001. Útlitini eru ikki góð, tí biogassverkini fáa ikki tað burturúr, sum varð væntað, og biogass- skipanir eru steðgaðar ella hanga í einum tunnum tráði. Framleiðsla av gassi burtur úr flottøðum og lív- runnum ídnaðartilfarið, so sum laksainnvølum, er møguliga eitt gott hugskot, serliga um avlopstilfarið verður nýtt til taðing, men tá ruskviðgerðin í Føroyum líkist sera nógv tí donsku, eigur ein kanning at verða gjørd um hesi viðurskifti saman við landi og komm- unum, áðrenn farið verður undir serstaka innsavning av lívrunnum burturkasti frá øllum húsarhaldum í Føroyum til biogassverk. Grønt biogass - Grønur hiti VIÐMERKINGAR Mikukvøldið 21. apríl kl. 19.30 verður upplestrarkvøld á Klaksvíkar bókasavni við Marjuni Kjelnæs og Steintóri Rasmussen UPPLESTUR Tíðindaskriv Marjun Kjelnæs fer at lesa úr fyrsta stuttsøgusavni sín- um »Ein farri av kolvetni«, ið kom út fyri kortum. Eisini fer hon at siga frá, hvussu tað er at skriva stutt- søgur. Sjálvt um hetta er fyrsta savnið hjá Marjuni, so hevur hon áður havt stuttsøgur á prenti í ymsum tíðarritum. Í 2001 vann Marjun Kjelnæs aðru virð- isløn í stuttsøgukapping hjá Listastevnu Føroya og árið eftir fyrstu virðisløn í kapp- ing um útvarpsleikir somu- leiðis hjá Listastevnu Føroya. Steintór Rasmussen fer upplestrarkvøldið at lesa egnar yrkingar úr yrkinga- savninum »Føroyingar liva ikki av fiski eina«, sum kom út fyri jól í fjør. Hetta er fyrsta yrkingasavnið hjá Steintóri, men er hann áður kendur fyri sínar sangir millum annað frá vælum- tókta tónleikabólkinum Frændum. Aftaná upplesturin verð- ur kaffi at fáa. Upplestrarkvøld á Klaksvíkar bókasavni C M Y K 11 10