hósdagur 6. juni 2013síða 6

Fríggjadagur 7. juni 2013 · Nr. 64 6 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Mjólkarframleiðsla lønar seg ikki Ein greining, sum grannskoðarafelagið, Januar, hevur gjørt, vísir, at tað lønar seg minni og minni at fáast við mjólkarframleiðslu, tí fóðrið gerst dýrari og dýrari, sum m.a. førir við sær, at bøndur royna at keypa bíligari fóður, sum viðførir at mjólkin gerst soltnari og prísurin verður tá lægri. Leo Poulsen Í innganginum til greiningina sigur Jógvan Amonsson, at teir hava brúkt roknskapirnar hjá 11 av teimum 25 mjólkar­ framleiðarunum sum grund­ arlag fyri greiningini. »Tølini vísa heilt greitt, at rakstrarliga gongdin hjá før­ oyska landbúnaðinum er á skeivari leið. Tað er eyðsæð, at um ikki okkurt munagott verður gjørt nú, so verður trupult hjá vinnuni at halda fram«. So álvarsliga metir Januar og Jógvan Amonsson støð­ una innan landbúnaðin og serliga innan mjólkarfram­ leiðsluna. Ársroknskapirnir, ið nýttir verða sum grundarlag fyri greiningini, enda í ella saman við árunum, 2009-2011. Flestu mjólkgarðar i Føroyum eru lagdir í smápartafeløg, sum hava roknskaparár, sum gongur frá 1. juli til 30. juni. Januar sigur, at hesir 11 mjólkgarðarnir hava eisini seyð, og onkur hevur aðra inntøku eisini, og í samlaðu roknskapunum eru øll virkis­ økini við. Í síni greining hevur Jógvan Amonsson sett rokn­ skap­artølini upp fyri mjólk­ geiran fyri at síggja, hvussu hesin geirin klárar seg. Fyri flest allar mjólkbøndir hevur seyðahaldið ógvuliga lítlan fíggjarligan týdning. Tilsamans hava hesir 11 garðarnir latið MBM 2.784.855, 2.947.239 og 3.206.559 litrar av mjólk í árunum 2009 til 2011. Hetta svarar til ávikavist 38,8%, 41,5% og 43,4% av samlaðu innvigaðu nøgdini hjá MBM. Tað ólukuliga fyri mjólk­ ar­framleiðarar er, at mjólk­ arprísurin stendur í stað, meðan kostnaðirnir økjast. Bruttoúrslitið fyri hvønn litur av mjólk var 1,94 í 2009, 1,81 í 2010 og 1,37 krónur í 2011. Orsøkin er, at fóður­prís­ urin fyri hvønn litur økist, samstundis sum viðlíka­ halds­kostnaðurin fyri fjósini er øktur. Her er orsøkin iva­ leyst, at fjósini eru gomul og niðurslitin, sigur Jógvan amonsson í innganginum. Døpur mynd Verður hugt at samlaðu inntøkunum og útreiðslunum fyri hesi trý árini frá 2009 til 2011 sæst, at inntøkurnar vaksa, serliga frá 2010 til 2011. Men tað ger fóðurkost­n­ að­urin til mjólkarfram­ leiðsluna eisini, so nógv, at samlaða bruttoútslitið ver­ snar við 1,0 millión krónum. Inntøkurnar vóru í 2009 fyri mjólkarframleiðsluna 18.809.345 krónur. Hetta talið kvinkaði eina góða millión upp í 2010 til 19.952.328, og fór upp á 21.362.071 í 2011. Tað er góðar 1,4 milliónir krónur. Mjólkbøndur hava eisini aðrar inntøkur frá eitt nú stráfóðurstuðli, inntøkum frá neytahaldi og frá seyða­ haldi, og so hava teir smáar inntøkur frá øðrum virk­semi. Samlaðu inntøkurnar hjá hesum 11 gørðunum eru tískil fyri árini 2009 til 2011 ávikavist 20.823.885, 21.876.063 og 23.480.951 krónur. Verður síðani hugt nærri at útreiðslunum sæst, at serliga fóðurkostnaðurin til mjólkarframleiðsluna økist. Meðan kostnaðurin bert økist lítið frá 2009 til 2010 - ávikavist 6.786.454 til 6.844.456 – so leypa útreiðsl­ urnar 1,6 milliónur upp frá 2010 til 2011, upp í 8.340.532 krónur. Viðseting, heilivágur og røkt hækkar spakuliga, með­ an viðlíkahald av fjósunum er ein stórur partur av útreiðslunum. Viðlíkahaldið økist úr 1.127.796 í 2009 til 1.485.457 í 2010 og síðani heilt upp í 2.008.128 í 2011. Her verður sum sagt í inn­ ganginum nevnt, at fjós­ini helst eru gomu og niður­slitin. Eisini síggjast vaksandi útreiðslur til maskinur og amboð, sum vaksa javnt úr 1.450.416 í 2009 upp í 1.814.475 í 2011. Hetta ávirkar ársúrslitið soleiðis, at avlopið í 2009 fyri teir 11 garðarnar var 948.665 krónur, 445.335 í 2010, meðan úrslitið í 2011 var eitt hall á 352.898 krónur. Dýrari at framleiða Reyði tráðurin er, at tað er lægri bruttovinningur fyri hvønn litur av mjólk, sum verður framleiddur. Og sum tað sæst omanfyri, er lopið frá 2010 til 2011 rættiliga ógvusligt. Í 2009 var bruttovinn­ing­ urin fyri hvønn litur av mjólk 1,94 krónur. Hesi vinningur minkaði í 2010 niður i 1,81, og gjørdi so eitt lop niður í 1,37 krónur í 2011. Tá hettar verður saman­ hildið við framleiðslukostn­ aðinum fyri nevndu trý árini, so er ein ávísur samanhang­ ur. Í 2009 kostaði tað 5,15 krónur at framleiða ein litur av mjólk. Hesin kostnaður var i 2010 farin upp á 5,29, meðan lopið frá 2010 til 2011 var 33 oyru, upp í 5,62 krónur. Samanhildið við, at fóður­ nýtslan pr. litur í kilo var mest sum hin sama øll árini má sigast, at tað er fóður­ prísurin, ið er størsta orsøkin til minkandi bruttuvinn­ing­ in. Ein onnur orsøk til minkandi inntøkurnar pr. litur er, at mjólkin møguliga er soltnari. Mjólkarprísurin verður ásettur eftir fiti­ innihaldinum í mjólkini og eftir dygdini á mjólkini. Okkurt kundi bent á, at fyri at fáa kraftfóðri bíligari, verður fóður nýtt, har saman­ setingin ger, at mjólkin verð­ ur soltnari. Tá tað heldur ikki er ráð til at endurnýggja fjós og mjólkanleggini, kann tað henda at mjólkin ikki altíð er so dygdargóð, sum hon kundi verið. Men yvirhøvur er góðskan á mjólkini, ið MBM tekur ímoti, sera góð. Talan er heldur, at ein partur fer frá elitumjólk til fyrsta floks mjólk, og hetta sæst aftur í prísinum. Í 2009 fingu bøndirnir í meðal 6,92 krónur fyri liturin av mjólk, og í 2010 var hetta komið upp á 6,93 krónur. Men í 2011 fall meðalprísurin á mjólk niður í 6,81. Samlað sæð er støðan hættislig fyri bøndurnar, og kemur ikki vend í er vandi fyri, at mjólkarframleiðsla verður ein saga blott í Føroyum. Jógvan Amonsson, ið hevur gjørt greiningina, rópar varskó og sigur, at verður einki munagott gjørt, doyr mjólkarframleiðslan í Føroyum út Mynd: Álvur Haraldsen Fríggjadagur 24. mai 2013 · Nr. 58 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Jón Brian Hvidtfeldt – Nei, eg orki ikki meira. So nú eri eg í holt við at avvikla alt. Eg rokni við at brúka juni mánað til at taka av neyt ini og sleppa mær av við mjólkakvotuna, og gleði meg til at vera leysur av øllum, tá vit koma inn í juli. Mortan Joensen tosar við sorgblídni í røddini, tá hann greiðir frá um garðin, ið hev­ ur verið hansara arbeiðs pláss síðstu 11 árini. Pápin, Fritleiv Joensen, lat fjósið byggja í 1974, og tá bróðurin Jógvan fall frá, tók Mortan yvir. – Avbjóðingin hevur alla tíðina verið at halda fjósið við líka og at endurnýggja seg. Men hesi árini havi eg ferð eftir ferð rent meg fast­ an í Búnaðargrunninum, sum eftir mínum tykki setir heilt órími ligar treytir fyri at veita lán, sigur Mortan Joensen. Hann tekur fram dømi um eina mjólkimaskinu, ið hann skuldi keypa brúkta úr Danmark, afturi í 2005. – Eg hevði brúk fyri 40.000 krónum í láni úr Búnaðar­ grunninum. Lánið fekk eg, men afturfyri kravdi grunn­ urin trygd í mjólka kvot um og øðrum fyri meira enn tvær milliónir krónur. Tá sá eg, at her var heilt galið, sigur Mortan Joensen. Eins og flestu aðrir garð ar kring landið verður fjós ið á Kambsdali rikið í ein um smá­ partafelag. Men stand andi krav frá Búnaðargrunninum er, at bóndin skal hefta per­ sónliga. – Eg havi søkt um lán úr Búnaðargrunninum fleiri ferð ir. Men altíð hevur kravið um trygd verið sera stórt, og altíð havi eg skula heft per­ són liga fyri skuldini. Tað kann ikki vera rætt, tá talan er um vinnuligt virksemi, og tað kann eg heldur ikki bjóða familjuni, sigur Mortan Joensen og heldur fram: – Avleiðingin hevur so ver ið, at vit klára ikki at gera neyð ugu íløgurnar. Tað blívur bara til pjøss. Men vit mugu bara staðfesta, at vit bløða út, sigur Mortan Joensen, ið rekur fjósið saman við kon­ uni Lis. Endurnýggjan Mortan Joensen hevur mjólka kvotu á 320.000 litrar, hann hevur tilsamans 80 neyt í fjósinum, harav út við 40 eru mjólkineyt. Fjósið á Kambs­ dali var modernað í 1974, men menningin á økinum er farin frá básafjósum til fjós, har neytini ganga frítt og verða mjólkað av mjólkirobottum. – Tað eru eftirhondini sjey ár síðani, at vit høvdu eina verk ætlan klára um at byggja nýtt eftir prinsippinum um eitt fjós við fríttgangandi neyt um. Vit hugsaðu okkum eitt fjós, ið kundi framleiða eini 500.000 litrar av mjólk um árið sigur Mortan Joensen. Tilsamans hevði íløgan ver ið um 20 milliónir krónur. Men lógin heimilar tó stuðul til at byggja brunn og køst, og tí hevði íløgan netto verið væl lægri. – Vit søktu um stuðul til at byggja brunn og køst, tá lógin kom í gildi fyri tveimum ella trimum árum síðani, men tað gav einki ítøkiligt. Tað var tó kravið um at hefta persónliga fyri øllum, ið bremsaði ætlanini. – Eg verði 50 ár í summar, og tað er vónleyst hjá mær at binda meg persónliga fyri milliónir. Tað gongur snøgt sagt ikki at risikera hús og heim fyri sítt vinnuliga virk­ semi, sigur Mortan Joensen. Dreymurin um at gera íløgu í ta endurnýggjan, ið sam bært honum er for treyt fyri at reka fjós og mjólka­ framleiðslu víðari, førdi hann út á eitt vegamót: – Tað er somikið bundið og strævið at reka gomlu fjós ini, at vit orka snøgt sagt ikki meira. Eins og í øðr um vinnulívi er tað tí ein for­ treyt, at vit sleppa at endur­ nýggja okkum, sigur Mortan Joensen. Í fjørsummar fóru Mortan og konan Lis í summarferiu uttanlands í tvær vikur. Tað var fyrstu ferð, síðani hann bleiv bóndi fyri 11 árum síð­ ani, at tey hildu feriu. – Tá sóu vit, at her má okk urt alvorligt henda. Antin gera vit tað ordiligt, ella gev ast vit, greiðir Mortan Joensen frá. Avgerðin fall herfyri. Í besta føri fær hann onkran at taka yvir. Í ringasta føri verða neytini slaktað og mjólka kvotan avviklað. – Ja, bóndin á Viðareiði hev ur víst áhuga fyri at at taka yvir kvotu og neyt. Higar til hevur hann ikki fing ið fíggingina upp á pláss, Mortan riggar av Eftir 11 ár sum bóndi er Mortan Joensen komin til eitt vegamót. Út við 40 ára gamla fjósið er niðurslitið og ótíðarhóskandi til dagsins landbúnað. Men Búnaðargrunnurin, ið annars varð settur í verðina fyri at veita lán til føroyska landbúnaðin, setir somikið harðar treytir, at bóndin í Fuglafirði nú tveitir handklæðið í ringin Mortan Joensen traðkaði barnaskógvarnar í fjósinum hjá pápanum, Fritleiv Joensen. Síðstu 11 árini hevur hann sjálvur rikið fjósið saman við konuni Lis, men nú rigga tey av 11 Fríggjadagur 24. mai 2013 · Nr. 58 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 so eg veit ikki, hvussu fer at spæla av. Tað vil juni mánaði vísa, sigur Mortan Joensen. Avgerðin Mortan Joensen steðgar á við spurninginum hvussu hann hevur tað við avgerðini. – Hevði tú spurt meg fyri einum ella tveimum mán­ aðum síðani, so hevði eg fram vegis havt vónir um at kempa fyri einum nýggjum og nýmótans fjósi. Men nú vil eg bara sleppa burtur úr øllum. Tað verður ein harrans lætti, og eg gleði meg hvønn dag, sigur Mortan Joensen og smílist. Men kenslan er løgin, við­ gongur hann, tí landbúnaður hevur verið so stórur partur av hansara lívi. Pápin, Fritleiv Joensen, lat sum nevnt fjósið á Kambsdali byggja í 1974. Eisini var hann í meira enn eitt áratíggju formaður í Jarðar ráðnum. Sjálvur sleit Mortan barnaskógvarnar í fjós inum. – Eg haldi at pápi tók tað væl. Hann bakkar meg upp, serliga tá Búnaðargrunnurin er blivin so tvørligur at fáast við, at einki ber til, sigur Mortan Joensen. Enn er ógreitt, hvat fram­ tíðin bjóðar fyri Mortan eftir 1. juli. – Ja, fyrst ætli eg at halda frí nakrar dagar, kanska vik­ ur. Eg eri maskinmeistari av út búgving, so kanska man fer út at sigla, sigur Mortan Joensen. Jón Brian Hvidtfeldt – Jú, tað er rætt, at ávísur kritikkur hevur verið móti Búnaðargrunninum. Vit hava viðgjørt kritikkin, men vit halda ikki, at vit gera nak að skeivt, sigur Sjúrður Knudsen. Stjórin fyri Búnaðar­ grunn in heldur ikki, at láni politikkurin hjá grunninum er orsøk til, at vinnan hevur tað trupult. – Tað er onkur, sum klár­ ar seg, og onnur klára seg ikki, sigur Sjúrður Knudsen av vísandi. Hann viðgongur, at Bún­ aðar grunnurin fram vegis praktiserar, at bøndur skulu hefta persónliga fyri skuld, sum festið tekur, eisini tá talan er um smápartafeløg. Í somáta hevur niður­ støðan hjá Løgtingsins Um­ boðs manni í 2007 (sí aðra grein, blðm.) ikki broytt tað stóra. – Jú, eg minnist væl hatta málið. Tað var tikið upp í Stýrinum og málið endaði síðani í rætt inum. Fyrst Føroya Rætti og síð ani Eystara Lands­ rætti. Millum annað út frá lands rætt ar dóminum halda vit okkum ikki gera nakað skeivt við at krevja persónliga trygd fyri lán, ið vit veita, sigur Sjúrður Knudsen. Spurdur, hví tað er rímu ligt at ein bóndi skal hefta persónliga fyri lán, ið verða tikin til vinnuliga virksemið á garðinum, svarar stjórin: – Tað halda vit ikki vera meira enn rímuligt. Viðhvørt krevja vit eyka trygd. Tað er altíð ein meting, ið Stýrið fyri grunnin til seinast skal góð kenna, sigur Sjúrður Knudsen. Sambært stjóranum er Búnaðar grunnurin til at »forhandla við«, sum hann málber seg. Eingin bremsa Í aðrari grein á síðuni skýr­ ir formaðurin í Bónda felag­ num, Sigert Patursson, Bún aðar grunnin at vera ein forð ing fyri framburði í land búnaðar vinnuni. Hesum er stjórin fyri grunnin, ikki óvæntað, ósamdur í: – Eg skilji ikki kritikkin. Eg haldi at vit røkja okkara endamál. Vit móttaka nógv ar góðar umsóknir og veita eisini nógv lán, sigur Sjúrður Knudsen. Hann ynskir tó ikki at seta tøl á, hvussu nógv lán grunn urin til dømis veitti í fjør. Og hann vil heldur ikki seta nøvn á ella útgreina, hvar Búnaðargrunnurin hev ur verið við til at fremja ný skipan í landbúnaðinum. Hann ynskir ikki at nevna dømi. Heldur ikki kritikkin um drúgvu viðgerðartíðina, upp í hálvt til heilt ár fyri at av greiða eina lánsumsókn, vil stjórin kennast við. – Nei, tað kenni eg einki til. Tað er rætt, at við gerðar­ tíðin hevur verið ov drúgv. Men slíkar viðgerðartíðir kenni eg einki til, sigur Sjúrður Knudsen. Samanumtikið heldur stjórin, at kritikkurin móti Búnaðargrunninum er ógrundaður. – Einki er so gott, at tað ikki kann gerast betur. Men eg haldi ikki, at vit eiga ella kunnu gera nakað øðrvísi, sigur Sjúrður Knudsen. Ársroknskapurin 2012 fyri Búnaðargrunnin er ikki liðugur enn, og tí ber ikki til at útvega tøl haðani. jonbrian@sosialurin.fo Fyri seks árum síðani hartaði Løgtingsins Umboðsmaður Búnaðar grunnin fyri at seta alt ov harðar treytir fyri at veita bóndunum lán. Men treytirnar eru enn tær somu, og stóri taparin er land bún­ aðurin, ið ikki endurnýggjar seg. Áralanga stríðið hjá bónd­ unum móti Búnaðar grunn­ inum hevur eisini verið á borð inum hjá Løgtingsins Um boðs manni. Í apríl 2006 sendi Bóndafelagið kæru til Umboðsmannin, tí sam bært felagnum hevði Búnaðar­ grunn urin broytt manna­ gongd ir í samband við at veita lán til festi. Bóndafelagið vísti á, at fyrr skuldi festarin vátta, at festið, sum hann og eftir­ kom arar hansara til eina og hvørja tíð hava, skyldar festi lánið. Og felagið segði seg ikki kunna góðtaka, at henda siðvenja varð broytt til eitt krav um, at festarin per són liga skal kautionera fyri festilán. Niður støðan hjá Umboðs­ manninum varð greið. Sam­ an hangur er ikki millum mátan, Búnaðargrunnurin vel ur at tryggja sínar ognir, og tær avleiðingar, sum hesin arbeiðs háttur hevur fyri fest aran. Arbeiðshátturin er uttan proportiónir, segði Umboðs maðurin, sum tí bað Búnaðargrunnin um at taka spurningin um persónliga kautión upp til nýggja støðu­ takan. Men í dag, meira enn seks ár eftir niðurstøðuna hjá Um­ boðs manninum, er støðan tann sama. Bøndurnir skulu hefta persónliga, tá teir taka lán úr Búnaðargrunninum. jonbrian@sosialurin.fo Treytir uttan proportiónir Ógrundaður kritikkur Stjórin fyri Búnaðargrunnin kennir seg ikki aftur í at finn ingunum móti grunninum. – Okkara lánikrøv eru ikki harðari enn vit halda vera neyð ugt, sigur Sjúrður Knudsen FAKTA Niðurstøða hjá Umboðs­ manninum, januar 2007: »Eftir mínari meting, er kravið um per­ sónliga kautión ein órímilig treyt at seta festaranum. Tann hátturin, sum grunnurin velur at tryggja sínar ognir uppá, stendur ikki í mát við tær avleiðingar, sum kunnu verða fyri festaran. Hetta er ikki í tráð við sokallaðu markregluna (proportionalitets­ prinsippið), ið snýr seg um, at fyrisitingin hvørki kann ella eigur at gera størri inntriv í rættindini hjá borgaranum, enn enda málið við atgerðini tilskilar.« Umboðsmaðurin: Myndir: Álvur Haraldsen MEIRA Á NÆSTU SÍÐU