týsdagur 11. juni 2013síða 2

Mikudagur 12. juni 2013 · Nr. 66 4 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Oddagrein Mikudagsblaðið verður borið ókeypis til hvørt húsarhald í Føroyum! Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Útgevari: Sp/f Sosialurin Uppseting: Sosialurin Prent: Prentmiðstøðin Avgreiðsla: mán - frí kl. 08.00 - 16.00 Tíðindaleiðari Jón Brian Hvidtfeldt jonbrian@sosialurin.fo Marknaðardeild lysing@sosialurin.fo Tórshavn Tórsgøta 1, Postboks 76, 100 Tórshavn tel. 341800, fax 341801, post@sosialurin.fo Norðoyggjar Nólsoyar Pálsgøta 1, 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687, klaksvik@sosialurin.fo Suðuroy tel. 375364, fax 375464, tel. 228814, aki@sosialurin.fo, dagfinn@sosialurin.fo Haldarar, sum ikki hava fingið blaðið, kunnu ringja tel. 341818 frá kl. 8.00 til 20.00 og boða frá. Tel. 341800 www.sosialurin.fo Zakarias Wang Kjak síða 38 Ber til at gera stórhavn í Føroyum? Elsebeth M. Gunn­leygs­ dóttur Kjak síða 38 Klaks­ vík­ar sjúkr­a­hús á rættari kós At alment drál kostar fólki pengar hoyrdu vit dømi um í útvarpinum hend­an dag­in, tá ljós varð varpað á trup­ul­leikan av, at løgtingið sam­ tykk­ir lógir, sum ikki verða fylgdar upp í lands­stýrinum. Hesaferð snúði tað seg um lóg­ ina um ogn­ar­skift­is­trygg­ing, sum løg­ting­ið sam­tykti 6. oktober í 2011, men sum ikki kann brúkast, tí eing­ in kunngerð er komin frá lands­stýr­ is­mann­i­num um, hvussu lógin skal um­sit­ast. Dømið, sum útvarpið vísti, vóru eini hjún, sum hava keypt eini hús – utt­an at vita, at húsini vóru so illa fongd við soppi, at ikki var búgv­ andi í húsunum. Tað var eitt stórt framstig – hildu vit – tá løgtingið samtykti lóg­ina um ogn­ar­skift­is­tryg­g­ing og støð­u­frá­greið­ing, sum snýr seg um brúk­ar­a­vernd í sambandi við keyp og sølu av fastogn. Framm­anundan vóru serliga keyp­arar »på herrens mark« í sam­ bandi við húsakeyp, tí tú sum keypir at kalla eingi rættindin hevði – og tú hevði onga trygd fyri, at seljari og mekl­ari vístu tær neyðugu virðing. Tí er tað gott, at ein slík lóg varð sam­tykt, men líka so stórt spell, at lands­stýrið ikki fylgir slíkum málum upp, so lógin kann praktiserast. Løg­maður hevur fyri skjótt tveim­um árum síðani undirskrivað lógina. Hann hevur ábyrgdina av, at lands­stýr­is­fólk­ ini røkja sítt arbeiði álitisfult, so hetta átti at verið lætt og greitt hjá løg­manni at fingið upp á pláss, nú hann hevur fingið eina slíka á­minn­ing. Men í Føroyum hava vit eisini aðr­ar trup­ul­leik­ar í sambandi við keyp og sølu av fastogn, tí her eru so nógv á­h­ugamál blandað saman. Bank­ar­nir eiga báðir hvør sítt húsa­mekl­ar­a­fel­ag. Meðan annar bank­in eig­ur eitt tryggingarfelag, so er tað eitt tryggingarfelag, sum eig­ur hin bankan. Tí eru sam­ an­fall­andi áhugamál hjá mekl­ ar­a­fel­ag, fíggingarstovnum og trygg­ing­ar­felø­g­unum, sum áttu at skund­að und­ir, at skil fekst á hesi við­ur­skifti. Vinnu­mála­ráðið boða annars á heima­síð­uni frá í fjør, tá lógin kom í glidi, at kunngerðin »fer at koma seinni í ár«. – Keyp av fastari ogn er, fyri tey flestu, størsta íløgan, tey nakarantíð gera. Uttan tryggign kunnu slík á­brek og slíkir skaðar í hesum sam­bandi hava stórar fíggjarligar av­leið­ing­ar við sær, skrivar Vinnu­ mál­a­ráð­ið á heimasíðuni. Kon­kreta dømið hjá útvarpinum er um fólk, sum líða tap, tí at Vinnu­ mál­ar­á­ðið ikki hevur gjørt sítt ar­ beiði. Tað eigur løgmaður ikki at góð­taka! Onga virðing fyri keypara Í morgin verður alment há­ tíð­ar­hald í Havn at minnast tann fyrsta av Lützen-ættini í Før­oyum. Høvið er, at Andre­ as Christian Lützen varð føddur hendan dagin fyri 200 árum síðani, 13. juni í 1813. Andreas Christian Lüt­zen var úr Suðurjyllandi, upp­ run­a­liga av frísiskari ætt, og hann søkti av tilvild lærar­a­ starv í Føroyum í 1839, tá Till­ isch, amtmaður, hevði sett á stovn almúguskúlan. Við lærarastarvinum fylgdi eisini starvið sum org­ a­nist­ur við Havnar kirkju – og hesin vældámdi maður gjørd­ist skjótt eisini deknur í Havnar kirkju. Til­takið í morgin byrjar tí í Havnar kirkju, har Uni Næs, próst­ur, fer at siga nøkur orð, eins og Heine Lützen, ein av fyrireikarunum av til­tak­i­ num, eisini fer at siga nøkur orð. Sangur verður eisini á skránni í kirkjuni. Aft­aná verður farið ein túr út á Skúlareyn í Havn, har almuguskúlin stóð, ein túr í gamla Kirkjugarð, har Andre­as Christian og konan Eva Mar­gretha úr Baianstovu liggja grivin. Endað verður við sam­komu í Østrøm, har Óli Jaocbsen fer at leggja fram bók, sum kemur út í sambandi við dagin. Bók­i­n er í høvuðsheitum end­ur­ minn­ing­ar hjá dóttir A. C. Lüt­zen, Annu Evensen, sum er skriv­að í 1925. Í bókini greið­ir hon væl frá lívinum í Havn mið­skeiðis í næstsíðstu øld – og hon greiðir eisini frá hend­in­gini 25. juli í 1874, tá Andre­as Christian Lützen small deyður í føvningin á Christ­ian 9. kongi. Hetta var, tá fyrsta kongavitjan var í Før­oy­um, tá kongur saman við Vald­e­mar prinsi var á veg til túsundárhaldið fyri land­nám­inum í Íslandi. A. C. Lüt­zen stóð og helt røðu fyri kongi, tá hann small. Kongi tykti so synd og einkj­uni, at hann gav henni pen­sjón restina av lívinum. Und­ir samkomuni í Ø­strøm í morgin fer Óli Jac­ obsen at greiða frá um bók­ ina, sum upprunaliga varð hondskrivað í trimum ein­ tøkum. Bókin fæast til keyps á samkomuni, har ein drekk­ a­muð­ur eisini verður at fáa. Heine Lützen leggur dent á, at talan er um eitt alment til­tak, og at øll eru hjartaliga væl­komin! Hátíðarhalda Lützen-ættina “Var tað eitt yvirraskilsi?” spurdi ein tíð­inda­kvinna nú ein dag­in í eini sending. Her er betra orðingin: “var tað ó­vænt­ að?” ella “kom tað óvart á?” Nú á døgum ber nóg illa til at greiða frá nøkrum, utt­an at orðini “yvirraska”, “yv­ir­rask­ andi” og “yvirraskilsi” koma fyri. Hesi orð eru ikki upp­r­ una­liga til í norð­ur­lendsk­um, men eru komin úr týsk­um um danskt. Týska sagn­orð­ ið er "überraschen", og tað merkir sambært donsku upp­run­a­frøð­iligu orð­a­bókini "rask komme ov­er en". So tað er nakað tað sama, sum at eitthvørt kem­ur ó­vart á, t.e. at okkurt hend­ir, ið tú ikki hevði rokn­að við. Ein orðing, ið er alsamt at hoyra, er at vera “positivt yvir­ rask­að­ur”. Nøkur eru enn­tá far­in at týða hetta til “ja­liga bilsin” – men er neyð­ugt at fara ein um­veg í danskt fyri at kunna orða seg á føroyskum? Hví ikki siga “glaður” ella “fegin”. Tað man í flestum førum bera til. Her skal verða mint á, at orð­ið “overrasket” hevur birt und­ir, at orðini “bilsin” og “fegin” eru komin í bland. Tað ber ikki al­tíð til at skriva "bilsin", um tú royn­ir at finna eitt føroyskt orð fyri "yvirraskaður", t. d. stóð í einum blað, at hann, ið stóð á odda fyri eini stevnu, var so "bilsin", tí tað høvdu verið so nógv fólk á stevnuni. Har skuldi tey havt skrivað "fegin" ella "glaður”. Tí bilsin merk­ir “undrandi, ovfarin, for­fard­ur”, t.d. hann var púra bilsin, t. e. vildi gerast býttur. Hendir nakað, uttan at teg varir ella grunar, hendir tað “óvarandi”. Eisini kann okkurt “koma dátt við”, um tað kemur so óvarandi ella óvæntað, at tú verður kløkkur ella illa við, t.d. tíðindini komu dátt við (óvæntað), og tað kom teimum ikki dátt við, t.e. tað kom ikki óvart á tey. Yvirraskilsi Ikki í lagi at bíða í áravís eftir kunngerðum Andreas Christian Lützen er forfaðir til alla Lützen- ættina í Føroyum. Hann kom higar sum lærari í 1839 og giftist við Evu Margrethu úr Bainastovu í Havn. Í morgin eru 200 ár síðani, hann varð fddur. Tað er dóttir hansra, Anna Evensen, sum hevur skrivað endurminningarnar, sum koma út í bók á samkomu í Østrøm í morgin Málráð frá Orðafragd Marjun Arge Simonsen málfrøðingur og cand.phil. í føroyskum 2