týsdagur 18. juni 2013síða 16

Mikudagur 19. juni 2013 · Nr. 69 16 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Sildarok og rukkulív – kostnaðurin av at vera hjáland Høgni Hoydal formaður í Tjóðveldi Sildamálið og makr­elmálið eru skúladømi um, hvussu nógv tað kostar okk­um sum tjóð og sam­ felag, at vit ikki skipa okkum sum sjálv­støðuga tjoð og taka ábyrgd av okkara egnu við­ur­skift­um í h­e­ims­sam­ fel­ag­num. Vit missa í møg­u­ leik­um, peningi og menning og spilla orkuna til tess at halda á lívi mytuna um tann sonevnda ”ri­kis­fel­ags­ skap­in” ”Sildarok í Singapore, rukku­ lív í London Town”, syngja Vest­menn í einum av teirra frá­líku og skemtiligu løgum. Skal ikki meira rukkulív spyrj­ast burturúr teirri álv­ ar­s­ligu støðu, sum silda- og makrelmálið prógva, so er alneyðugt at leggja heim­ a­stýr­ishamin og hjá­land­a­ hugs­an­ina av. Strategisk samáhugamál Tjóðveldi mælti longu á heysti í 2008 til at krevja mun­andi størri makrelkvotu. Hetta varð bygt á, at Árni M. Dam á Norðskála av sín­um eintingum hevði savn­að inn prógv og tilfar um mun­andi øktan makrel í før­oysk­ um sjógvi. Og sam­an við Framsókn og Javn­að­ar­flokk­i­ num hava vit síðani 2010 lagt trýst á landsstýrið til tess at krevja nýggja sildaavtalu og størri part til Føroya. Strategiin, sum Tjóðveldið støð­ugt hevur mælt til, er greið: 1. Vit skulu vinna okk­um støðu sum sjálv­støð­ugt land og umboða okkum sjálv í og mótvegis teimum al­tjóða felagsskapum, sum hava týdning fyri okkara støðu og rættindi: Tildømis ST, WTO og EFTA. Hetta hevði styrkt øll okkara krøv og samráðingarstøðu um­gang­ andi – og hevði gjørt tað mun­in truplari hjá ES ella øðr­um at hótt við stongsli og tilt­økum. 2. Vit skulu byggja á okkara sen­tralu støðu sum miðdepil í Norðuratlantshavi, har vit hava sera góð og greið krøv. við­v­íkj­andi øllum teimum týdn­ing­ar­mestu ferðandi fiskas­tovnunum: Sild, mak­ reli og svartkjafti. 3. Vit skulu byggja upp okkara stra­tegisku samáhugamál (stra­teg­iskar alliansur) við onnur lond kring Norð­ur­at­ lants­hav. Ikki tí, at tey vilja ”geva” okkum nakað, tí tey stríð­ast sjálvsagt fyri sínum á­hug­a­mál­um. Men tí, at vit hava sam­á­hugamál við tey í mál­i­num um at umsita og býta bæði sild, makrel og svartkjaft. Og tey londini, vit skulu royna at byggja upp strategisk samáhugamál við eru: Ísland, Grønland og Russland. Noreg átti sjálv­ sagt at verið ein partur av hesum, men tíverri hev­ur Noreg av politiskum or­ søkum valt at kasta saman við ES í øllum málum um ferð­andi fiskastovnarnar í Nor­ð­ur­at­lantshavi. 4. Føroyar skulu ganga fremst at gera havrannsóknir og savna inn øll vísindalig prógv um­ støðuna og broytingarnar í fiskastovnunum. Tí hava vit ár undan ári skot­ið upp at játta 2 mió. krón­ur afturat árliga til Hav­stov­ una til rannsóknir í upp­ sjóv­ar­stovnunum. Og tí fekk Tjóð­veldi við bit og slit eina und­ir­skrivaða avtalu við tá­verandi minnilutastjórn í 2011 um at byggja nýggja Hav­rannsóknarskipið, sum varð gjørt klárt undir CHE- sa­m­gonguni. Hendan avtalan er tíverri brotin. 5. Vit skulu miðvíst út í al­ tjóða samfelagið at greiða frá okkara støðu. Og vit skulu stríðast fyri, at al­ tjóð­a­rættur og vísindaliga grund­aðar avtalur millum strandalond eru grund­ar­lagið fyri umsiting av ferð­andi fiskatstovnum. Ikki ein­faldir búskaparligir og markn­að­ arligir vøddar – sum ES nú nýt­ir sum grundarlag. Her hava vit eisini samáhugamál við nógv lond – ikki minst við Norð­ur­lond, sum altíð hava sagt seg styðja altjóðarætt mót­vegis búskaparligum valdi. Glantrileikurin í tí sonevnda ”rík­is­ fel­ags­skapinum” Men tíverri verður politiska ork­an í Føroyum spilt burtur til at spæla tann vanliga glant­r­i­leikin í tí sonevnda ”rík­is­felagsskapinum”. Tann leik­ur­in snýr seg ikki um at reisa okkum og vinna egin rætt­indi og møguleikar til Før­oya. Hesin leikur snýr seg hin­vegin um at snáka og pussa ta uppfunnu mynd­ ina av tí sonevnda ”rík­is­fel­ ags­skap­i­num” – til tess at fast­halda hjálandastøðuna og lívs­grund­a­r­lagið hjá sam­ bands­flokkunum í Føroyum Her verður trúttað niður í fólk, at fólkatingsmenn nokk skulu fáa Danmark at “hjálpa okkum stakkals før­oy­ing­ unum” í silda- og makrel­ mál­i­num. Danmark skal ikki viðgerast sum eitt vanligt land við áhugamálum. Men sum onkur serlig vera, ið er sett í hendan heimin til tess at hjálpa føroyingum og grøn­lendingum ímóti tí stóru og óndu verðini, sum vit ó­møguliga mugu gerast ein javn­settur partur av. Vit mugu gerast vaksin sum tjóð og skilja, at onki løg­ið er í, at Danmark hevur síni áhugamál at røkja. Tað ein­asta løgna er, at hetta ikki verð­ur viðgjørt opið og erligt. Og tí missa vit ovurstór virði og møguleikar. Holgar danski er vaknaður Ein donsk myta sigur, at tá Dan­markar ríki er í vanda, so fer Holgar danski at vakna, har hann hevur sitið og sovið í katakombunum und­ ir borgini á Kronborg. Og hendan leiklutin sum Holgar danski, spælir ongin so væl sum Edmund Joensen. Pressu­skrivini rapla út yvir før­oyska almenningin við ein­um og sama boðskapi: Dan­ska eindarríkið er í vanda! Men nú hava Edmund og Sam­bandsflokkurin fingið donsku stjórnina at hjálpa Før­oyum, so at danska ríkið kann liva lukkuliga áfram við sínum hjálondum – uttan nakra broyting. Føroyingar sleppa undan at taka ábyrgd, tí hetta skal Danmark nokk orðna og bjarga okkum burt­ urúr. Men vit minnast øll, hvussu tað gekst, tá ið Ed­ mund Joensen seinast skuldi “fáa Danmark at lyfta eitt mál upp­á hægsta politiska stig” og helt uppá, at tann sonevndi "rík­is­fel­ags­skap­ ur­in­" skuldi hjálpa Føroyum í sild­a­býtinum. Sannleikin um sildabýtið Í 1995 -1996 savnaðust strand­ a­lond­ini at samráðast um Norð­havs­sildina. Tey vóru Nor­eg, Ísland, Føroyar og Russ­land. Fiskifrøðingar høvdu lagt fram eitt vís­ind­ a­ligt grundarlag fyri einum býti. Tað politiska býtið, sum lá á borðinum í 1995, var, at Føroyar áttu 6,5%. ES var ikki strandaland, tí Norð­ havs­sildin er nærum ikki í ES sjógvi. Tó hildu stranda­ londini, at ES átti at fáa 1%. Hetta býtið var ov lítið fyri Før­oyar sambært søguligum tøl­um. Edmund Joensen var løg­mað­ur, og hann vildi nú hava Danmark at hjálpa og vildi "lyfta samráðingarnar upp á eitt hægri politiskt stig". Tað er jú Danmark, sum umboðar Føroyar í utt­ an­rík­is­málum. Og hvat var úrs­litið? Jú, Edmund vildi hava Danmark við inn til samráðingarborðið. Da­n­ mark segði sjálvandi takk fyri tilboðið. Danmark kravdi, at ES skuldi gerast strand­a­land. Og endin varð í 1997, at ES nú fekk 8% av sild­ini, hóast tey als ikki vóru strandaland! Føroyar mist­u 1,5% av tí, sum hevði ligið á borðinum, og endaðu við at fáa 5%. So væl royndist ”rík­is­fel­ags­skap­ur­ in” hjá Edmundi. Burturúr hesum partinum av Norð­havssildini, sum ES og Dan­mark als ongan rætt høvdu til, hevur danska pel­ ag­iska vinnan fingið stóran vinn­ing alt síðani 1996 – í heili 17 ár. Veruleikin um revsitiltøkini Danmark og ES dugdu alt­so sera væl at gagnnýta støð­una og Edmund í 1997. Og hetta áttu vit sjálvandi at lært av. Men nú skulu vit aftur dagliga hoyra um, at Dan­ mark skal royna at "avmarka boy­kott" og so framvegis. Og tað fer at koma meiri enn. Vit fara at hoyra um fólk­a­ tings­menn, sum siga, at teir trýsta donsku stjórnina, men "at Danmark fær onki gjørt og hevur als onga veru­ liga ávirkan á málið. Men at danska stjórnin kann trýstast til at atkvøða "blankt", tí tað er frægasta loysnin, ið kann fá­ast". Og so framvegis. Men veruleikin er tann, at Danmark kundi sjálv­sagt havt steðgað rev­si­heim­ ild­unum hjá ES í fjør. Tey atkvøddu blankt mill­um ráðharrarnar. Og Dan­mark kann eisini steðga revsi­til­ tøk­um móti Føroyum nú, um tey veruliga leggja nakað í tað. Hugsið tykkum, um ES ætlaði at boykotta Nið­ ur­lendsku Antillurnar, tær fronsku koloniirnar ella tey eftirverandi bretsku hjá­lond­ ini. Halda tit, at tað nakrantíð hevði komið hartil í ES? Tað hevði langt síðani verðið steðgað í føðingini. Danmark kundi eisini sagt týðiliga: Tað var ein heilt skeiv gongd og eitt skeivt býti, tá ES gjørdist strandaland í Norð­havssildini – og entá fekk meira enn strandalandið Før­oy­ar. Tí eigur ES sjálvandi at geva hendan órætta partin frá sær. Tá hevði skjótt kunn­ að fingist semja millum øll strandalondini, tí bæði Ís­ land og Russland eru púra samd við okkum um, at ES átti ongantíð henda partin. Men Danmark velur ikki at gera hetta, tí tey viga onn­ ur og egin áhugamal hægri. Tess fyrr, vit ásanna hetta, tess betri verða okkara møg­ u­leikar – og tess betri kunnu vit samskifta við Danmark og onnur sum vaksin og javn­ bjóð­is fólk. Ein vitjan til pussingar Tíverri tykist endamálið við kom­andi vitjanini hjá danska for­sæt­is­ráð­harranum í Før­ oy­um ikki at vera at fáa nakr­ an veruleika á borðið. Heldur er endamálið eittans: At halda uppi hesi mytuni um ”rík­is­felagsskapin”, sum skal bjarga og hjálpa okkum, so at vit ikki skulu finna uppá at taka ábyrgd av egnum landi og ger­ast ein sjálvstøðug tjóð. Og hetta fer at verða messað aftur og aftur í sambandi við vitjanina. Kostnaðurin av at vera hjáland Men henda støðan vísir enn eina­ferð, at vit missa ovurstór virð­ir og møguleikar, tí at vit fáa ikki handlað frælst í al­tjóða samfelagnum. Og hetta hevur verið læran av all­ari okkara søgu. Øll tey rætt­indi, sum í dag eru lívs­ grund­ar­lagið undir okkara sam­felag, eru vunnin tá vit hava tikið ábyrgd sjálv, hava reist okkum og hava virkað sum ein sjálvstøðug tjóð. Og í øll­um hesum førum hava vit í langsámiliga tíð spilt orku og møguleikar burtur, tí aft­urhaldið hevur tvíhildið um, at onkur annar skuldi ”hjálpa” okkum og ”geva” okk­um okkurt framíhjá í teirri ófrælsu støðuni sum hjá­land. Lat meg bert nevna trý dømi: - Í 20 ár stríddist Tjóðveldi fyri at fáa egið fiskimark. Seinni tóku fleiri undir. Men Dan­mark kundi ikki arbeiða fyri hes­um, tí tey høvdu góðar hand­ils­av­talur um at flyta smør, egg og bacon til Bret­lands. Tí sluppu bretar at trola inn í klettin heilt fram til 1964. Tað hevur kostað Før­oyum milliardir í peningi og mistum møguleikum og menn­ing. - Í 30 ár stríddist Tjóð­ veldi fyri at fáa ræðið á und­ ir­grund­ini. Seinni tóku fleiri und­i­r, og vit samráddust í 17 ár við Danmark. Tey vildu ikki sleppa hesum, tí tey mettu tað sum ein stóran fyri­mun fyri danskt vinnulív og altjóða støðu, at hava hetta aktiv. Hvat hevur tað ikki kost­að okkum í vantandi menn­ing av oljuleiting undir Før­oy­um? Ikki fyrr enn vit sjálv tóku ábyrgdina, hendi nak­að og møguleikarnir lótu seg upp. - Í 30 ár hava vit stríðst fyri at fáa ræðið á okkara egna loftrúmi. Hvat hevur tað ikki kostað okkum í vantandi inntøkum menn­ ing­ar­møg­u­leik­um? Eins á øll­ um øðrum økjum fer tað at skapa arbeiðspláss, inntøkur og møguleikar, tá vit taka á­byrgd­ina sjálv. Og so fer eisini at vera við okkara altjóða sam­ráð­ ing­unum um ferðandi fiska­ stovn­ar.