týsdagur 20. august 2013síða 24

Mikudagur 21. august 2013 · Nr. 95 24 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Frælsisneisti í 100 ár! Páll á Reynatúgvu Í dag hevði Erlendur Pat­urs­ son verið 100 ár, um hann fram­veg­is var okkara millum. Eing­in hevur í nýggjari tíð verið so bjartur viti á leið­ini móti frælsa landinum Fø­r­oy­ ar, sum Erlendur. Hann var, og er fram­vegis, ímyndin av hug­sjónini um at í Føroyum skulu føroyingar ráða. At landið er okkara, at ábyrgdin at gagnnýta møg­ u­leikarnar á vøkru oyggjum er okkara, og at skyldan at mynda framtíðina hjá kom­ andi ættarliðnum av før­ oy­ing­um býr í føroyskum barmi. Tað er leiðin móti fram­burði. Erlendur var javnan á gátt hjá okkum á Reynatúgvu. Pápi mín, sum var 5 ár yngri, still­aði upp saman við Erlendi, fyri Tjóðveldisflokkin í Sand­ oynni. Onkuntíð var stutt millum teir, men Er­lend­ur dróg longra stráið, og var valdur í Sandoyar Val­dømi, til hann valdi at stilla upp í Suðurstreymoy. Vin­ar­bond­ ini teirra milllum hildu til deyð­in skilti gøturnar. Tjóðarfrælsi Føroyinga og viðurskiftini hjá fiski­manna­ fam­iljuni, eru millum fremstu varðar sum Erlendur hev­ ur sett eftir seg á politiska víg­vøllinum. Útflytingin av fisk­i­mark­i­num er ein virði­ lig­ur varði eftir Erlend, og Norðurlandahúsið som­u­leið­ is. Einki er kortini týdn­ing­ar­ mikl­ari enn støðuga ar­beiðið at sáa treysti, árræði og vitan í føroyska fólkið, sum Erlendur so hegnisliga megn­ aði, hóast stríðið mangan man hava verið einsligt og køv­andi. Frælsisneistin livir enn í Før­oy­um, og kenni eg meg hepn­an at vera partur av sterka frælsisliðnum. Tí liði, sum uttan mun til ágang og brot­asjógvar­, stevnir móti sjálv­sagda málinum, at skipa Før­oyar sum okkara land, og okk­ara ábyrgd. Ein dag, og hann er ikki fjar­ur, útinna vit verkið, sum Erlendur og hansara lið gróð­ ur­settu í føroyska fólkinum. Tí í hjørtum okkara býr fræls­ið. Adam Smith og Eysturoyartunnilin Zakarias Wang Fremsti liberalisturin er Adam Smith, sum í 1776 gav út bókina “Um eyð tjóðanna”. Har kannar hann hvørji polit­isk tiltøk kunnu fremja væl­ferð­ina. Hann sigur, at umráðandi er at hava privatan ognar­rætt til jørð og aðrar fram­leiðslu­ faktorar, og at kappingin skal vera frí. Tær væl riknu fyri­tøk­ur­nar skulu fáa frið at vaksa, og tað kemur ikki upp á tal, at tað almenna skal geva studning fyri at halda teimum vánaliga riknu fyritøkunum uppi. Adam Smith doyði í 1790. Hann var alt lívið sera áhugaður fyri øllum nýggj­ um, og heystið fyri var hann á eini samkomu, har lut­taka­ r­arnir í tí sonevndu Stan­ ley-kanningarferðini søgdu frá ferð síni til Føroya og Ís­ lands. Um so var, at harra Smith reistist úr síni grøv og hoyrdi um tað, sum nú er um at henda í Føroyum, har ein privat fyritøka fer at gera eina nýggja farleið mill­um Eystur­oynna og Streym­ oyn­na, so skuldu vit trúð, at hann fegnaðist um, at før­oy­ ing­ar høvdu lært nakað av sær. Men verður hugt eftir nær­ri hvar hann sigur, so vísir tað seg, at hann als ikki hevði fegnast um hetta tiltak, tí føroyingar hava fullkomuliga misskilt boð­ skap hansara. Í bók síni viðger hann nevn­liga hvør rætti mátin er at skipa samferðsluna. Sum hann ger vart við, eru havn­ir tann týdningarmesti lið­urin í samferðsluni, tí uttan havnir ber als ikki til hjá fyritøkum at mennast og trív­ast. Men havnir eru natúrlig mono­pol. Tað ber jú ikki til at gera tær allastaðni. Um so er, at ein privat fyri­tøka er eigari av eini havn, so kann hon taka eitt størri gjald enn útreiðslur av rakstrinum eru og sostatt fáa ein monopolvinning, sum fyri­tøkan kann nýta til íløgur í øðrum fyritøkum. Hervið verð­ur kappingin reingd, tí havna­eig­arin fær ein fyrimun av síni monopolstøðu. Fyri at sleppa undan hesari reinging av tí fríu kapp­ing­ina segði Adam Smith, at natúrlig monopol ikki skulu vera rikin av privat­um fyritøkum, men av al­menn­um fyritøkum. Hetta sjónarmiðið hjá Adam Smith hava vit í Før­ oy­um tikið til eftirtektar, og tí er tað, at vit í kommunum okk­ara hava serligar havnar­ fyri­tøk­ur, sum ikki er ogn hjá kommununi, men eru sjálv­støð­ugar fyritøkur við sínum egna roknskapi yvir inn­tøkur og útreiðslur. Hev­ ur fyri­tøkan vinning, skal upp­hædd­i­n bert nýtast til havnina sjálva. Bý- ella bygda­ráðið kann ikki leggjast á henda vinningin fyri at minka um útreiðslurnar hjá skatta­borgarunum. Somu­leiðis hava vit eitt ser­ligt stýri fyri okkara flog­vøll. Hann er eisini ein almenn fyritøka. Endamálið við henni er at tryggja, at kapp­ingin millum fyri­tøkur­ nar er frí. Tað sum Adam Smith hevði sagt um Eystur­oy­ar­ tunnil­in, er tí, at hann er eitt natúr­ligt mono­pol, tí fyri tey, sum búgva í nánd av tunli­ num, loysir einki annað seg enn at koyra gjøgnum hann. Tann vandin, sum Adam Smith vísti á, er at henda mono­pol­fyritøka fer at taka eitt hægri nýtslugjald, enn íløgu- og rakstrarkostnaðurin er, og eingin hevur nakra vissu fyri, hvagar vinningurin fer. Lítið útlit er ið hvussu er fyri, at hann fer til tunnilin sjál­v­an! Einki er tí at ivast í, at Adam Smith hevði sagt, at sjálvt um ein privatur íleggj­ ari kom og bjóðaði sær til at gera henda tunnil, uttan at tað almenna yvirhøvur hevði nak­að við verkætlanina at gera, so hevði tað verið skeivt at tikið av til­boð­num, tí tað hevði verið kapp­ing­ar­reingj­ andi. Verður so litið nærri at tí, sum nú er um at henda, so vís­ir tað seg, at tað privata felagið ikki er serliga privat. Hevði tað veruliga verið priv­at, so kundi eitt annað priv­at felag sjálvandi gjørt ein annan tunnil, sum kundi kapp­ast við tann fyrra við at bjóða lægri nýtslugjald. Hesum verður forðað fyri við tí lóggávu, sum løgtingið nú samtykkir, tí løgtingið fer at geva privata felagnum einka­ rætt. Talan er tí ikki bert um tað, sum Adam Smith segði vera eitt natúrligt monopol, men beinleiðis um eitt lóg­ ásett privat monopol. Hesi kenna vit frá søgu okkara, har Gabel-monopolhandilin fekk mangan feitan bita úr Før­oy­um. Gabel fekk tó ikki sítt mono­pol frá føroyingum, men frá kongi. Nú eru tað okkara egnu lands­menn, sum geva nú­ tíð­ar Gabel monopolið og vinn­ing­in av at geva einari privat­ari fyritøku loyvi at leggja skatt á okkum. Einki er at ivast í, at Adam Smith hevði skundað sær aft­ ur í grøvina, um hann hevði sæð blinda liðið latið sær hetta lynda. Um gerð av undir­sjóvar­ tunnlum Jens Pauli í Dali Leynar Allir undirsjóvarntunlar eiga at verða lagdir í eitt fe­l­ag, so­leið­is at tað verður fíggj­ar­liga lætt­ari at binda flestu av oyggj­um okk­ara sam­an í eitt sam­ferðsl­u­ kervi. Lands­stýr­ið og Løg­ ting eiga ikki bara at hugsa um mið­stað­ar­øk­ið, men í størri mun um tær oyggj­ ar, ið einki fast sam­band hava við meg­in­øk­ið. Eftir tí ein hev­ur fingið at vita í fjøl­miðl­u­num, er ó­dýr­asta loysn­in at tað verður eitt al­ ment felag, ið hevur á­byrgd­ ina av tunn­ils­gerð­ini. Fyrst eigur at verða farið und­ir Eysturoyartunnilin og síð­ani Sandoyartunnilin. Fyri nøkrum døgum síðani sig­ur løg­tings­mað­ ur­in Ják­up Mikk­el­sen í les­ar­a­brævi, at bara lán­ ið í teim­um báð­um gjørdu tunl­u­num kunnu rokn­ast upp í kostn­að­in av teim­ um; men hetta upp­á­hald ­er heilt burturvið. Tað eru ikki noringar og vága­fólk eins­a­møll­, ið gjalda tunl­ar­ nar, men eisini øll onn­ur, ið nýta teir og gjalda skatt í Føroyum. Eftir tí ein hevur frætt í fjøl­miðl­u­num verður renta av ætl­aðu lántøkuni 9,8 pro­ sent, tað er ov dýrt, nú rent­ ur­na­r eru so lágar. Landsstýrið og løgting kunnu ikki loyva sær at góð­taka ein sáttmála, sum al­menn­ing­urin onki fær at vita um, og ivaleyst ikki tolir dags­ins ljós. hendan skulu ting­fólk góðtaka, uttan reið­ i­liga at vita, hvat stendur í sátt­mál­a­num, (atkvøða við bindi fyri eygunum og uttan at vita hvat tey góðtaka).