týsdagur 8. oktober 2013síða 44

Mikudagur 9. oktober 2013 · Nr. 116 28 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Baucis og Filemon – ein søga um grammleika N-Jón Ellendersen Oyrarbakki 2013 Flestøll okkara kenna nøvn­ ini Zeus, Apollo, Faust og Mefistofeles, men fá kenna søguna um gomlu hjúnini, Baucis og Filemon, sum verða ríkiliga vælsignað av Zeus, tí tey hava hjálpt honum tá tunglyndið plágaði gudin. Fleiri kenna helst eisini týska skaldið Goethe, sum skriv­aði megnarverkið "Faust" um hvussu Faust gjørd­ist matur ríkmaður tá hann gjørdi sáttmála við Mefi­sto­feles (hin Ónda). Eis­ ini Goethe fortelur un gomlu hjúnini, men her verða tey bæði lýst sum eini væl­ger­ andi hjún, sum veita mong­ um ferðandi ugga og geva teim­um innivist. Hjá Goethe snýr frá­ søgn­in um Baucis og File­ mon seg eisini um, hvussu stór­kapitalurin týnir hin lítla mann­in; ikki tí tað er so átroka­ndi, men tí stór­ kapi­talurin, harra­maðurin Faust, kann gera tað. Men lat okkum byrja við teimum trim­um, Zeusi, Baucis og File­mon. Søgan sigur, at einaferð keddi Zeus seg so illa, at hann onga gleði fann í teirri sælu, sum valdaði á Olympos, at hann hvørki tímdi at eta ambrosiu ella drekka nektar ei heldur at leggja oyra til tónleikin hjá Apollo ella sangin hjá músunum. Zeus fór til Hermes, hin mest und­ ir­haldandi av gudun­um og saman lótu teir seg í menn­ iskja­ham og stigu niður til jarðar at kanna eftir, hvussu støðan var hjá manna­børn­ un­um. Zeus, sum var verji hjá teimum ferðandi og gud­ urin fyri gestablídni, hevði samstundis gjørt av at kanna, hvussu stóð til við gesta­ blídninum í Frýkiu. Íklæddir sum tveir ferða­menn fóru teir hús av húsi, bank­aðu uppá dyrnar, "leit­andi eftir einum stað at hvíla seg" – locum qiemque petentes. Næstakærleikin lat seg finna Men gestablídni funnu teir einki. Teir bankaðu uppá í túsund húsum og í tús­ und húsum fingu teir hurð- ina frammaná. Bert eini hús bjóðaðu teimum báð­ um ferðamonnunum væl­ komnum, ein lítil sevklødd smátta, har eini eldri hún, Baucis og Filemon húsaðust. Tey bæði høvdu livað eitt langt og fátæksligt lív, men altíð verðið eydnurík. Tey vórðu gift á blaðungum árum og høvdu á ein slíkan hátt livað við hvørjum øðrum, at hvørgin teirra hevði hug at avliva hin. Hægsta ynski teirra var, at tey máttu doyggja saman og í somu løtu. Hjúnini tóku væl móti teim­um fremmandu og borð­ reiddu fyri teimum við øllum tí, tey áttu í goymslum teirra. Har var kál úr kálgarðinum, roykt grísatjógv ein skál av víni. Tá tey høvdu etið, tók Zeus tey bæði við sær niðan á ein heyg, hagani tey sóu øll tey húsini, sum høvdu sýtt teimum báðum gudunum innivist, og øll lógu tey undir í vatni meðan økið uttanum var broytt til mýrulendi. Men har smáttan hjá Baucis og Filemon hevði staðið, lá eitt tempul við gullkløddum súlum og marmorgólvi og trappum og her varð teim­ um boðið at virka, so leingi tey vóru á lívi. Og tá tíðin var komin, var ynski teirra upp­ fylt og fóru tey av foldum, bæði í somu løtu. Í deyðastundini um­broytt­ ust Baucia og Filemon til tvey samanvaksin trø, eina eik og eina lind, og samanvovna krún­an lyfti seg høgt upp móti himli. Bygdafólkið var fult av undran um hetta stóra undrið og gjørdu tey av at laga ein garð um eikina og lindina og ærdu tey sum eitt halgiminni. Søgnin um Baucius og Filemon hevur røtur í fornum átrúnaði, millum annað frá Orvid, sum livdi um somu tíð sum Augustus keisari í Róm. Óeydnan vildi, at Orvid ikki sat væl um sátt við keisaran og tí varð sendur í útlegd tey seinastu tíggju árini hann livdi. Sagt verður, at staðið Orvid varð sendur til lá við strendur Svartahavsins. Í endur­minningum sínum "Meta­morfosis" (Umbroyt­ ingar), fortelur hann um hina gudrøknu Baucis og mann hennara, Filemon og um stóra undrið við eikini og lindini. Faust - gudurin á Wall Street Í "Faust" hjá týska skaldinum Goethe, hitta vit tey bæði aftur, men her fáa tey eina heilt aðra lagnu. Tey, ið hava lisið Faust vita, at hesin hevði gjørt ein sáttmála við Mefistofeles, sum eingin ann­ar er enn Djevulin sjálv­ ur. Avtalan gongur út uppá, at fær Mefistofeles sálina hjá Faust tá hann doyr, skal Mefistofeles afturfyri geva honum alt tað, honum lystir og soleiðis verður tað. At enda gerst Faust tó mettur av øllum hesum levn­aði og kastar hann seg yvir alskyns fyritakssemi; hann virkar sum ráðgevi hjá stórmonnum og endar sum hin mæti byggiharrin, sum hevur sett sær fyri at drena og dyrka eitt risastórt oyðimarkarlendi, grava veitir og byggja verjumúrar og soleiðis at enda, noyða havi útaftur hagar, tað einaferð breyt seg inn í landið. Alt sum Faust fer undir eydnast honum, eisini sam­ starv hansara við Mefisofeles við hovið hjá keisaranum. Sam­starvið er so tætt, at hovfólkið hevur illgruna um, at teir báðir eru tveir samansvornir gandakallar. Og gand duga teir. Undrini, sum verða gjørd við teirra hondum eru so máttmikil, at øll í landinum eru sligin við undran. At tey væl vistu, at hetta hevði kravt óteljandi mannalív og skapt eina ørgrynnu av vanlagnum, so fekk botnleysa virðingin fyri hesum máttmikla íverk­ setaranum og ríkmanninum. Tað var, sum vóru tey full­ komiliga blindað av stóru framstigunum og av, at menniskjan soleiðis kundi temja náttúruna. Men, søgdu tey seinni, tey høvdu jú øll fingið lut í stóra vinn­ ing­inum. Men veruleikin var heldur tann, at tey ikki vór sein at selt Faust seg sjálvi og sál sína, Faust, sum sjálvur longu hevði selt sína sál afturfyri vinning og vald. Nú varð Faust tilbiðin sum ein gudur – gudurin á Wall Street - og sjálvur keisarin sleikti fyri honum; helst tí, at tað var har, peng­ arnir vóru og so tað, at tað var hansara keisaradømi sum nú gekk á odda sum hitt mest framkomna landið yvirhøvur. Tey syngja sama lag Men er tað ikki júst hetta, vit í dag hoyra frá donsk­ um, svenskum, finsk­um og enskum for­sætis­mála­ráð­ harr­um, týska forsetanum og stóru harrunum í ES og við føroysku politikarunum sum hala: vøkstur er alt, uttan vøkstur støðgar kapital­ streym­urin; uttan vøkstur onga virðing; uttan vøkstur ongar høgar sessir, eingin gylt lógvatøk o.sfr. og kórið hjá marknaðarevangelistunum syngur døkkar vísur um heimsins enda, avtaka vit ikki allar lógir og reglugerðir, sum forða fyri einum fullkomiliga frælsum marknaði. Men samstundis vita bæði teir og vit, at stórur partur av hesum sokallaða vøkstri, kemur frá "bankapengum", sum verða pumpaðir út í sam­felagið og í seinna enda skapa inflatión og stagna­ tión. Men løtumyndin sýnir hvussu heimsins kapital­ kongar spyrja spegilin á vegg­inum "Spegil, spegil, hvør verður boðin at sita við hitt sóra borðið", svarar spegilin: "Sjálvandi tú, kongurin!" og tá kongurin er á veg útaftur, teskar spegilin "og allir hinir ...eina løtu, tí áðrenn borðhaldið er komið í helvt, er maturin rotnaður". Eisini á Wall Street hava teir gandaspegilar og júst kappingin um at fáa tey mest smikrandi orðini frá spegilinum var samvirkandi í, at Wall Street, USA og allan Vesturheimin varð leidd­ur út á eggina av falska boðskapinum. Høvdu politikararnir ikki bein­ an­vegin pøst óhugnaligar nøgdir inn í bankarnar – teir bank­ar, sum sjálvir vóru orsøkin til kreppuna og neyð­ina – so lá alt í skeljasori og heimskenda krakkið í Wall Street, hevði verið ein søga um trý smá geitarlomb í mun til tær søgur, sum tá høvdu verðið skrivaðar við heitum sum "Jack the Ripper of Wall Street", "Lehman Brothers Massacre" og "The Perfect Storm in Merkeltown". Gullkálvurin gerst ongantíð mettur Og her byrjar hin stóri sorg­ arleikurin. Ein sorgarleikur sum byrjar um somu tíð sum allar tær stóru byggi- ætl­aninar hjá Faust eru full­førdar og landið er full­ komiliga umbroytt. Nú vildi tað so við, at ein fremmandur leggur leiðina framvið, tí hann hevur hoyrt um saman­vaksna træið – Baucis og Filemon og er nú komin at skoða tað stóra undrið, tey sjálvi hava sagt honum frá. Men hjá Goethe eru tey bæði ikki træði sjálvt, men búgva tó handan garðin á heygnum, saman við nøkrum lindum . Og alt er, sum Baucis hevur sagt frá: havið hevur Faust trongt aftur hagar tað í síni tíð byrjaði at eta seg inn í landið, og so langt eygað røkk­ur, sæst ovurhonds fruktagott land við skógum, fløtum, urtagørðum, býum og skipum sum koma og fara í stríðum streymum til tað risastóru kanalina, Faust hevur latið gera. Faust er nú hundrað ára gamalur og hevur gjørt byggi­ ætlanir og bygd í mansaldrar. Alt er sambært lógarinnar krøvum og pening fekk Faust sum keisarlig gávubrøv. Eitt ótal av monnum arbeiddi dagin langan og náttina við, men, segði Baucis, um náttina sást stórur eldur og dun og ljóð, sum ikki var av hesum heimi og ovurhonds skjótt gekk tað fyri seg á náttartíð. Men Baucis er óð inn á Faust, tí hann hevur givið teimum boð um at flyta. Afturfyri skulu tey fáa eini ríkmanshús við stórum urtagarðum, men Baucis hevur ikki álit á Faust og endin verður, at tey bæði nokta at flyta, tí her hava tey búð alt lívið og her vilja tey sleppa at doyggja. Men Faust hevur ongar ætlanir um at spara teimum eins lítið og Bakkafrost heldur ikki ætlaði at spara tveimum árnfirðingum, sum í áravís hava strevast við at leggja lunnar undir eina burðardygga hummaraveiðu, sum borðreiður við leski­ ligum hummara fyri russiska forsetanum ogøðrum "ken­ diss­um" í USA og víða um, har stásilig borð verða sett fyri krasnum gómum. Eingin setir seg upp móti Faust Men í myrku náttini upp­ hugs­ar Faust duldar ætlan­ ir. Tað kundi hent, at tátíð­ar cip'ar hava hildið ein fyri­ lestur fyri Faust um loynd­ arfullu krókarnar í tunn­ils­ labirintunum hjá Mammon. Hvussu er og ikki, so verður smáttan hjá Baucis og File­ mon rivin niður. Faust hevur sett sær fyri, at so skal vera og eingin skal seta seg upp ímóti honum og er hetta helst einasta orsøkin fyri, at Fast ger sum hann ger. Og tó, kanska vaknar grammleikin eftir "einum sindri afturat ... eitt lítið sindur". Kanska onkur annar ferð við smátt­ uni. Í øllum føri, so vil Faust ikki finna seg í, at tveir oldingar vága sær at seta seg upp ímóti vilja hansara, honum, Faust, sum er vorðin eitt stórmenni og hevur stórt vald. Faust er eisini um at gerast ørur í høvdinum av at hoyra klokkuna ringja í lítla kapellinum, tey hava bygt sær. Men Faust minnir ikki sørt um Pilatus, tá hann vaskar sær um hendurnar við orðunum, at hann er óskur í lívinum hjá Jesusi, tað vil siga, at Jesus verður krossfestur. Faust krevur, at Mefistofeles skal taka sær av teimu gomlu og tá tey ikki vilja fara við góðum, verður tað við illum og Mefistofeles setur eld á smáttuna, meðan Baucis og Filemon eru inni og bæði verða brend til deyðis. Faust kundi fyri tað veríð ein royndur politikari anno 2013, tí alt er har: Fráskrivingin av ábyrgdini og kravið um, at onkur annar skal taka um endan, tí Faust er jú reinur. Fleiri hava sammett gerð­ina hjá Faust við tað, sum verksmiðjuánararnir og harramenninir framdu móti arbeiðandi fjøldini í Ong­landi og tað devulsettu ídnaðar­kollveltingina, sum fór sum eitt ódjór um alla Evropu í 18. og 19. øld. Júst sum Faust, sum við sínum valdi og ríkidømi og í 2013 er sama gerð ein mynd av tí, Bakkafrost fremur í Árnafirði og stórkapitalurin í Norðurlondum fremur dag um dag. um... ...er lisin -so ert tú við!