týsdagur 17. desember 2013síða 14

Mikudagur 18. desember 2013 · Nr. 146 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 tíðindi Jón Brian Hvidtfeldt Dagliga hoyrast og síggjast lýsingar frá fakfeløgum, trygg­inga­r­feløgum og myndug­leik­um, sum minna okkum øll á, hvat vit skulu gera og ikki gera við okkara lønar­konto áðr­enn nýggjár. Or­søk­in er at finna í tí parti­ num av pen­sjóns­re­form­i­ num, sum áleggur øll­um at spara upp til egna eftir­løn. Tal­an er um næsta stig á veg­num, eftir at sam­gong­an gjør­di av at allar eftir­løn­ir skulu sparast upp í Før­o­y­ um og skattast við inn­gjald, held­ur enn útgjald. Við argumentinum um at vit føroyingar spara ov lítið upp til okkara aldurdóm hev­ ur løgtingið samtykt eina lóg um tvungna eftir­løn­ar­upp­ spar­ing. Fyri tey, sum longu hava eitt starv, har partur av løn­ini – oftast eini 10 til 15 pro­sent – fer beinleiðis í ein eftir­lønar­kassa, hevur lógar­ broytingin ongan praktiskan týdn­ing her og nú. Men fyri teir millum 3000 og 4000 før­oy­ing­ar­nar, sum ikki spara upp á henda hátt í dag, kemur lógarbroytingin at merkj­ast. Tí á nýggjárinum og næstu 15 árini verða tey við lóg tvungin at spara ein stigvíst vaksandi pro­sent­ part av allari síni inntøku upp til eftirløn. Argumentið um týdn­ing­ in av at áleggja øllum hesa upp­sparing við lóg fellir trygg­ingar­r­áðgevanum Kim Han­sen fyri bróstið. - Vit høvdu komið á mál óansæð, og tí er hetta lógar­ kravið sett fram við skeivari fortreyt. Orsøkirnar til lutfalsiliga lítlu eftir­lønar­ upp­spar­ingina hjá før­oy­ing­ um eru tvinnar. Vit komu seint ígongd, og vit høvdu eina djúpa kreppu í ní­ti­ár­ un­um. Men inngjøldini í pen­ sjóns­kassarnar prógva, at vit eru á rættari kós í somáta, sig­ur Kim Hansen og heldur fram: - Siga vit, at vit eru komin upp á 80 prosent ídag, so koma vit upp á 90 prosent uttan at gera nakað sum helst. Og tað er tí skeivt at lóg­geva um henda partin. Tey, sum ikki hava ráð í dag, fáa ikki betri ráð, tí vit lóggeva tey til tað. Og tey, sum eru rík í dag, hava kanska ikki tørv á eini eftir­ lønar­skipan. Sambært Kim Hansen er tvungna uppsparingin eitt symptom upp á eina skipan, sum er grundleggjandi skeiv. - Grundhugsjónin er skeiv. Hetta er budgetthugsan 40 ár fram í tíðina, sum ongantíð kem­ur at halda kortini, júst tí her liggur 40 ára fram­ skriv­ing inni í skipanini, sig­ ur Kim Hansen. Nógv orðaskifti hevur verið um forskattingina av pensjónum, sum kom í gildi 1. januar 2012. Henda disku­ sjón­in hevur skuggað yvir sjálva diskusjónina um pen­ sjóns­ný­skipan­ina, og hvat ein slík eigur at brúkast til. - Sjálv forskattingin er ein reint nationaløkonomisk disku­sjón. Men eg eftirlýsi disku­sjónina um innihaldið í pensjónsnýskipanini, sæð út frá sjónarhorninum hjá aktuar-vísundini, sigur Kim Han­sen. Fundamentið Kim Hansen hevur arbeitt inn­an tryggingarvinnuna í mong ár, og hann kenn­ir ar­ beið­ið við pen­sjóns­ný­skipan­ ini innanifrá. - Tað tykist sum um ein framskriving av fólka­saman­ setingini um 40 ár í alt ov stóran mun hevur verið grundarlagið undir arbeið­ num. Hvør sigur, at henda fram­skriving fer at halda, spyr Kim Hansen og heldur fram: - Og harnæst er alt ov stórt fokus á pen­sjóns­ald­ ur­in. Tað eru hesar báð­ar premissurnar, fólka­saman­ setingin um 40 ár og pen­ sjóns­ald­urin, sum tykjast at stýra øllum. Og tað er eftir mín­um tykki skeivt. Kim Hansen minnir á, at ein eftirlønarskipan byggir á tríggjar kassar – trygging við deyða, óarbeiðsføri og eftir­løn. - Men hóast politiski myndug­leikin í áravís hevur arbeitt við eini pen­sjóns­ný­ skip­an, so tykist alt fokus at vera á tann síðsta partin, eftirlønina. Tað tykist sum um avbjóðingin hevur verið at fáa eitt roknistykki at ganga upp um eini 40 ár, sig­ ur Kim Hansen og heldur fram: - Tá okkara politikarar nú hava valt at gera eina pensjónsnýskipan, so undr­ar tað meg, at størri fokus ikki er á fleksibilitetin. Lykla­orð­ ið er ein fleksibul pensjóns­ ald­ur, har tú fert á eftirløn, tá tú ikki kanst arbeiða meira. Tað krevur eina skipan, ið tek­ur hædd fyri, at nøkur fólk also gerast óarbeiðsfør væl áðrenn 67 ára aldur. Og tað krevur eina skipan, har tú blandar hugtøkini pensjón og fyritíðarpensjón. Aftur fyri ómakin fært tú eina skip­an, sum fær ágóðan av góðu heilsuni hjá nógvum av okkara eldru, sum tí kunnu vera við til at halda skipanini uppi, argumenterar Kim Han­sen. Tryggingarráðgevin hev- ur hug at toga fram altjóða kann­ingar, ið stuðla undir boð­skapin: - Samstundis sum miðal­ ald­u­rin hjá okkum øllum øk­ ist, so er tað ein sannroynd, at tey við høgum inntøkum gerast lutfalsliga eldri enn tey við lægri inntøkum, sum tí ikki fáa eins stóran part av ágóða­num. Og harumframt eru tey lágløntu í nógv størri mun niðurslitin á ungum ár­ um. Eisini tí er neyðugt at fáa óarbeiðsføri inn í pen­sjóns­re­ form­in, sigur Kim Hansen. Alternativið Samstundis sum trygg­ing­ar­ ráð­gevin peikar á manglar í tí pensjónsnýskipan, sum polit­iski myndugleikin ar­ beið­ir við, so hevur Kim Han­sen eisini sítt boð uppá, hvussu ein nýskipan kundi verið sett saman. - Eftir mínum tykki er tað mest týdningarmikla at fáa heilsu­na hjá fólki við inn í eina tílíka skipan. Heilsan er eitt grundleggjandi para­ met­ur, sum ein pen­sjóns­ný­ skip­an eigur at vera bygd upp rundan um. Vit hava sam­felagsbólkar, har ein rætt­u­liga stórur partur er óarbeiðs­førur við 65 ára ald­ur, sigur Kim Hansen og peik­ar á sína loysn: - Hví ikki savna saman alt, sum snýr seg um at tryggja okk­um móti avleiðingunum av vánaligari heilsu, í ein felags kassa, sum veitir peng­ar við óarbeiðsføri ella til fyritíðarpensjón. Tað kundi til dømis verið LÍV ella møguliga ALS, sum kom at umsita eina slíka skip­an, sigur Kim Hansen og minnir á, at í dag fer ein lut­fals­liga stórur partur av eftir­løn­ar­ gjaldi­num til júst tryggingar av hesum slag. - Tá heilsustøðan hjá fólki eftir mínum tykki er ein grund­leggjandi faktorur í eini pensjónsskipan, so haldi eg eisini, at skipanin eigur at lagast eftir tí, sigur Kim Han­ sen. Sjálvur upp­spa­r­ing­ar­part­ urin, har fólk leggja til síðis til sín egna aldurdóm, kann so vera úti í fríari kapping, held­ur hann. - Ja, sjálva eftirlønina kun­ nu pensjónskassar og bankar kappast um. Og vinnarin er so væl tann, sum dugir best at fáa pengarnar at vaksa. Men hin parturin, tað sum hev­ur við heilsuna at gera, eig­ur at liggja sentralt í ein­ um felags kassa, sigur Kim Hansen. Tað hevur nevniliga eina orsøk, sambært trygg­ingar­ ráð­gevanum. - Poengið er, at politika­ r­arnir tá mugu interessera seg fyri arbeiðs­mark­naði­ num, held­u­r enn ein­ans at interessera seg fyri pen­sjóns­ aldri­num og rokni­stykki­ num, sum skal ganga upp um 40 ár. Og tá byrjar heilsu­støð­ an og arbeiðs­før­lei­k­in hjá fólki at gerast ein natúrligur part­ur av heildarmyndini, sig­ur Kim Hansen og leggur aftur­at: - Tað snýr seg ikki um, hvørt øll skulu arbeiða til tey eru 67 ella 70 ár, men tað snýr seg um, at fólk arbeiða, til tey ikki orka meira. Tástani hev­ ur tú eftir mínum tykki ein pensjónsreform. Kim Hansen ásannar, at tað sjálvandi liggur ein av­bjóðing í at umsita eina Eftirlýsir fleksiblan pensjónsaldur Sjálvt fundamentið undir pensjónsreforminum hjá landsstýrinum er skeivt. Framskrivingarnar byggja á veikt grundarlag, og argumentið fyri kravdari uppsparing er illa undirbygt. Og hvar er heilsustøðan hjá fólki í øllum reforminum, spyr tryggingarráðgevin Kim Hansen, nú næsta stig í pensjónsreforminum er bara fáar dagar burturi 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 0 100 200 300 400 500 600 Bruttotryggingargjøld (LÍV og Betri) Síðstu árini hava føroyingar verið raskir at spara upp til egna eftirløn. Í 2006 spardu vit umleið 250 milliónir upp, og í fjør var talið komið upp á 500 milliónir. Í miðal er talan um ein vøkstur í tryggingarinngjaldinum, sum er heili 12,6 prosent, sambært almennu tølunum hjá LÍV og Betri, sum umboða størsta partin av uppspararunum. – Hetta eiga fakfeløgini heiðurin av, og myndin sigur okkum somuleiðis, at vit vóru á rættari kós, áðrenn tvungna uppsparingin varð samtykt, sigur Kim Hansen Soleiðis eru tíni útlit, tá tú ert 25 ára gamal og skal hyggja 40 ár fram í tíðina, tvs til tá tú ert 65 ár. - Hóast myndin byggir á svensk tøl frá 2006, so sigur hon okkum nakað um týdningin av at hugsa fleksibult, tá tað snýr seg um eftirlønarviðurskifti, sigur Kim Hansen Grundhugsjónin er skeiv. Hetta er bud­ gett­hugsan 40 ár fram í tíðina, sum ongantíð kem­ur at halda kortini