týsdagur 17. desember 2013síða 20

Mikudagur 18. desember 2013 · Nr. 146 20 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Vi har fået karm Hetta fingu danskir politikarar á Føroya-vitjan at vita frá løgmanni fyri ikki so langari tíð síðan. Tá løgmaður sá, at her var okkurt, sum gestirnir ikki skiltu, var hann skjótur við niðurstøðu sínari: “Har I ikke fået karm? Jamen så er vi foran jer!”. Jonhard Eliasen Búskaparfrøðingur Fíggjarlógarkarmar Um søgan er sonn, veit eg við ikki við vissu, men eitt er vist: Landsstýrið og løgtingið eru ikki á nakran hátt meiri ‘professionel’ enn tilsvarandi stovnar í Danmark og øðrum fram­komnum londum í ES, tá ið talan er um at leggja og fremja í verki fíggjar­ polit­iskar karmar. Danir hava í áratíggjur arbeitt við tí, teir nevna ‘finanspolitisk ramme’. Roynt verður at áseta karmar fyri inntøkur og ser­liga útreiðslur nøkur ár fram í tíð. Ikki bert galdandi fyri danska landskassan, men fyri samlaða almenna geir­an. Partur av hesum arbeiði snýr seg um at sam­skipa íløgu- og ann­að virk­semi hjá komm­ un­um, ‘regiónum’ og stats­ kassanum. Danski fíggjar­ málaráðharrin stend­ur fyri sam­ráðingunum við kommu­ nala geiran. Fíggjarlógarkarmarnir her hjá okkum fevna, sum navnið sigur, ikki um almenna geiran sum heild. Bert landskassan - ella rættari - bert part av tí, sum áður var fevnt av lands­kassanum, tí gongdin seinnu árini hevur verið tann, at alsamt størri partur av almenna virkseminum er fluttur úr fíggjarlógini og yvir í almenn partafeløg. Ilt er í fíggjarlógaruppskotum at fáa eyga á, hvussu landsstýrið roynir at gera virksemið hjá hesum eindum til part av eini fíggjarpolitiskari heild. Ósamsvar millum ætlan og gerð Fíggjarlógarkarmurin er lut­falsliga nýtt fyribrigdi í føroyskum politikki. Arbeiðið við hesum varð ásett við lóg í 2009. Fíggjarlógarkarmar hava við støði í hesi lóg verið samtyktir árliga frá og við 2010. ‘Plans are useless, planning is everything’ verður sagt. Kann tykjast sum um, at politikarar okkara hava tikið hesa læru í so orðarætt. Tí ilt er at síggja, at gott samsvar er millum karmarnar, sum løgtingið samtykkir og tað, sum vísir seg í roknskapinum hjá landskassanum. Gloppið millum fíggjarætlan og rokn­ skaparligan veruleika er, sum myndin á leinkjuni til við­ festu fíluna vísir, stórt. Í fyrsta karminum, gjørd­ ur í 2010, fyri árini 2011-2015, sæst brøtt gongd upp móti javnvág á fíggjarlógini í 2015. Tilsvarandi gongd sæst fyri fíggjarlógarkarmarnar, sum gjørdur er í fylgjandi árum. Men, sum myndin vísir, so verður málið um javnvág út­skotið í 5-ára-kørmunum, sum samtyktir eru í árunum 2011-2013. Roknskapartølini, hin­vegin vísa, at hallið síðan 2011 hevur verið vaksandi. Fíggjarlógin 2014 Í vár samtykti løgtingið fíggj­ arlógarkarm fyri 2014 við undirskoti svarandi til 235 mió kr. Landsstýrismaðurin í fíggj­armálum legði í heyst fíggj­ar­lógaruppskot fyri ting­ið við undirskoti, ið mett varð til 250 mió kr. Nú slutt­ spurturin av fíggjar­lóg­ar­til­ gongdini er byrjaður, kemur fíggjar­nevndin við broyt­ ingar­upp­skotum, har metta hall­ið aftur skal beinast eftir tí, løgtingið samtykti í vár. Hetta ger fíggjarnevndin við uppskotum, sum hava við sær røð av meirútreiðslum, sum tó verða mótvirkaðar av ‘sparingum’ innan serliga heilsu- og almannamál. Fleiri av hesum átøkunum hjá fíggj­ ar­nevndini síggja út til at hava til endamáls at fáa úrslitið til at ‘passa’ við úr­slitið, sum ásett varð í karm­in­um í vár. Um fíggj­ar­nevndin hevur grundir til at hava so stórt misálit á búskett-ráð­gevingina - ser­ liga hjá lands­stýris­kvinnuni í al­mannamálum - fer rokn­ skapurin fyri 2014 at vísa. Undirskotið í 2014 Myndin vísir, at útlit eru til, roknskaparliga undirskotið í 2014 verður størri enn í ár. Myndin vísir eisini, at úrslitið í ár verður verri enn í fjør, og at úrslitið í 2012 varð verri enn í 2011. Í meting míni av úrslitinum fyri í ár og komandi ári havi eg m.a. roynt at tikið atlit til íløgupening, sum ikki verður brúktur í ár, men í staðin í komandi ári. Somuleiðis havi eg roynt at tikið við í úrslitið nýggjar inntøkumetingar og broytingar, sum fíggjar­ nevndin leggur upp til í áliti sínum, men sum eg tó ikki havi stórt álit á. Tað er fyrst og fremst pen­ingur seinastu árini, játt­aður til íløgur, men ikki brúktur, sum órógvar. Rokn­skapar­liga úrslitið fyri und­an­farin ár, hevði verið verri, um játtanin hevði verið uppbrúkt. Í tilfarinum, sum tøkt er í sambandi við fíggjarlógarviðgerðina 2014, sæst, at góðar 140 mió kr av óbrúktari íløgujáttan verða fluttar til komandi ár. Spurningur er, hvussu íløgur í Eysturoyar- og Sand­ oyar­tunnil fara at ávirka úrslitið komandi árini, sum nýggjasti karmurin leggur upp til. Verða íløgurnar játt­ aðar á komandi fíggjar­lóg­ um? Ella verður talan um partvísa fígging um­veg­is fíggjarlógina við kapital­inn­ skoti í partafelag, sum síðan – uttanfyri fíggjarlógina – útvegar fígging við lántøku? Líka mikið, hvør leisturin verð­ur, eiga komandi fíggjar­ politiskir karmar greitt at vísa samlaða virksemið, sum landskassin beinleiðis og óbeinleiðis umvegis parta­ feløg stendur fyri. Somu­leiðis átti kommunali geirin at verið partur av fíggjar­polit­ isku kørmunum, sum í kom­ andi tíðum verða skipaðir. Jógvan Arge varaborgarstjóri Eftir hátíðarguðstænastu í Havnar kirkju sunnudagin heilsaði Jógvan Arge, vara­ borgar­stjóri, kirkjuni frá Tórs­havnar býráð við hesum orðum: “Skal bera Havnar kirkju eina heilsan frá Tórshavnar býráð og ynskja til lukku við teimum 225 árunum. Vit kunna av sonnum siga, at hetta eru ikki 225 dagar. Sum dagar rúmast talið í einum einstøkum ári, men sum ár svarar tað næstan til eitt fjórðings túsundár. 1788 var árið, kirkjan var tikin í nýtslu triðja sunnudag í atvent. Hetta var um tað mundið, tá danski ríkmaðurin Niels Ryberg hevði stóran smuglarahandil í Vágsbotni, og tá Nólsoyar Páll var ungur. Hetta var eisini, tá ið Skipar Hansen sigldi upp á Før­oyar, og Roosenmeyer og Floor stýrdu í Vágsbotni. Í 1780’unum búðu 600 fólk í Havn. Bæði kirkja og kirkjugarður úti á Reyni vóru vorðin ov lítil, og í hesum árum fekk Havnin nýggjan sóknarprest, sum æt Rasmus Jørgen Winther. Niels Ryberg skal hava havt ein fingur við í spælinum at fáa Winther higar at fáa skil á kirkjuviðurskiftunum., og hann legðist ikki á boðini. Longu í 1782 varð nýggjur kirkju­garður vígdur á Svína­ ryggi, og prestur tók sær skjótt bústað á garðinum í Sandagerði. Øll kenna seg væl Samstundis varð nýggj kirkja fyrireikað og bygd – ikki úti á Reyni, men her skamt norðanfyri býarmarkið, ið tá var. Nógv varð gjørt burt­ ur úr kirkjuvígsluni. Ging­ ið varð í skrúðgongu úr gomlu kirkjuni á Reyni, og hátíðarsaluttur varð skot­in við kanónunum á Skansa­ num. Fólk vóru fegin um kirkj­ una, sum var nóg stór til øll sóknarbørnini í Havn, og kapteyn Born tók til, at hon ivaleyst var av vakrastu kirkjum á 62. breiddarstigi. Í 1865 varð kirkjan umbygd og fekk tað snið og skap, sum hon hevur í dag. Niels Finsen, sum varð uppkallaður eftir Niels Ryberg, var fimm ár tá, og Jóannes bóndi í Kirkjubø varð ikki føddur fyrrenn árið eftir. Hetta var eisini nøkur ár áðrenn sluppfiskiskapurin tók seg upp og broytti alt tað føroyska samfelagið. Í Havnar kirkju eru nógv­ ar generationir av havnar­ fólkum og tilflytarum doypt, fermd, gift og borin út. Her eru guðstænastur hildnar í túsundatali, men hóast tey mongu árini, so er Havnar kirkja framvegis ein sera prýðilig og hugnalig kirkja, sum vit øll somul kenna okk­ um væl í. Kirkjusilvur komið aftur Havnar kirkja hevur átt sítt kirkjusilvur. Onkutíð hava fremmandafólk havt hug á tí. Tað gav at bíta einaferð í sekstiárunum, tá ein hjálparprestur í Horten í Noregi skrivaði kirkjuni í Føroyum bræv um, at ein kvinna í býnum hevði latið sær eina oblateskju í silvuri. Á eskjuni stóð: Anno 1710 den 15. mei er denne oblateske foræret til Thorshavns Kirke af provsten Christian Jens­søn Fers og Anna Sofía Weihe. Ein norskur sjómaður hevði keypt eskjuna í Før­ oy­um, men nú høvdu hann og konan frætt í blaðnum Aftenposten, at kirkjusilvur var horvið í Føroyum. Tí hildu tey, at oblateskjan var tjóvagóðs og vildu fegin lata hana aftur hagar, tey hildu hana hoyra heima. Ein onnur lítil silvursøga er um prestin Peter Gade, sum fór úr starvi sínum sum sóknarprestur í 1823. Tá gav kirkjufólkið honum tveir silvurstakar við innskrivtini “Færøers Minde”. Svenski lens jekarameist­ arin Hedemann-Gade arvaði stakarnar í 1908. Í 1957 skriv­ aði hann til Havnar, at hann fegin vildi lata Havnar kirkju teir sum gávu. Hann vónaði, at teir kundu vera eitt minni um ta virðing, sum fólkið í Havn hevði sýnt arbeiðnum hjá Petur Gade sum prestur í Suðurstreymi tíðliga í 1800-talinum. Áhuga fyri øllum framtøkum Hatta var tað søguliga. So er tað tað konkreta, segði maðurin. Tað er jú vanligt at lata gávur á føðingardøgum. Tað plaga vit í Tórshavnar kommunu eisini at gera. Oftast brúka vit eina reglugerð, sum sigur, hvussu nógvar krónur vit kunna lata, um talan er um 10 ár, 20 ár ella 50 ár. Vit hava eisini ein sats fyri 100 ára dagar. Men so røkkur reglugerðin ikki longur. Hon røkkur ikki til 225 – og tí havi eg ongan kekk við í dag. Men eg skal heilsa av Vagli­num og siga, at Tórs­ havnar kommuna fegin vil hjálpa til, har hon kann, tá farið verður undir at dagføra dómkirkjuna og økið uttan um hana.Vit hava áhuga fyri øllum framtøkum, ið tæna hesi fram úr býarmynd og miðstøð fyri kirkjuna í øllum Føroyum. Til lukku og góðan byr – vit hoyrast! Heilsan til Havnar kirkju