hósdagur 19. desember 2013síða 60

Jólini 2013 22 VIKUSKIFTI lagt til rættis: Eydna Skaale Gomlu føroysku jólasiðirnir Sum halda enn í dag Um ikki at bera jólini útaftur Jólatrøll Blíðskapur og jól hanga saman. Vit geva okkum stundir at vitja hvønnannan hesa tíðina, men vit leypa eisini inn á gólvið – serliga dagarnar undan jólum – tá vit bera gávur út til familju og vinir og ynskja gleðilig jól. Tá er týdningarmikið at vit ikki bera jólini útaftur – tað merkir, at vit ikki fara tómhent útaftur. Gamalt var, at um gestir – eisini teir, sum bara stukku inn á gólvið – fóru tómhent útaftur, bóru teir jólini við sær avstað. Og tað er ikki lukkuligt. Hóast stundir ikki eru til tann stóra og hugnaliga drekkamunnin við tíggjutals smákøkum og konfektsløgum afturvið, so kann ein mandarin ella ein karamella, sum verður stungin í hondina, gera allan munin, so jólini framhaldandi vera verandi eftir í húsinum. Men tað er ikki nóg mikið, at tað verður boðið – gesturin má undir ongum umstøðum fara tómhentur avstað aftur. Tað er tí ikki lukkuligt at siga nei takk, hóast vit øll munnu vera full uppundir anga hesa tíðina. At taka av tí, sum verður boðið, er ein alneyðug skylda – um ikki annað, so fyri ikki at bera jólini útaftur. Eru øll handalig arbeiði, sum ikki eru liðug áðrenn klokkan 18 jólaaftanskvøld. Jólatrøllini vórðu hongd upp til spott og speð, og tískil kýttu fólk seg av øllum alvi, fyri at fáa tað frá hondini, sum tey vóru byrjað uppá. Jólatrøllið er ein góð áminning um, at vit ikki skulu byrja uppá meiri, enn vit klára at gera liðugt – serliga hesa ársins tíð, tá vit øll hava meiri enn nóg mikið. Raðfesting er lykilin, og tað sum ikki náa, skulu vit bara lata vera ógjørt – jólini verða heilt víst eins góð allíkavæl. At verða jólaskekil Jólavættrar Ein jólaskekil er eitt barn, sum er flongt undan ella á jólum. Tað var hildið at vera stór skomm at verða jólaskekil, og tað var eisini nýtt sum ein hóttan, fyri at fáa børnini at vera góð. – Um tú ikki gevst í stundini, endar tað við, at tú verður jólaskekil! Nú munnu tað vera fá børn, sum ræðast hóttanir um at verða flongd, tí tað er sum kunnugt ikki loyvt. Men man kundi kanska hugsað sær, at jólaskekilin í dag varð tað barnið, sum skikkar sær so mikið illa, at i-paddurin verður tikin frá tí. Tað er helst ein hóttan og ein skomm, sum dagsins børn betri skilja, og sum tey vilja gera alt fyri at sleppa undan at uppliva. Langt áðrenn jólamaðurin flutti til Føroya, búleikaðust vættrar og huldufólk her. Huldufólkini vóru grá, og vættrarnar vóru eisini í gráum klæðum, men høvdu reyða húgvu og skegg. Sum heild livdu føroyingar í sátt og semju við bæði huldufólk og vættrar, men tey vóru hevnisom, um onkur gjørdi teimum ónáðir ella ikki fór væl við teimum. Vættrarnar búðu í steinum og hjálptu fólki, sum vildu teimum væl. Nógv seinni kom jólamaðurin til Føroya, og hann var tá ikki í reyðum klæðum, men í koti og knæbuksum. Hann búði hvørki í Grønlandi ella á Norðpólinum, men í fjøllunum. At fara væl um umhvørvið fer helst aldri av móta – og tað gera jólavættrarnar – ella jólamaðurin fyri tann saks skyld – vónandi heldur ikki. Jólaknettir Tey royndu av øllum alvi at sleppa á flot, fyri at tryggja sær jólaknettini, soleiðis, at tey skuldu fáa okkurt fekst á jólum. Aftansfiskur var tiltikin, og jóladag borðreiddu tey, ið áttu kjøt, við tí – antin gás ella røstum kjøti. Men at fáa fekst hesa ársins tíð var forkunnugt, og tí var nógv lagt fyri, so at jólaknettini skuldu koma í hús. Jólaknettini vóru oftast etin annan dag. Í dag eru ikki bert jólini, men allur desember mánaður – við øllum jólaborðhaldunum, ið har til hoyra – tjokkaður av kjøti og sós. Eftir øll jólabroðhaldini koma sjálvi jólini við gás, dunnu, røstum kjøti, steikum og øðrum tungum døgverðum, og tað er tí vælsignað fyri bæði kropp og sál at fáa ein døgverða við feskum fiski omaná alt jólakjøtið.