mikudagur 19. mai 2004síða 7

12 Nr. 94 - 19. mai 2004 Nr. 94 - 19. mai 2004 13 Jaspur Vang Tvøroyri Føroyska samfelagið hevur roynt at gera upp við lands- politiska ábyrgdarloysið, sum fyri ikki so nógvum árum síðani elvdi til sein- astu álvarsligu búskapar- kreppuna. Sitandi sam- gonga er farin at taka upp eftir fíggjarliga ábyrgdar- loysið, sum eyðkendi und- anfarnu fullveldissamgong- urnar. Stundin er soleiðis eisini komin til at gera upp við trygdar- og verjupolit- iska ábyrgdarloysið, sum valdað hevur seinastu mongu árini. Stjórnin boðaði fyri stutt- um frá ætlanum um í stóran mun at skerja virksemið hjá Nato og donsku herdeild- unum á føroyskum øki. Løgmaður hevur lagt fram uppskot til samtyktar við- víkjandi framtíðar verju- og trygdarpolitisku støðu Føroya og hevur ein meiri- luti í Uttanlandsnevndina nú tikið undir við uppskot- inum. Eftir er bert at vóna, at ein greiður meiriluti á Føroya Løgtingi sær álv- aran í, at tað er neyðugt, at vit føroyingar langt um leingi taka støðu til - og ábyrgd av egnari trygd og soleiðis vinna okkum álit, virðing og viðurkenning. Fyrst tá fáa vit neyðuga ávirkan. Vinstrarák eystaneftir og dupultmoralur Áðrenn jarnteppið fall og sosialistisku stýrisskipan- inar fyri eystan jarnteppið kollsigldu, tóktust sterkar kreftir í Føroyum hava samhug við – og í mongum førum beinleiðis taka undir við nevndu skipanum. Hetta, saman við tá gene- rella vinstrarákinum, hevur uttan iva verið ein høvuðs- orsøk til, at Føroya Løgting ikki hevur verið ført fyri at taka greiða støðu til, hvønn trygdar- og verju- politisk- an leiklut Føroyar áttu at átaka sær í ríkisfelagsskap- inum og harvið heimssam- felagnum annars. Úrslitið hevur verið ein dupult- moralskur trygdar- og verjupolitiskur sjónleikur, har vit føroyringar, uttan greiða politiska støðutakan, men sum partur av ríkinum, hava verið væl vardir av trygdar- og verjufelags- skapinum NATO. Settu kílar Heldur enn at arbeiða fyri ávirkan á trygd og verju landsins, loyvdi undanfarna fullveldissamgonga tá sit- andi Uttanlandsnevnd at nýta eitthvørt verjupolitiskt samskifti við stjórnina til at seta kílar millum ríkispart- arnar, heldur enn at taka støðu og vinna Føroyum trygdar- og verjupolitiskt álit, virðing og viðurkenn- ing. Við at krúpa undan støðutakan og annars nýta trygdar- og verjupolitikkin fullveldispolitiskt, vórðu vit soleiðis av okkara egnu fólkavaldu sett uttan fyri alla trygdar- og verjupolit- iska ávirkan. Rákið vent Sum nevnt vóru tey mong, sum fyri ikki so mongum árum síðani róku við alheims vinstrarákinum og tí vóru ímóti verjufelags- skapin NATO. Seinastu árini, nú Kalda Kríggið er av, og høgrarákið hevur vunnið - og vinnur alt meira fram, tykjast hesi áður so "eysturhallu" hava ilt við at síggja veruleikan í eyguni. Onkur teirra krúpa uttan um trygdarpolitiska veruleikan og krógva seg undir fullveldishattinum. Eftir øllum at døma út frá teirri strategi, at verður villeiðandi boðskapurin endurtikin nóg ofta, trýr al- menningurin boðskapinum sum frálíður, verður so- leiðis hildið áfram við læruni um, at einki mál kann loysast - og at føroy- ingar ikki hava ávirkan og kunnu taka ábyrgd, so leingi viðkomandi málsøki ikki er yvirtikið. Hettar hóast veruleikin er ein heilt annar. Strussapolitikkur Sum tá strussurin stingur høvdið í sandin, føra ávísir politikarar eisini fram, at nú Kalda Kríggið er av og hóttanin eystan eftir harvið er burtur, er spurningurin um trygdar- og verjupoli- tikk ikki so átroðkandi. Væl kann tað vera, at hesin beinleiðis krígsvandið er av. Hinvegin kann støðan skjótt broytast, eins og aðrir vandar, sum støða má takast til, liggja og lúra. Eins og tað altíð er neyðugt m.a. at tillage vinnulívið í einum landi eftir vinnuligu gongdini og marknaðunum í umheiminum og í búskap- arliga góðum tíðum at leggja til síðis og brynja seg til búskaparligar niður- gangstíðir, er tað í friðar- tíðum neyðugt hjá einum landi at laga trygdar- og verjupolitikkin eftir gongd- ini í umheimi- num og annars fyrireika seg til - og taka hædd fyri møguligum komandi yvirgang- og krígsvandum. Tí er tað neyðugt at vit føroyingar m.a. taka hædd fyri - og støðu til tann ógvusliga altjóða yvirgangin, sum hevur skakað heimin sein- astu árini. Soleiðis er tað eisini neyðugt at vit taka støðu til um - og á hvønn hátt vit skulu verja okkum móti altjóða yvirgangi, eins og tað er neyðugt at taka støðu til, hvørt vit saman við teimum londum, vit fegin vilja samanbera okk- um við, hvat frælsi, vælferð og fólkaræðiligum støði viðvíkur, taka ábyrgd í stríðnum móti altjóða yvir- gangi og møguligum krígs- vandum. Føroyar eru í ríkisfelags- skapi og eiga at taka støðu út frá hesum veruleika. At tengja trygdar- og verju- politikk at fullveldistráð- anini og harvið misnýta trygdar- og verjupolitisku støðuna, eins og ein lut- fallsliga lítil minniluti í andstøðu ger tað í løtuni, er ábyrgdarleyst. Fortreytir fyri trygdar- og verjupolitiskum áliti Skulu vit sum føroyingar vinna okkum álit og vera við, har upplýsingar um eitt nú altjóða yvirgang og hernaðarligar vandar verða viðgjørdir í trúnaði og har trygdar- og verjupolitiskar avgerðir verða tiknar, krevur tað av okkum, at vit her og nú taka ábyrgd av okkara egna landi og greitt boða frá, at at vit sum part- ur av ríkinum eru partur av NATO og hava ynski um - og viljan til, saman við stjórnini at vera við í al- tjóða trygdar- og verju- politiskum høpi. Tað er um- ráðandi, at henda fráboðan fær breiða politiska undir- tøku á Føroya Løgtingi. Viðgerð av oman fyri nevndu upplýsingum og tað at taka trygdar- og verju- politiskar avgerðir á hesum grundarlagið, krevur har- umframt, at vit hava eina í allar mátar dugnaliga, støðuga, reiðiliga og álít- andi landsfyrisiting, eins og tað av landspolitisku leiðsl- uni og embætismonnunum krevst ein á einhvønn hátt álitsverdug lívsførsla. Trygdar- og verju- politikkur í dag Frá at vera ein spurningur um tradiotionella verju móti beinleiðis hernaðar- ligum álopum úr øðrum londum og harvið um beinleiðis krígsførslu mill- um lond, er trygdar- og verjupolitikkur í dag í størri mun ein spurningur um fleirtjóða trygdar- og frið- arvarðveitandi samstarv, so sum fleirtjóða verju móti yvirgangi og kriminaliteti um landamørk. Vit síggja tí, at eitt nú altjóða neyð- hjálpararbeiði, - menning- arhjálp, - hernaðarlig frið- arvarðveitandi átøk og - arbeiði fyri mannarættind- um verður alt meira sam- skipað, eins og løgreglu- samstarv tvørtur um landa- mørk verður alt meira út- bygt og samskipað. Trygdar- og verjupoli- tikkur í dag er tí ógvuliga førleika- og orkukrevjandi. Hesa orku og hendan før- leika hava vit í ríkisfelags- skapinum og eiga vit tí at samstarva um felags loysn- ir. Ikki-hernaðarliga tilbúgvingin Umframt at vera við til at verja vesturheimin undir kalda krígnum, verja lima- londini móti altjóða yvir- gangi og m.a. hava fiski- veiðueftirlit og verja hav- umhvørvið móti dálking, hava herdeildirnar á okkara leiðum verið - og eru fram- vegis ein týðandi liður í okkara ikki-hernaðarligu tilbúgving. Hesar deildir eru væl útbúnar og væl vandar, eins og tær hava dygdargóða bjargingsútgerð um hendi. Tí eru deildirnar sera væl skikkaðar at luttaka, tá talan eitt nú er um: • bjarging á sjógvi og landi, • leiting á sjógvi og landi, • burturbeining av vandamiklum spreingi- evnum og spreingi- knøttum, • sjúkraflutning v.m. Harumframt hava vit frá flogvallarleiðsluni í Føroy- um fingið at vita, at radar- støðin í Mjørkadali er av avgerðandi týdningi fyri flogferðsluna um okkara leiðir, eins og upplýst verð- ur, at radarstøðin er av stór- um týdningi í samband við eitt nú bjarging við tyrlu á sjónum. Trygdar- og verjupolit- iskar skipanir eru sostatt ein týðani patur av ikki- hernaðarligum skipanum í Føroyum. Altjóða yvirgangur Hóast tað er lítið sannlíkt, at altjóða yvirgangur fer at raka Føroyar, ella at tey, ið fyriskipa og fremja yvir- gang, halda til - ella fara at halda til í Føroyum, kann eingin veita trygd fyri, at hettar ikki fer at gerast - ella er veruleiki. Sum njót- arar av globaliseringini ynskja vit at kunna ferðast trygt úti í heimi, eins og vit ynskja at kenna okkum trygg her á klettunum. Samanumtikið hava vit tí eisini skyldu at taka globala ábyrgd og geva til kennar, at vit ítøkiliga ynskja at vera við til at tryggja heimsfriðin. Alt annað er dupultmoralur, undanførsla og ábyrgdarloysi. Hvør er okkara leiklutur? Uttanríkispolitikkur og verjupolitikkur eru ríkis- mál. Tí er tað púra nattúr- ligt, at ríkisfelagsskapurin rindar fyri raksturin av hesum málsøkjum, eins og ríkisfelagsskapurin í dag rindar fyri eitt nú løgreglu og rættarskipan. At vit leggja land til egna verju er ikki annað enn nattúrligt. Hvat herskyldu viðvíkur, eru Føroyar eins og eitt nú Ísland eitt ógvuliga lítið samfelag - uttan her- hern- aðarliga siðvenju. Hóast tað, ber væl til at vera part- ur av einum verjufelags- skapi, uttan at seta í verk tvungna herskyldu. Tað kundi verið áhuga- vert at kannað, í hvønn mun hernaðarlig útgerð og hernaðarlig starvsfólk kundu verið ein meira skip- aður partur av føroysku til- búgvingini á sjógvi og landi, eins og tað tá kundi verið ein samráðingarspur- ningur, í hvønn mun Før- oyar rindaðu ein part av hesi tilbúgving. Altjóða samfelagið hevur tikið ábyrgd Við m.a. friðarvarðveitandi og uppbyggjandi arbeiði í ófriðarherjaðum og til- afturskomnum økjum í heiminum og við at stuðla eitt nú fyrrverandi sosialist- isku londunum fíggjarliga í teirra búskaparligu neyð, hevur altjóða samfelagið tikið ábyrgd og arbeiða londini í felag fyri at tryggja fólkaræði, fram- burð og frið í heiminum. Tí er at vóna, at breið undir- tøka verður á Føroya Løg- tingi fyri einari skilagóðari og ábyrgdarfullari verju- samtykt, har tann veruleiki, at Føroyar øll árini hava verið - og eru partur av trygdar- og verjusamgong- uni NATO, formliga verður staðfestur. VIÐMERKINGAR Kappingar- psykologi í FSF-húsinum SKEIÐ Tíðindaskriv Skeið um ítróttar- og kappingarpsykologi verður í FSF húsinum 21. mai kl. 13-20 og 22. mai kl. 09 - 20. Skeiðleiðari verður Jørn Ravnholt frá Dan- marks Idræts Forbund, sum hevur undirvíst á meiri enn 200 skeiðum um ítróttarsálarfrøði. Hann hevur í 16 ár samskipað ítróttarsál- arfrøðissligu tænast- una hjá Team Danmark og verið ráðgevi hjá meiri enn 30 donskum landsliðum í flestu ítróttargreinum. Málbólkurin er venjarar, ítróttarfólk og onnur, sum ynskja innlit í og grundleggj- andi vitan um ítróttar- sálarfrøði. Einki krav er um ávíst støði til tess at kunna taka lut á skeið- num, sum er grundað á bókina »Den nye bedst når det gælder« hjá kenda norska profess- arinum Willi Railo. Fyrireikararnir siga, at á skeiðnum fært tú eitt gott »mentalt amboð«, sum fer at hjálpa tær at seta mál og røkka teimum. Tað er Synergi (www.synergi.fo), sum skipar fyri skeiðinum. Finsk fram- gongd í Russlandi Finska vinnulívið fær nógvar pengar burtur- úr, at russiski búskap- urin er í vøkstri. Huf- vudstadsbladet skrivar, at útflutingurin hjá nógvum finskum fyri- tøkum til Russland er nógv øktur seinastu mánaðirnar. Russiska BNP vaks í fjør við sjey komma trimum prosentum, og aftaná Kina og India er hetta tann størsti búskapar- ligi vøksturin í heimin- um. Tann geografiski nærleikin er stórur fyrimunur fyri finska vinnulívið, og finsku vørurunar eru kapp- ingarførar við vørur úr øðrum londum. Finn- land innflyti eisini nógv úr Russlandi, og tveir triðingar av allari olju koma úr Russ- landi. Stundin komin til trygdar- og verjupolitiska støðutakan NØVN Í VIKUNI Telefon 341800 - Fax 341801 - Fartelefon 216135 e-mail: maggi@sosialurin.fo Á hesum síðum bera vit tíðindi um merkisdagar, so sum rundar føðingardagar, brúdleypsdagar, starvssetanir o.t. Minningarorð um Magnhild á Toftini Magnhild á Toftini í Syðrugøtu andaðist 18. februar 2004. Magnhild var ein sermerkt kvinna, og vit í Gøtubrá eru takksom fyri tann góða stuðul og fyri stóra sjálvbodna arbeiði, hon hevur veitt okkum gjøgnum øll árini síðani 1994, tá Gøtubrá varð stovnað fyri at betra umstøðurnar hjá pensionistunum. Tað er stórur saknur, nú Magnhild ikki er millum okkum meira, men saman við okkum fekk hon ta gleði at uppliva, at sambýlið í Gøtu varð byrjað. Magnhild gav okkum mong vitug ráð. Hennara vinalag hava vit havt stóra gleði av og eru sera takksom fyri. Við hennara áliti á Harran hevur hon verið eitt gott fyridømi fyri okkum. Okkara tankar fara eisini til Sofus og familjuna, sum hava mist so nógv. Heiðrað veri minnið um Magnhild. Vegna Dagtilhaldið Gøtubrá Rigmor Dagurin 19. mai. Potentiana. Rómversk genta, sum 16 ára gomul varð tikin av døgum í Róm. AÐALFUNDUR Tíðindaskriv Á aðalfundinum hjá Lands- felagnum fyri fólk við autismu, stytt LFA, sum var tann 13. mars 2004 vórðu trý nýggj fólk vald í nevnd- ina. Fyri vali stóðu: Sigtór Andreassen, Dennis Han- sen og Eyðun Hellá. Eingin teirra stillaði uppaftur. Nevndin skeyt upp at velja Eivin Simonsen, Kristu Brimheim og Hugo Leo fyri teir. Hetta varð samtykt. Nýggja nevndin hevur skipað seg soleiðis: Lea Wolles forkvinna, Hugo Leo skrivari, Lone Húsgarð kassameistari, Eivin Simonsen tiltakslim- ur og aspergers umboð, og Krista Brimheim tiltaks- limur. Nýggja nevndin hevði sín fyrsta fund leygardagin 2. mai 2004. Hon hevur sett sær nøkur mál at arbeiða við til næsta aðalfund. M. a. er ætlanin at endurskoða og gera nýggjan faldara um autismu og asperger syn- drom. Leygardagin 22. mai er ætlanin at skipa fyri einum limafundi við tí fyri eyga at seta foreldrabólk/ar á stovn. Hetta verður gjørt fyri, at foreldur at børnum, sum koma undir autismu- breiddarbrekini, so sum Infantil autisma, Atypisk autisma og Aspergers Syn- drom, javnan kunnu hittast og tosa um sína støðu. For- eldur kunnu so geva møgu- ligar royndir viðvíkjandi sínum barni víðari til foreldur, sum kanska ikki kenna so væl til brekið. Ætlanin er eisini at fáa Jóhannu Hansen, sernáms- frøðing, at greiða frá einum foreldra- og systkinaskeiði, sum hon hevur verið á hjá Center for Autisme í Dan- mark. Hetta verður gjørt fyri at vekja áhuga fyri einum skeiði, sum eftir ætlan verður hildið í Før- oyum í september í viku 37 við Lennarti Petersen. Hann starvast sum fakligur leiðari og sálarfrøðingur á Center for Autisme. Len- nart Petersen hevur áður verið í Føroyum og havt fyrilestrar, vegleitt stovnum og hildið skeið. LFA vil eisini virka fyri, at børn, har sum illgruni er um, at atferðartrupulleikin er innan autismubreiddar- brekið, skulu fáa ásett eina diagnosu so tíðliga sum gjørligt, so at m. a. ser- námsfrøðilig tiltøk rundan um barnið kunnu setast í verk beinanvegin. Hetta verður gjørt við m. a., at kunna avvarðandi myndug- leikar um støðuna hjá ein- ari familju við barni, sum ber brek innan autismu- breiddarbrekini. TÍÐINDASKRIV Mikudagin tekur Malan Marnersdóttir, Dr. Phil al- ment við sum professari á Føroyamálsdeildini á Fróð- skaparsetri Føroya. Malan Marnersdóttir er 52 ára gomul og hevur starvast á Føroyamálsdeildini á Fróð- skaparsetrinum síðani 1983. Fyrstu 3 árini sum adjunktur, men síðani 1986 sum lektari í bókmentum. Síðani 1998 hevur Malan verið rektari Setursins. Sum vanligt, tá ið vís- indastørv vera sett ella fólk framflutt, so er tað altjóða metingarnevnd, sum ger úrskurð. Í metingarnevnd- ini hava sitið Dr. Jürg Glauser, professari á Uni- versitetinum í Zürich, Dr. Dagný Kristjánsdóttir, pro- fessari á Háskóla Íslands og Dr. Idar Stegane, professari á Universitetinum í Bergen. Í sambandi við profess- aratilnevningina skipar Fróðskaparsetrið fyri mót- tøku og fyrilestri í Lofts- stovuni á Føroyamálsdeild- ini mikudagin 19. mai kl. 15.00 har Jóan Pauli Joen- sen, vararrektari handar professarabrævið og Malan Marnersdóttir heldur starvstøkufyrilestur við heitinum "leita og tú skalt finna." Hesir hava staðið dugnaskaparroynd í sigling í Skála Kvøldskúla í apríl 2004: Aftast f.v. Frits Thomsen lærari, Eyðun Anthoniussen, Jens Bech, Edvard Jóanesarson, Jacob Martin Jacobsen, André F. Danielsen lærari. Fremst f.v. John Olsen, Christian Weihe, William Højgaard, Jákup Andrias Hentze. Lea Wolles forkvinna í felagnum fyri autistar Skála Kvøldskúli: Dugnaskaparroynd í sigling á Skála Malan Marnersdóttir: Nýggjur professari í bókmentafrøði á Setrinum TÍÐINDASKRIV Leygardagin 22. mai 2004 fyllir Frits Johannesen, lær- ari, kórleiðari og listamaður í Fuglafirði, 60 ár. Í hesum sambandi verður skipað fyri hátíðarhaldi í Ment- anarhúsinum fríggjadagin 21. mai kl. 19.00. Skráin verðu fjølbroytt við t.d. Havnarkórinum, Kór Glyvra Kirkju, Siloakórinum, Fuglafjarðar Hornorkestri, Fuglafjarðar Sangkóri og Fuglafjarðar Gentukóri, eisini spæla Kim Hansen og Stanley Samuelsen. Eisini heldur Mentamála- ráðharrin røðu. Ein myndaframsýning av gomlum myndum hjá Frits verður í Riberhúsi. Fram- sýningin verður opin fríggjadagin, leygardagin, og sunnudagin. Um kvøldið verður al- mennur dansur við Silly Boys. Frits Johannesen, 60 ár: Heiðurskonsert í Mentanarhúsinum í Fuglafirði C M Y K 13 12