týsdagur 4. mars 2014síða 26

Mikudagur 5. mars 2014 · Nr. 27 26 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Virgar Dalsgaard Henda sorgardag blivu teir norrønu oyggjabólkarnir, Het­land og Orkney-oyggj­ arnar endaliga innlimaðar í tað skotska Ríkið sum bretskt skattaøki. Trý ár frammanundan var prin­ sessa Margreta, sum var dóttir tann danska kongin Christian tann Fyrsta blivin gift við tí skotska konginum Jákupi tí Triðja. Christian skuldi, sum siður var, betala Jákupi kongi heimanfylgju (meðgift) ...afturvið dóttrini. Men við tað, at Christian, sum so nógvir danskir kongar var í kroniskari penganeyð, valdi hann at pantseta teir norrønu oyggjabólkarnar til tann skotska kongin. Men tá ið terminin fyri innloysing av pantinum kom í 1472, var Christian framvegis akkurát líka insolventur, og tessvegna tók Jákup yvir­ vald­ið á teimum norrønu oyggja-bólkunum. Christian Fyrsti var eitt oyðiland, og tað einasta góða, sum spurd­ist burtur úr hansara stjórnartíð var, at hann í 1479 bygdi kjøpinhavnarum eitt universitet, sum var eitt av teimum fyrstu í Norður­ europa. Tá ið Christian fann uppá sína ólukkuligu pantseting, tosaðu fólk í Hetlandi og Orkney- oyggjunum enn eitt norrønt mál, sum líkt­ ist nógv føroyskum, burtur­ sæð frá dialektalum muni og nakað øðrvísi úttalu. Men so skjótt sum skotar og aðrir bretar høvdu fing­ið yvirvaldið á teimum norrønu landslutunum, fóru teir undir eina eirinda­leysa og sjáldsama bru­tala ANGLI­ SERING av íbúgv­ar­un­um. Bretar og bretska vald­ ið brúktu bæði mál-for­boð og deportatión (tvingsuls­ flyting) móti teimum fólk­um, sum andøvdu ímóti eingilsk­ um máli og skotskari mentan. Vit kundu væl havt fingið somu lagnu, sum hesir illa viðfarnu fólkabólkar. Tann eingilska framferðin og tann skotski atburðurin í hesum landaøkjum er ein ræðulig og óavvaskilig skomm fyri tað bretska imperiið. Serliga fúlt bóru teir seg at so seint sum í 17. øld undir tí náðileysa sir PATRICK , tá ið hetlendingar blivu beinleiðis píndir og revsaðir fyri sína norrønu tungu, medan adrir vórdu tvangsflyttir til tad skotska hálandid, tí teir ikki vildu tosa eingilskt. Søgan dokumenterar týðu­ liga tað faktum, sum javn­ aðarhøvdingurin Petur Mohr Dam so javnan og trú­liga argumenteraði við, at meðan tað harðrenda skotskt/ eingilska valdið var MÁL­ TÝNANDI, var tann lagaliga og milda danska umsitingin MÀL-VARDVEITANDI, og tað er akkurát øvugt av tí, sum okkara einoygdu national­ istar plaga at prædika og postulera. Hesum áttu føroyskir loysingarmenn onkuntíð at filosofera eitt sindur um, hvis teir fingu eina reflekterandi løtu ella eitt politiskt edrúiligt skotbrá í øllum tí paranoida nationalromantiska orða­ skvaldrinum. Og so vága nakrir "søguligir analfabetar" sær at kalla okkum "kúgaðar" av danskari imperialismu. Tað er beinleiðis komiskt , tá ið samanborið verður við, hvussu virkulig imperium tíggjaðu sær og reelt KÚG­ ADU. Danska Ríkið var okkum ein robust kulturell lívd, sum vit málsliga krokaðu aft­ anfyri, tí danska umsitingin ongantíð kravdi, at vit skuldu halda uppat við føroyskum máli í gerandislívinum. Hetta gloyma loysingar, tá ið teir gorra sítt fanatiska og ógrundaða hat móti Dan­ mark. ABC barna­hjálp kunn­ingar­ tiltak í Miðvági Tíðindaskriv frá ABC barnahjálpini Hóskvøldið, 6. mars kl. 19.30, skipar ABC barnahjálp fyri kunningartiltaki í missi­ óns­húsinum í Miðvági. Hilda Viderø fer at greiða frá arbeiðinum í Liberia og Monica í Holusteini fer at for­telja um eina nýggja spenn­andi útbúgving. Hilda Viderø er leiðari fyri verkætlanini hjá ABC barna­hjálp í Liberia. Hon fer at greiða frá hvussu tað gongur á barnaheiminum og hvørjar ætlanir vit hava komandi árini. Eisini fer hon at sýna myndir og filmsbrot. Hilda ferðast javnan til Liberia og hevur nógvar spenn­andi søgur at siga frá børnunum og landinum. Monica í Holusteini, sum er í starvsvenjing hjá ABC barnahjálp, fer at hugleiða um sjálvboðið arbeiði og greiða frá útbúgving sín­ari. Monica lesur K3 á Dia­koni­ s­s­estiftelsen á Frede­riks­ berg. Útbúgvingin vend­ir sær millum annað til fólk, ið ynskja at vera við í sjálv­ bodnum arbeiði. Møguleiki verður at seta spurningar og ein drekka­ muður verður at fáa. Henry er eisini eitt av børnunum á barna­heim­ inum hjá ABC barnahjálp. Hann hevur serliga stuðul fyri neyðini fyri at mennast. Eitt barn, sum hann, hevur ikki góðar møguleikar í einum landi sum Liberia, men við hjálp frá ABC barnahjálp kann Henry fáa eitt got lív. Hesi bæði eru tvey av teim­um gott 40 børnum og ungu á barnaheiminum í Liberia, sum ABC barna­ hjálp stuðlar. ABC barnahjálp í Føroy­ um stuðlar eisini umleið 60 børnum í Senegal. Við tínari hjálp kunnu vit hjálpa enn fleiri. Hilda saman við Opheliu og Henry. Ophelia varð tikin til barnasoldat bert 10 ára gomul. Hon var vitni til, at hermenn drupu mammu, pápa og tveir beiggjar hennara. Síðan tóku teir hana við sær og góvu henni eina maskinpistól. Ophelia gjørdist leiðari fyri egnari herdeild. Hon hevði einki val - gjørdi hon ikki, sum hon varð biðin, bleiv hon sjálv dripin. Tað hevur tikið drúgva tíð hjá henni at læra, tí fortíðin hevur sett so djúp spor í hennara sál og sinni, at hon hevur ilt við at finna frið og bindindi til læra. Ræðuligu tankarnir frá krígnum órógva hana nógv, men við hjálp frá ABC barnahjálp dugir hon í dag at lesa Norrøni lagnudagurin 20. februar 1472 Viðareiðistunnilin er fyri øll Elsebeth Mercedis Gunnleygsdóttur Løgtingslimur Endamálið hjá okkum er ikki at minka, men at vaksa um landið. Hetta er ein kendur fyrrverandi landspolitikari kendur fyri at siga, tá hann varð spurdur, hví løgtingið fór undir at byggja fleiri tunlar á Kalsoynni. Tað vóru nógv fólk, ið hildu ætl­anina vera burtur við, tí hví skuldu landið brúkar nógvan pening uppá tunnlar, ið bara komu nøkrum fáum fólkum til góð­ar? Viðareiðstunnilin Í dag er tað eingin, ið setur spurnartekin við avgerðina, tí vit taka tunnlarnir fyri givnar. Men nú eins og áður, eru tað framvegis fólk, ið finnast hvassliga at íløgum í infrakervinum. Tak t.d. Viðareiðstunnilin. Røddir vilja vera við, at tað er spill av almennum pengum, at landið brúkar 162 mió. kr. uppá ein tunnil, ið bert kemur nøkrum fáum viðoyingum til góðar. Pengarnir kundu heldur verið nýttir til bleyt virðir ístaðin. Í mínum føri er tað ikki ein spurningur um antin/ella, men bæði/og. Vit hava tørv á bleytum og hørðum virðum. Breið semja Tí eri eg serstakliga fegin um, at vit funnu eina breiða semju, ið gekk tvørtur um flokkar og hugsjónir, and­ støðu og samgongu, har allir flokkar á Tingið stóðu saman um Viðareiðistunnilin. Hetta er ikki bert ein íløga fyri viðoy­ingar, sum nøkur fá uppá­halda, men ein íløga í før­oyska samfelagið, tí tunn­ ilin kemur øllum til góðar. Akkurát sum tunl­ar­nir á Kals­oynni! Og eg kundi ikki verið meir samd í, at enda­ málið hjá okkum er ikki at minka, men at vaksa um landið. Vit kunnu eisini fara aftur til, tá tosið um fast samband til Vágar og Norðoyggjar tók seg upp. Tá vóru røddir frammi, sum mettu hetta vera óðamannaverk og oyðsl av peningi. Gjøldur bleiv enntá eisini gjørt burtur úr hesum visiónum. Hvar eru hesar røddir í dag ? Hesir tunlar eru størsta frambrot í føroyskari samferðslusøgu. Hetta var framsíggið. Nú ynskir ongin seg aftur til tíðina, tá Sam sigldi um Vest­ mannasund og Dúgvan um Leirvíksfjørð. Vit kunnu eisini fara enn longur aftur. Aftur til tíðina tá Immanuel og seinni Másin sigldi av Klaksvík tíðliga um morgunin norð ígjøgnum Haraldsund, norð um Múlan til Múla, Viðareiðis/Leitið, Hvannasund og Norðdepil og víðari til Svínoy og Fugloy. Hetta var ein sera langur og til tíðir sera strævin og baldrutur túrur. Ongin okkara ynskir seg aftur til hesa tíðina, men uttan persónar úti um land­ið, sum hava kempað og fram­vegis kempa fyri at bøta um samferðsluna vóru vit kanska framvegis har. Í dag er tað ein sjálvfylgja at sleppa undan at fara um Múlan við Rituni. Nú koyra vit ígjøgnum tunlarnar norð í Hvanna­sund og var hetta eitt stórt frambrot í síni tíð. Vit eiga tó ikki at steðga her, men arbeiða fram ímóti at fáa nýggar tunlar Norður um Fjall til vakra, sermerkta og stórsligna økið í norður Norðoyggjum. Stóru ferða­ mannabussarnir og onnur stór akfør sleppa ikki ígjøg­ num núverandi tunlar og tað kunnu vit ikki bjóða hesum økinum. Útlendingar eiga eisini at fáa høvið at síggja hesa perluna í Føroyum. Eisini er nógv virksemi við tungari ferðslu í økinum. Jú tíðirnar broytast enn sum áður, tá Immanuel og Másin sigldu og vit skulu ikki steðga útbyggingini í okkara tíð. Vit skulu vera eins framsíggin , sum fólk vóru tá. Tíbetur hava vit upp ígjøg­ num tíðirnar havt politikarar og annað gott fólk úti um landið, sum hava kempað fyri at útbyggja infrakervið. Uttan hesar persónar trúgvi eg ikki at landið var so væl samanbundið, sum vit síggja tað í dag. Tó eiga vit nú ikki at hvíla á laurberbløðunum og steðga við útbyggingini av infrakervinum. Tunlarnir Norður um Fjall Tunlarnir Norður um Fjall eru skjótt hálvthundrað ára gamlir og hóska als ikki til øktu ferðsluna, sum er ígjøgnum teir í dag. Kann til stuttleikar nevna, at tunl­ arnir Norður um Fjall í síni tíð kostaðu 7,5 mill.. Av hesum rindaðu Hvannasunds og Klaksvíkar kommuna 15 %. Í langtíðaríløguætlanini eru tunlarnir Norður um Fjall raðfestir eftir Hval­biar­ tunnilin. Viðareiðistunnilin var tað, sum politisk semja fekst um hesa ferð. Hetta eitt stórt stig á leiðini at betra um samferðsluna, tí sum øllum kunnugt er Viðareiðisvegurin vandamikil farleið. Tað eru nógv dømir um tað. Nú gleða vit okkum øll til arbeiðið fer í gongd og vón­ andi fer tað at ganga skjótt og væl. Eg vóni og ynski og vænti eisini, at Viðareiðistunnilin verður til gleði og gagns fyri allar føroyingar og fyri tey ferðafólk, sum koma hendan­ vegin.