týsdagur 4. august 2015síða 12

Mikudagur 5. august 2015 · Nr. 88 12 Sosialurin Vilmund Jacobsen So hvørt, sum tú eldist, gerst likam­ ið so líðandi veikari, ár fyri ár. Hetta liggur líka sum í lógar­ inn­ar náttúru. Syrgja vit ikki fyri at halda okkum likamliga í sving, viknar likamið skjótari. Men, vísundin hevur víst, at tað við venjing ber til at varðveita ein sterkan kropp langt upp í árini. Við fysiskum aktiviteti kann vødda­ styrk­in, konditiónin, javn­vágin og funk­tións­evnini betrast – eisini hjá fólki, sum eru komin langt upp í árini. Tvey týdningarmikil fakta um kroppin eru vøddastyrki og kondi­ tión. Vøddastyrki Vøddastyrkin sigur, hvussu sterkur tú ert, eitt nú í tínum lærvøddum. Venur tú ikki vøddarnar, gerst tú við tíðini veikur og fær trupul­ leikar við at íðka ítrótt, ganga í fjøllum – og kanska bara við at bera innkeypsposan heim úr handlinum. Styrkin í vøddunum er eitt nú treytað av, hvussu nógvar – og stórar – vøddatægrirnar eru. Frá tí, at tú ert fimti ár, er vænt­ andi, at tú missir umleið eitt pro­ sent av vøddamongdini um árið. Hetta ljóðar kanska ikki so nógv, men gerst tú t.d. 80 ára gamal, hev­ ur tú í slíkum aldri mist 30 prosent av vøddamongdini. Ert tú ser­liga latur av lyndi, missir tú kanska heili 50 prosent! Samstundis, sum tín vødda­ mongd so líðandi minkar, missir tú samstundis burtur av tínari styrki – ja, tú missir umleið hálvt annað prosent um árið frá tí, at tú ert 65 ára gamal. Tað merkir, at tú hevur mist meira enn 20 prosent av tínari styrki, tá tú fyllir 80 ár. Konditiónin Konditiónin lýsir evnini hjá kropp­ inum at taka upp ilt um lunguni og lýsir evnini hjá likaminum at brúka iltina í ymisku likamslutunum. Samstundis, sum tú gerst eldri, verður konditiónin verri. Orsøkin er eitt nú, at pumpuvirksemið í hjart­anum minkar, æðrar gerast for­kálkaðar, og vøddamongdin mink­ar. Aðrar orsøkir kunnu eisini gera seg galdandi. Mett verður, at konditiónin minkar við umleið einari helvt frá tí, at tú ert 20 ára gamal, til tú ert 80-90 ára gamal. Úrslitið er, at tær kemur at vanta orku til tey vanligu gerandistingini sum eitt nú at ganga, ganga upp trappur, súkkla og í heila tikið at halda teg aktivan við tí, tú heldur gevur meining í lívinum. Koyr á! Tað positiva er, at tú kanst minka munandi um tær avmarkingar, ið standast av, at tú eldist – og loysnin er regluliga at íðka motión. Ert tú fysiskt aktivur í einar 30 minuttir um dagin, minkar tú faktiskt um vandan fyri hjarta­sjúk­ um og øðrum deyðsorsøkum við eini 30 prosentum. Venjur tú enn meira, verður effektin av venjingini enn størri. Tey, sum eru kropsliga aktiv, hava eina størri vøddamongd, sterk­ari beinagrind, betri javnvág og eru í minni vanda fyri brotum á beina­grind. Við at styrkivenja tínar vøddar, kanst tú byggja upp ein ”reserva” og soleiðis byrgja uppfyri, at vødd­ arnir minka. Fólk, sum eru 60 ár ella eldri, kunnu økja vøddamongdina við eini 45 prosentum, eins og tey kunnu økja vøddastyrkina og menna út­haldni við millum 25 og 100 pro­sentum eftir venjing bert í einar 8-12 vikur. Við venjing fært tú meira orku til gerandisdagin, eins og tú fært avlopsorku til nógvar hugsandi aktivitetir – ja, sjálvt um tú ert 80 ára gamal, kanst tú kortini betra um tína konditión við heili 30 prosentum. Meira er at lesa um hesi viður­ skifti á www.helse.dk Kelda: www.helse.dk Tín styrki og konditión viknar við árunum, um tú einki ger við tað. Tú kanst læra at »testa« teg sjálvan og síggja, hvussu tín fysiska støða er, og tú kanst eisini læra um viðurkendar venjingarhættir, ið hjálpa tær at halda teg í sving heilsa Tað loysir seg altíð at venja Við venjing fært tú meira orku til gerandisdagin, eins og tú fært avlopsorku til nógvar hugsandi aktivitetir – ja, sjálvt um tú ert 80 ára gamal, kanst tú kortini betra um tína konditión við heili 30 prosentum Lívfrøði og sálarfrøði Maður við krími uppførir seg, sum hann er deyðanum nær, men í mun til kvinnu gremur hann seg helst ikki um álvarsama sjúku, sum kann kosta honum lívið. Í so máta er stórur munur á kvinnum og monnum. Kvinnur liva longri enn menn, og títtleikin av ávísum lívsstílssjúkum er størri millum menn enn kvinnur. Deyðstíttleikin millum menn, sum fáa staðfest onkra av hesum sjúkum, er eisini størri enn millum kvinnur. Orsøkin er als ikki bara lívfrøðilig. Í staðin skulu vit venda eygunum móti mentan og sálarfrøði sum ger, at menn og kvinnur ikki látast og reagera eins. Kelda: www.helse.dk