hósdagur 3. desember 2015síða 14

FRÍGGJADAGUR 4. DESEMBER 2015 SOSIALURIN 140 14 TEMA Fátækadømi – Eg plágaði lívið av mammu, men fekk ongantíð Danino jogurt, minnist eg, sigur Elisabeth flennandi. Í dag veit hon, at eydnan neyvan verður full­komin av einum ávísum slagi av jogurt­i, men tá ið tíðini var tað hart, at ongan­tíð vera sum hini børnini. – Mamma royndi at finna hald­ góðar grundgevingar fyri, hví eg ikki kundi fáa hatta vælsignaða jogurtið, sum tey flestu børnini taka fyri givið. Men orsøkin var púra einføld – vit høvdu ikki ráð til tað, sigur Elisabeth. Og soleiðis vóru øll barnaárini. Elisabeth var ongantíð tann, sum var ílatin smart, nýggj klæði. Gentan í granna­húsinum lænti henni klæði, og skuldu klæði keypast, so var tað so at siga altíð í endurnýtsluhandlum. Tað við­førdi, at Elisabeth av útsjónd var øðr­vísi enn hini børnini í skúlanum. – Eg varð illa happað øll árini, tí eg var so nógv øðrvísi. Var altíð í øðrvísi klæðum, átti ongantíð tey røttu ting­ ini, og var í allar mátar øðrvísi enn tey, greiður Elisabeth frá. Hvørt ár slapp Elisabeth tó at halda føðingardag. Men kostnaðurin var ongantíð hægri enn 400 krónur fyri dagin, og tað spardu tær báðar sam­an til í fleiri mánaðir. Húsakuldin stendur rimmarfast í minninum Tá Elisabeth var 9-10 ára gomul, var tíðin komin til, at hon mátti klára seg sjálva nakrar tímar um vikuna. Orsøkin var, at mamman varð noydd at arbeiða yvir, tí annars fingu tær ikki endarnar at røkka saman. Onkun­tíð var Elisabeth hjá onkrari vinkonu, men tær báðar høvdu onga fam­ilju í Føroyum um tað mundið, og tað við­førdi, at Elisabeth mátti klára seg sjálva. – Mamma gav mær eitt nummar at ringja til og segði, at hon kom beinan vegin heim, um eg hevði tørv á henni, minnist Elisabeth. Hendan hendingin og minnini frá skúlaárunum renna fram fyri Elisabeth, tí í dag veit hon, hvat tað veru­liga merkti. Men tað var ikki fyrr enn støðan gjørdist meira álvarsom, at Elisabeth veruliga varnaðist, at henn­ara familja ikki var sum aðrar familjur. Eitt var, at mamman var noydd at arbeiða yvir, at hon ikki var ílatin eins og hini, og at hon ikki altíð kundi fara í barnaføðingardag. Men tann dagin, tá ið veruleikin veru­ liga rakti Elisabeth, var tá tær báðar máttu sita kaldar eitt heilt viku­skifti. Streymurin hevði verið slitin áður orsaka av eftirstøðu, men hesa­ferð var øðrvísi. – Mamma fór í panikk, tí tað var fríggjadag seinnapart, at tey slitu streymin, greiður Elisabeth frá. Mamman hekk í telefonini í nakrar tímar, og fekk at enda bankan at góð­taka eitt minni trot. Men tá var nakað seint, og SEV fekk ikki tendrað fyri streyminum aftur fyrr enn mána­dagin. – Tað var eitt ótrúliga løgið viku­ skifti. Tá vit fóru í song, vóru vit ílatn­ ar troyggjur, tríggjar buksur hvør, og lógu ballaðar í øllum vit áttu. Tað var nakað so kalt, minnist Elisabeth. Kuldin var ikki blíður. Tað var í november mánaður, og eftir bert nakrar tímar uttan streym, var húsið bítandi kalt. – Tá oljan varð uppi kundu vit altíð sita frammanfyri ovninum og fáa hita tann vegin, men tá streymurin varð slitin, var einki at gera fyri at fáa hita, sigur Elisabeth. Hetta vikuskiftið var eisini merkt av fjáltri. Mest av øllum fyri, at mat­ urin skuldi spillast. – Vit bóru allan matin úr køli­skáp­ inum út í kavan, so at hann ikki skuldi spillast. Vit høvdu ikki ráð til at keypa nýggjan, um so var, sigur Elisabeth. Tá varnaðist Elisabeth av álvara, at tær báðar vóru fátækar. Mistu húsini Tá Elisabeth var ungur tannáringur, misti mamman arbeiði. Tá byrjaði av álvara at rapa undir lítlu familju. Var tað torført at fáa endarnar at røkka saman áðrenn, so var tað hvanna verri uttan mánaðarliga inntøku. Og í 2008 varð heimurin hjá teim­ um báðum endavendur. Ein maður bankaði á dyrnar ein dagin og kravt var, at tær báðar seldu húsini. – Hann var í svørtum klæðum og sá grummur út. Eg minnist tað sum, at hann hevði sera vemmilig eygu, sigur Elisabeth. Mamman gjørdist sera kedd og vón­brotin, og sama við Elisabeth. – Eg bara græt tann dagin, tí eg visti ikki hvat nú fór at henda okkum, minnist hon aftur á. Tær báðar vóru noyddar at sleppa sær av við barndómsheimið hjá omm­uni og abbanum, og fluttu í eini smærri hús á Kaldbak. Elisabeth minnist, at mamman ongantíð kærdi sína neyð um støð­ una, men kortini visti ungan kvinnan, at okkurt var áfatt. – Mamma segði mær ikki hvussu illa stóð til við húsunum, fyrr enn has­in maðurin kom inn. Men eg hevði varugan av, at tað støðan var sera vánalig, eftir at mamma misti ar­beiði, sigur Elisabeth. Tær báðar trivust tó væl í nýggju heimbygdini, sum tær bert búðu í, til kommunan játtaði stuðul til fam­ilj­ una, so Elisabeth slapp á eftirskúla í Dan­mark. Tey bjargaðu jólunum Elisabeth og tey stúrdu mangan fyri jólunum. Tað er árstíðin, tá ið mangar familjur hava alskyns mat og drekka, nógvar karamellur og góðgæti og alskyns hugna av hesum og hasum slag. Hugnan høvdu tær báðar eisini, men verri var við jólamatinum og jóla­góðgætinum. At finna pening til sjálvan jólamatin var torført, tí ein dunna kostar nógv. Og ikki at tala um alt tað, sum skal serverast afturvið dunn­uni. – Eg minnist væl tey fyrstu jólini vit fingu hjálp. Beint áðrenn høvdu vit tosað um, hvørt vit fóru at hava ráð til dunnuna. Og brádliga stóð hann har, minnist Elisabeth. »Hann« er Leif Erik, eisini róptur jólamaðurin. Maðurin, sum tú kanst lesa um aðrastaðni á temasíðunum hesa­ferð, savnar saman næstan út­ gingnan mat, og berur út til fátækar fam­iljur í landinum. – Har var ein veldig kurv við dunnu, fleskasteik, karamellublikkum og hvat veit eg í. Mamma fór at gráta, so glað hon var, minnist Elisabeth. Onkur hevði boðað Leif Eriki frá, at hendan familjan hevði trong kor. Og soleiðis fingu tey eini betri jól tað árið. Seinni komu Í menniskjum góður tokki eisini uppí leikin. Annlis Bjark­ hamar og hini í felagsskapinum góvu Elisabeth og mammuni gávukort til ymiskar handlar, og smærri gávur, so sum fløgur, bøkur og líknandi, sum tey høvdu fingið frá fólki og felags­ skap­inum. – Hasar 500 krónurnar í gávu­ kortið frá P.E. bjargaði okkum tann mán­aðin. Vit kláraðu at keypa mat til allan desember og jólamatin við, sigur Elisabeth. Tær smærru gávurnar nýttu tær báðar til at bera víðari í gávu. – Vit høvdu ikki altíð ráð at keypa okkara nærmastu jólagávur, so tað var so deiligt at sleppa at geva tær gávurnar, sum vit fingu frá Í menn­ iskjum góður tokki, sigur Elisabeth. Sjálv fekk Elisabeth mangan leikur og annað stuttligt frá pápanum, sum tá búði í Danmark, meðan jakkar, skógv­ar ella húgvur stóðu á menu’ini frá mammuni. – Eg var altíð glað fyri tað, tí eg hevði tørv á tí, sigur Elisabeth. Hon minnist tó aftur á tann eina dagin – uttanfyri jóltíðir – tá ið mamm­an yvirraskaði Elisabeth, og beyð henni niðan í BR leikur. Elisabeth hevði ongantíð eins nógvar leik­ur sum hini børnini, og vanligt var ikki, at mamman hevði ráð til ein túr í BR. Men hendan dagin fekk hon eina Bratz dukku. – Tað var bara tann størsti dagurin nakrantíð, minnist Elisabeth fegin afturá. Ongantíð aftur Tá ið Elisabeth var 20 ára gomul flutt tær báðar fyri síðstu ferð til Dan­markar. Í dag tekur Elisabeth ein­stakar lærugreinar í Aarhus, og nú eru pengar ikki ein stórur trupul­ leiki. Men kortini eru tað ávís at­ ferðar­mynstur, sum helst ongantíð broytast. – Hóast eg væl havi ráð til at keypa mær tað eg havi hug til, so hyggi eg kort­ini altíð í tilboðsbløð, og keypi mær tey tingini, sum eg veit halda mær longst, sigur Elisabeth. Hvør vika í barndómsheiminum í Føroyum byrjaði við, at Elisabeth og mamman fóru ígjøgnum tey ymsu til­boðs­bløðini, og valdu sær út hvat skuldi keypast tað vikuna. Tær høvdu ikki ráð til at bróta fíggjarætlanina, so alt var væl tilrættislagt fyri hvønn dag í vikuni, fyri hvørja viku í mán­að­ inum og fyri hvønn mánað í árinum. Og so fóru tær við bussinum í hvør sín handil við hvør sínum lista. Elisabeth kanska í Bónus á Óðins­ hædd og mamman í Miklagarð – har keyptu tær tað, sum avrátt var fyri tað vikuna. – Hakkikjøt og høsnarungabringa uppá tilboð. Tað keyptu vit tá vit kundu, tí tað var relativt sunnur matur, sigur Elisabeth. Men vanligasti kosturin var spaghetti við spinatsós og fiska­ fingrar. Og var høsnarungi á borðinum, so máttu tær báðar bert eta ein part, tí høsnarungin skuldi halda til minst tríggjar dagar. – Sum tað er nógv broytt, staðfestir Elisabeth. Nú nærkast jólini aftur, og hesa­ ferð verður eingin neyð hjá Elisabeth og teimum. Umsíðir eru tær komnar burturúr fátækadøminum, og í Dan­ mark eydnaðist tað at fáa endar­nar at røkka saman. Og nú jólini eru í hondum leita tankarnir hjá Elisabeth fyrstu og fremst til tær familjur, sum liva í fátæka­dømi í Føroyum. – Eg eri so takksom fyri, at Í menn­ iskjum góður tokki og Leif Erik og onn­ur eru har, og hjálpa fólki, sum hava tørv á tí. Og trúgv mær, tað eru fá­tøk fólk í Føroyum, tit síggja tey bara ikki, sigur Elisabeth. Hon er troytt av, at fátækadømi er tabu í Føroyum og at eingin vil siga sum er. – Tað er einki pínligt í at vera fá­tækur. Eg skilji ikki hví tað skal dyljast sum mansmorð, tí høvdu fólk sagt sum var, so vænti eg tey høvdu fingið betri forstáilsi rundan um tey, sigur Elisabeth. Hon og mamma hennara koma neyvan aftur til Føroya at búgva. Tær eru snøgt sagt troyttar. Troyttar av at berjast fyri at fáa nóg mikið til tann síðsta mjólkarpakkan í mánaðinum, til tær 20 krónurnar til føðingar­dags­ gávur, og til alt annað vit onnur als ikki geva okkum far um. Her er ov dýrt, og tað er ov trupult at fáa endar­ nar at røkka saman. – Eg minnist mamma plagdi at taka vesipappír við heim frá ar­beið­ num, um tað leyp av í endanum av mán­aðinum. Slíkt halda fólk er langt úti, men vit vóru noyddar. Alterna­ tivið var, at vit einki høvdu síðstu vik­una, sigur Elisabeth. Tað er slíkt, sum Elisabeth og mamma hennara hava fingið ein ótta fyri. Elisabeth var illa happ­að, kendi seg uttanfyri, svav í ógvus­ ligum húsakulda, varð tveitt út av heiminum – og alt orsaka av fátæka­ dømi. Tær leiktu ein harðan dyst í Føroyum, men nú hava tær givið upp. – Eg vænti ikki eg nakrantíð komi aftur, sigur Elisabeth í horninum, áðrenn hon og mamman fara út at keypa tær síðstu gávurnar til jólini 2015 – eini jól, sum eru munandi øðr­ vísi enn tey undanfarnu í fátæka­ dømi. BARBARA@SOSIALURIN.FO »Eg minnist væl tey fyrstu jólini vit fingu hjálp. Beint áðrenn høvdu vit tosað um, hvørt vit fóru at hava ráð til dunnuna. Og brádliga stóð 'jólamaðurin' har« Kristina Thomsen, Elisabeth Thomsen og Ole, sjeikurin hjá Elisabeth. MYNDIR: PRIVAT